Кіріспе

Equisetum (/ɛ//k//w//ᵻ/'/s//iː//t//əm/; ат құйрығы, құйрықша, жылан шөбі, жиілетілген шөп) – Equisetaceae тұқымдасының жалғыз тірі туысы, бұл тұқым емес, споралар арқылы көбейетін тамырлы өсімдіктер туысы. Equisetum – "тірі қазба", 100 миллион жылдан астам уақыт бойы әлдеқайда түрлі болған және кейінгі Палеозой ормандарының төменгі қабаттарында басым болған Equisetidae кіші класының жалғыз тірі туысы. Кейбір эквисетидтердің биіктігі 6 метрге дейін жететін үлкен ағаштар болған. Мысалы, Calamitaceae тұқымдасына жататын Calamites туысы Көмір дәуіріндегі көмір кен орындарында көптеп кездеседі. Ат құйрықтарындағы түйіндердің арақашықтығының ерекшелігі, яғни өркеннің жоғарғы жағындағы түйіндердің бірте-бірте жақындауы, Джон Нейперге логарифмдерді ойлап табуға ықпал еткен деседі. Қазіргі заманғы ат құйрықтары Юра кезеңінде пайда болған. Сырттай ұқсас, бірақ мүлдем байланысты емес гүлді өсімдіктер туысы – құйрық (Hippuris) кейде "ат құйрығы" деп аталады, ал "құйрық" атауы кейде Equisetum-ға қолданылады. Дәстүрлі медицинада ғасырлар бойы қолданылғанына қарамастан, Equisetum-ның емдік қасиеттері бар екеніне ешқандай дәлел жоқ.

Этимология

"Ат құйрығы" деген атау көбінесе бүкіл топқа қолданылады, себебі бұтақты түрлері шамамен жылқының құйрығына ұқсайды. Сол сияқты, Equisetum ғылыми атауы латын тіліндегі equus ("ат") + seta ("қыл") сөздерінен шыққан. Басқа атауларының ішінде бұтақты түрлері үшін "кандок", бұтақталмаған немесе сирек бұтақталған түрлері үшін "жылан шөбі" немесе "тазалау үшін қолданылатын шөп" бар. Соңғы атау өсімдіктердің құлпынай сияқты көрінуіне және сабақтарының абразивті кремний қышқылымен қапталуына байланысты, олар пісіру ыдыстары немесе сусын құмыралары сияқты металл заттарды, әсіресе қалайыдан жасалғандарын тазалауға пайдалы. Equisetum hyemale, қатаң ат құйрығы, әлі де Жапонияда қайнатылып, кептіріледі, содан кейін ағаш өнімдерін соңғы жылтырату кезінде тегіс бетке жеткізу үшін қолданылады. Немец тілінде осы өсімдіктің атауы – Zinnkraut ("қалайы шөбі"). Испан тілінде сөйлейтін елдерде бұл өсімдіктер cola de caballo ("ат құйрығы") деп аталады.

Сипаттама

Equisetum жапырақтары айтарлықтай кішірейген және көбінесе фотосинтез жасай алмайды. Олардың құрамында бір ғана тармақталмаған қан тамыры болады, бұл микрофильдердің анықтамалық белгісі. Алайда, соңғы кезде жылқықұйрықтың микрофильдері ликофиттердегідей (клуб мүк және туыстары) бастапқы емес, мегафильдердің қысқаруы нәтижесінде пайда болған бейімделулер екені анықталды. Жылқықұйрықтың жапырақтары түйіндік қабықшаға біріктірілген шеңберлермен орналасады. Сабақтары көбінесе жасыл және фотосинтездік болып келеді, ал қуыс, бунақты және қырлы (кейде 3, бірақ көбінесе 6–40 қырлы) болуымен ерекшеленеді. Түйіндерде бұтақтардың шеңберлері болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Ерекшелігі, бұтақтар көбінесе жапырақтардың астындағы аралықта пайда болып, олардың тамырлары арасындағы бүршіктерден өседі.

