Кіріспе

Жер бетінен жоғарырақ көтерілген жапырақтары бар сабақты папоротниктер

Ағаш тәрізді папоротниктер – ағаш сияқты өсетін, сабағы арқылы жапырақтарын жер бетінен жоғары көтеретін папоротниктер. Көптеген қазіргі ағаш тәрізді папоротниктер Cyatheales отрядының мүшелері болып табылады, оған Cyatheaceae (қабықты ағаш тәрізді папоротниктер), Dicksoniaceae, Metaxyaceae және Cibotiaceae туыстары жатады. Cyatheales отряды ерте юра кезеңінде пайда болған деп есептеледі және ағаш тәрізді формаларды тудырған үшінші папоротник тобы болып саналады. Алғашқылары – орны анықталмаған, құрып кеткен Tempskya, екіншісі – Osmundales, онда құрып кеткен Guaireaceae және Osmundaceae отрядының кейбір өкілдері де ағашқа айналған. Бұған қоса, Cyatheales және көптеген басқа тірі папоротниктерге жақын туыс болып табылатын Marattiales отрядының Psaroniaceae және Tietea да бар. Osmundaceae туысына жататын Leptopteris және Todea сияқты, бір метрден төмен сабаққа ие бола алатын папоротниктер де ағаш тәрізді папоротниктерге жатады. Polypodiales отрядының Blechnum, Cystodium және Sadleria туыстарындағы қысқа сабақты түрлері, сондай-ақ Cyatheales отрядының кіші өкілдері – Calochlaena, Cnemedaria, Culcita (тек тауларда өсетін ағаш тәрізді папоротник), Lophosoria және Thyrsopteris де ағаш тәрізді папоротниктер деп есептеледі.

Ауқым

Ағаш папоротниктері тропикалық және субтропикалық аймақтарда, сондай-ақ Австралия, Жаңа Зеландия және көршілес аймақтардағы (мысалы, Лорд-Хоу аралы сияқты) салқын және қоңыржай ылғалды ормандарда өседі. Барлық папоротниктер сияқты, ағаш папоротниктері де жапырақтарының астыңғы бетінде түзілген споралар арқылы көбейеді.

Сипаттама

Ағаш папоротниктерінің жапырақтары әдетте өте үлкен және көп қауырсынды болады. Олардың діңі тік, өзгертілген тамырсабақ, және ағаш тіні жоқ. Күш беру үшін жасуша қабырғаларында лигнин жиналады, ал сабақтың төменгі бөлігі ұсақ тамырлардан тұратын қалың, бірімен-бірі байланысқан төсемдермен нығайтылады. Егер Диксония антарктиканың (бақшаларда ең көп кездесетін түрі) шыңы зақымданса, ол сөзсіз өледі, себебі барлық жаңа өсім осы жерде пайда болады. Бірақ D. squarrosa және D. youngiae сияқты басқа да шоғыр түзететін ағаш папоротниктері, тамырсабақтан немесе тірі діңнің бойынан шығатын "үршіктерден" жаңаруы мүмкін. Ағаш папоротниктері табиғатта жиі құлайды, бірақ жаңа жатқан қалпынан тамырланып, тік өсуді қайта бастай алады.

Қолданылуы

Ағаш папоротниктері көбінесе әсемдігі үшін өсірілген, бірақ кейбіреулері экономикалық мақсатта да қолданылды, негізінен крахмал көзі ретінде. Олардың ішінде Норфолк аралындағы Sphaeropteris excelsa түрі де бар, ол сагоға ұқсас, шошқалар жейтін өзегі үшін құрылысқа жақын келген. Қазір ол әсемдік үшін кеңінен өсіріледі, бірақ Норфолк аралында тек бір ғана жабайы популяциясы қалған. Sphaeropteris medullaris (mamaku, қара ағаш папоротник) Жаңа Зеландия, Квинсленд және Тынық мұхиты аралдарындағы адамдарға сагоның бір түрін де берген. Диксонияның явандық түрі (D. chrysotricha) бір кезде қан тоқтату үшін импортталған жұмсақ түктерді қамтамасыз етеді, ал Cibotium түрлерінің сабалары мен жапырақтарында көптеп кездесетін ұзын, жұмсақ немесе жүндей түктер осыған ұқсас қолданысқа ғана емес, сонымен қатар Гавай аралдарында матрастар мен жастықтарды толтыруға қолданылды, бұл бұрын экспортталатын тауар болған.