Кіріспе
Оңтүстік-батыс Вьетнамның этникалық кхмерлері – этникалық топ, кхмер кром. Жергілікті атауы – ជនជាតិខ្មែរក្រោម*người Khmer Nam Bộ*. Ана тілі – кхмер тілі. Суреті: Khmer Krom Tra Vinh.jpg. Суреттің сипаттамасы: Тра Вин провинциясындағы кхмер кром бишісі. Жалпы саны: 2,5 миллион. Аймақ 1: Оңтүстік Вьетнам (Меконг дельтасы және Оңтүстік-Шығыс Вьетнам). Халық саны 1: 1,32 миллион (2019). Аймақ 2: Камбоджа. Халық саны 2: 1,2 миллион (1999). Сілтеме 2: Аймақ 3: АҚШ. Халық саны 3: 30 000 (1999). Сілтеме 3: Вьетнамда олар Вьетнамның 53 этникалық азшылығының бірі ретінде танылған. Вьетнам Коммунистік партиясы Политбюросының 1981 жылғы 29 қыркүйектегі 117 CT/TƯ қаулысы мен Вьетнам Министрлік комитетінің 1982 жылғы 12 мамырдағы 122 CT қаулысына сәйкес, «кхмер» атауы үкімет тарапынан кхмер кром халқының жалғыз мемлекеттік танылған этнонимі ретінде бекітілді. Бұл ретте, вьетнамдықтардың бұрын кхмер халқын атау үшін қолданған барлық басқа да экссонимдер «қате және теріс нәсілдік коннотацияға ие» деп жарияланды. Екі қаулыста да кхмер халқына қарсы жеккөрушілік пен кемсітушілік сөздерді қоздыруға бағытталған кез келген қате жазу заңмен тыйым салынғандығы айтылды. Кхмер тілінде Krom (ក្រោម) сөзі «төмен» немесе «астында» деген мағынаны білдіреді. Бұл Камбоджадағы кхмерлерден ерекшелендіру үшін қолданылады. Кхмер кром халқының көп бөлігі Тэй Нам Бода (Tây Nam Bộ) – қазіргі Хошимин қаласы мен Меконг дельтасының аумағын қамтитын, тарихи Камбоджаның оңтүстік жазық аймағында тұрады. Бұл аймақ Хмер империясының оңтүстік-шығыс аумағы болған, 18-шы ғасырдың басында Нгуен лордтары кезінде Вьетнам құрамына енгенге дейін. Бұл Вьетнамның «Оңтүстікке қарай жорығының» (Nam tiến) соңғы кезеңі болды. Кхмер кром халқы 2001 жылдың 15 шілдесінен бері өкілдігі жоқ ұлттар мен халықтар ұйымының мүшесі болып табылады. АҚШ-та орналасқан Human Rights Watch (HRW) ұйымының мәліметінше, «кхмер кром халқы сөз бостандығы, жиналыс, қауымдастық, ақпарат және қозғалыс бостандығына қатысты ауыр шектеулерге тап болады».
infobox ethnic group|
| group = Khmer Krom
| native name = ជនជាតិខ្មែរក្រោម*người Khmer Nam Bộ*
| native name lang = km
| image = Khmer Krom Tra Vinh. jpg
| caption = Khmer Krom dancer in Trà Vinh province
| total = 2.5 million
| region1 = Southern Vietnam (Mekong Delta and SE Vietnam)
| pop1 = 1.32 million (2019)
| region2 = Cambodia
| pop2 = 1.2 million (1999)
| ref2 =
| region3 = United States
| pop3 = 30,000 (1999)
| ref3 = In Vietnam, they are recognized as one of Vietnam's fifty three ethnic minorities. In Accordance to Resolution 117 CT/TƯ issued September 29, 1981 of the Politburo of the Communist Party of Vietnam and Resolution 122 CT issued on May 12, 1982 from the Vietnamese Ministry Committee, Khmer was sanctioned by the government as the only state recognized ethnonym of the Khmer Krom people, stated that all other colloquial exonyms previously used by Vietnamese to refer to Khmer people "are incorrect and have negative racial connotations." Both Resolutions declared that any acts of misuse to misspelling that intended to incite and direct hate speech and discrimination toward the Khmer people are prohibited by the law. In Khmer, Krom (ក្រោម ) means 'low' or 'below'. It is added to differentiate from the Khmers in Cambodia. Most Khmer Krom live in Tây Nam Bộ, the southern lowland region of historical Cambodia covering an area of around modern day Ho Chi Minh City and the Mekong Delta, which used to be the southeasternmost territory of the Khmer Empire until its incorporation into Vietnam under the Nguyễn lords in the early 18th century. This marks the final stage of the Vietnamese "March to the South" (Nam tiến). Khmer Krom people have been members of the Unrepresented Nations and Peoples Organization since 15 July 2001. According to the US based Human Rights Watch (HRW) "the Khmer Krom people face serious restrictions of freedom of expression, assembly, association, information, and movement".