Споралар

Споралар кейбір сабақтардың ұштарындағы штробилидегі спорангиофорлардың астында, конус тәрізді құрылымдарда пайда болады. Көптеген түрлерде конус түзіп тұрған бұтақтар бұтақталмайды, ал кейбіреулерінде (мысалы, E. arvense, далалық жылқықұйрығы) фотосинтез жасай алмайды және көктемнің басында өседі. Ал кейбір басқа түрлерде (мысалы, E. palustre, батпақты жылқықұйрығы) олар стерильді өркендерге өте ұқсас, фотосинтездік және бұтақтардың қабаттарымен жабдықталған. Жылқықұйрықтар көбінесе гомоспоралы болады, бірақ далалық жылқықұйрығында кішкентай споралар еркек проталлияны құрайды. Споралардың төрт элаторы бар, олар ылғалға сезімтал серіппелер сияқты жұмыс істейді, спорангийлер бойлық бағытта ашылғаннан кейін споралардың қозғалып, секіріп таралуына көмектеседі. Олар фотосинтез жасайды және өмір сүру ұзақтығы көбінесе екі аптадан аспайды, бірақ ылғалды жағдайда дереу өніп, гаметофитке айналады.

Жасуша қабырғалары

Барлық сынақтан өткен Equisetum түрлерінің шикі жасуша экстракттерінде аралас байланысты глюкан: ксилоглюкан эндотрансглюкозилаза (MXE) активтілігі анықталды. Бұл – жаңа фермент және ол басқа өсімдіктерде кездеспейді. Сонымен қатар, сынақтан өткен Equisetum түрлерінің барлық жасуша қабырғаларында аралас байланысты глюкан (MLG) бар, бұл полисахарид, соңғы кездерге дейін Poales-пен ғана шектелген деп есептелді. Equisetum мен Poales арасындағы эволюциялық қашықтық олардың әрқайсысы MLG-ні тәуелсіз дамытқанын көрсетеді. Equisetum-да MXE активтілігінің болуы олардың жасуша қабырғасын өзгерту механизмімен бірге MLG-ні дамытқанын көрсетеді. Equisetum емес құрлықтағы өсімдіктерде MXE активтілігі анықталған жоқ. XET активтілігі мен жасуша жасы арасындағы байқалған кері байланыс XET-тің жасуша кеңею кезінде қабырғаның бақыланатын жұмсалуында эндотрансгликозиляцияны катализдейтіні туралы ұсынымға әкелді. Poales-та MXE-нің болмауы оның басқа, қазірге дейін белгісіз қызмет атқаратынын көрсетеді. MXE активтілігі мен жасуша жасы арасындағы байланысқа байланысты MXE жасуша кеңеюін тоқтатуға көмектеседі деп болжануда.

Түрлер

Equisetum туысының қазіргі тірі өкілдері үш ерекше тарамға бөлінеді, олар көбінесе субжанрлар ретінде қарастырылады. Типтік субжанрдың атауы Equisetum латын тілінде "аттың шашы" дегенді білдіреді, ал екінші ірі субжанрдың атауы Hippochaete грек тілінде "аттың шашы" дегенді білдіреді. Гибридтер жиі кездеседі, бірақ гибридтесу тек бір субжанрдың өкілдері арасында ғана тіркелген. Equisetum субжанрына жататын өсімдіктер көбінесе жылқықұйрық деп аталады, ал Hippochaete субжанрына жататын өсімдіктер, әсіресе бұтақталмағанда, жиі "құмша" деп аталады. Екі Equisetum өсімдігі Equisetum japonicum (жолақты жылқықұйрық) және Equisetum camtschatcense (Камчатка жылқықұйрығы) аттарымен саудада сатылады. Бұл екеуі де E. hyemale var. hyemale-нің түрлері, бірақ олар E. hyemale-нің жеке сорттары ретінде де тізімделуі мүмкін.