Демография
Кхмер-кромдардың көпшілігі Оңтүстік Вьетнамда тұрады. Вьетнам үкіметінің деректері бойынша (2019 жылғы санақ), Вьетнамда 1 319 652 кхмер-кром тұрады. Олардың таралуы былай: Сок Тран (362 029 адам, провинция халқының 30,18% және Вьетнамдағы барлық кхмерлердің 27,43% құрайды), Тра Вин (318 231 адам, провинция халқының 31,53% және Вьетнамдағы барлық кхмерлердің 24,11% құрайды), Киен Гьянг (211 282 адам, провинция халқының 12,26% және Вьетнамдағы барлық кхмерлердің 16,01% құрайды), Ан Гьянг (75 878 адам), Бак Лиу (73 968 адам), Бинь Дыонг (65 233 адам), Хошимин қаласы (50 422 адам), Ка Мау (26 110 адам), Донг Най (23 560 адам), Винь Лонг (22 630 адам) – бәрі де Вьетнамдағы барлық кхмерлердің 10% азырақ құрайды. Бір дереккөз бойынша, шамамен 1,20 миллион кхмер-кром Камбоджаға қашып кеткен. Әлемнің басқа аймақтарында шамамен 40 000 кхмер-кром эмигранттары бар, олардың ішінде АҚШ-та (30 000), Францияда (3 000), Австралияда (1 000) және Канадада (500) тұрады.
Шығу тегі
Кхмер Кром өзінің этникалық тегін 802 жылы король Джаяварман II билігімен Кхмер империясын құрған кхмер халқымен байланыстырады. Олар Камбоджамен терең тілдік, діни, дәстүрлі және мәдени байланыстарды сақтап келеді. Меконг дельтасы аймағы 800 жылдан астам уақыт бойы империяның және одан кейінгі корольдіктің ажырамас бөлігі болды. Аймақтың экономикалық орталығы Прей Нокор қаласы, қазіргі Хо Ши Мин қаласы еді.
Вьетнамның Меконг дельтасын игеруі
XVII ғасырда әлсіреген кхмер мемлекеті Сиаммен қайта-қайта соғысқаннан кейін Меконг дельтасын тиімсіз басқарды. Сонымен қатар, Вьетнамдағы Тринь-Нгуен соғысынан қашқан вьетнамдық босқындар да осы аймаққа көшіп келді. 1623 жылы Камбоджа патшасы Чей Четта II (1618–1628) ресми түрде вьетнамдық иммигранттарға Prey Nokor-де, сол кезде шағын балық аулау ауылында, кеден үйін ашуға рұқсат берді. Осы елді мекен тез өсіп, ірі аймақтық порқа айналып, одан да көп қоныс танушыларды тартып алды. 1698 жылы Хуэдегі Нгуен билеушілері Вьетнам ақсұйығы Нгуен Хью Чанға осы аумақты вьетнамдық әкімшілік жүйесі бойынша ұйымдастыруды тапсырды, осылайша ол іс жүзінде Камбоджа Корольдігінен бөлініп, Вьетнам құрамына енді. Prey Nokor портының жоғалтылуымен, кейін Сайгон деп аталған, Камбоджаның аймаққа бақылауы күрт әлсіреп, Меконг дельтасына вьетнамдық қоныс танушылардың көшуі Меконг дельтасының кхмерлерін Камбоджа патшалығынан оқшаулады. 1757 жылы вьетнамдықтар Меконг өзеніндегі Псар Дек (вьетнам тілінде Са Дек деп аталды) және Басак өзеніндегі Моат Чроук (вьетнамша Châu Đốc) провинцияларын жаңадан қосты. Мин Манг: "Біз олардың варварлық әдеттері бейсаналы түрде жойылады деп үміттенуіміз керек, ал олар күн сайын Хан [сино-вьетнамдық] салтына көбірек бейімделеді" деп мәлімдеді. Бұл саясат кхмерлер мен тау тайпаларына бағытталған.
Сепаратистік қозғалыстар
Кхмер ұлтшылы Сон Нгок Тан (1908–1977) – Вьетнамның Тра Вин қаласында дүниеге келген кхмер кромы. Тхан Камбоджаның тәуелсіздік қозғалысына белсенді қатысты. Жапондықтардың қолдауымен 1945 жылдың наурыз айында Камбоджаның премьер-министрі болды, бірақ сол жылдың соңында француздықтардың қайта оралуымен қызметтен алынды. Бірінші Индокитай соғысы кезінде кхмер кромдары тарапынан кең қолдауға ие болған Тханның рөлі 1954 жылдан кейін Вьетнамда азайды, себебі ол Камбоджаның саясатына көбірек араласып, ханзада Сианукқа қарсы оппозициялық қозғалыс құрды. Вьетнам соғысы және 1964-1974 жылдар аралығындағы тікелей американдық қатысу кезінде кхмер кромдары АҚШ Қарулы күштерінің MIKE Force құрамында қызмет етті. Бұл күш Оңтүстік Вьетнам атынан Вьет Конгқа қарсы күресті, бірақ уақыт өте келе милиция "Кампучия Кром күресі фронты" деп қайта құрылды. Кхмер кром буддалық монахы Самук Сен басқарған бұл топ "Ақ шапандылар" (;) деп аталды және Оңтүстік Вьетнамға қарсы ФУЛРО одағына қосылды. ФУЛРО – кхмер кромдары, монтаньярлар және чамдардың альянсы. Кхмер Республикасының антикоммунистік премьер-министрі (1970–1975) Лон Нол Меконг дельтасын Оңтүстік Вьетнамнан қайтарып алуды жоспарлады. 1975 жылы Сайгонның құлауынан және коммунистердің Вьетнамды толығымен басып алуынан кейін Кампучия Кром милициясы Вьетнам Халық Армиясымен қақтығысқа түсті. Көптеген жауынгерлер Вьетнамның ішкі аймақтарында қауіпсіздік іздеп, қызыл кхмерлер бақылауындағы Кампучияға қашты. 1976 жылы "Ақ шапандылар" Кири Вонг ауданына келді, қызыл кхмерлерге жүгініп, көшбасшы Кхье Самфаннан тікелей көмек сұрады. Олар қарусыздандырылып, бастапқыда жақсы қабылдады. Алайда, қызыл кхмер басшылығының келесі бұйрығы бойынша Самук Сен тұтқындалып, Пномпеньге жеткізіліп, азаптап өлтірді. Оның 67 кхмер кром жауынгерінің барлығы қырғынға ұшырады. Келесі айларда Кампучияға өткен 2000-ға жуық "Ақ шапанды" жауынгерлер қызыл кхмерлер тарапынан жүйелі түрде өлтірілді. 1970 жылдардың соңында Кампучия революциялық армиясы бұрынғы Кхмер империясының құрамына кірген аймақтарды қайта басып алу мақсатымен Вьетнамға шабуыл жасады, бірақ бұл әскери әрекет толық сәтсіздікке ұшырады және Вьетнам Халық Армиясының Демократиялық Кампучияға басып кіруіне және қызыл кхмерлердің құлауына әкеп соқты, нәтижесінде Вьетнам Кампучияны басып алып, Кампучия Халық Республикасын құрды.
Адам құқықтары
Көптеген тәуелсіз үкіметтік емес ұйымдар Вьетнам үкіметінің кхмер-кром халқының адам құқықтарын бұзатынын хабарлап отыр. Кхмер-кромдар вьетнамдық тегін қабылдауға және вьетнам тілінде сөйлеуге мәжбүр болып отыр деген ақпарат бар. Сонымен қатар, Вьетнам үкіметі кхмер-кромдар ұйымдастырған бейбіт демонстрацияларды тоқтатқан. Вьетнамдағы басқа аз ұлт өкілдерінен өзгеше, кхмер-кромдар Батыс әлемінде көбінесе белгілі емес, тіпті Кхмер Кампучия-Кром федерациясы сияқты, эмиграциядағы кхмер-кромдардың бірлестіктері Өкілсіз Ұлттар мен Халықтар Ұйымы арқылы олардың қиын жағдайларын жариялауға тырысқанына қарамастан. Әзірге ешбір Батыс үкіметі Вьетнам үкіметімен кхмер-кромдардың адам құқықтары мәселесін көтерген жоқ.