Кіріспе

1547-1553 жылдар аралығында Саксонияның сайлаушысы Морис (1521 жылдың 21 наурызы – 1553 жылдың 9 шілдесі) – 1541-1547 жылдары герцог, кейіннен Саксонияның сайлаушысы (1547-1553 жж.). Оның одақтарды және дау-дамайларды шеберлікпен пайдалануы Веттин әулетінің Альбертин тармағына кең аумақтар мен сайлау құқығын әкелді.

15211541: Балалық шақ және жастық шақ

Морис – болашақ Генрих IV, Саксония герцогының, сол кезде католик болған, және оның протестант әйелі, Мекленбург-Швериннің Екатеринасының төртінші баласы, бірақ тұңғыш ұлы еді. Генрих, Саксония герцогы Георгийдің кіші інісі болды. 1532 жылдың желтоқсан айында 11 жасар Морис, өзінің құдасы, Магдебург және Майнц архиепискобы, Бранденбург кардиналы Альберттің сарайына қоныстанды. Екі жыл бойы ол терең ойлармен өмір сүрді, бірақ оның ағасы, герцог Георг, Саксонияға қайта оралуын талап етті. Георг болашақ герцогты католик дінінде тәрбиелеуді бастады. Бірақ 1536 жылы Мористің әкесі протестантизмге көшті, ал 1539 жылы Георгтан кейін герцог болғаннан соң, герцогтық протестанттық мемлекетке айналдырды. Генрих пен Екатерина ұлының білімін өз қолдарына алды. 1539 жылы 18 жастағы Морис, Саксонияның курфюрсті Иоанн Фредерик I-ге Торгауға қоныс аударды, оны ол жек көретін; бұл олардың арасында зор дұшмандыққа әкелді. Дегенмен, Дрезденде танысқан Гессен ландграфы Филипп I-мен Морис өмір бойына созылатын достық қарым-қатынас орнатты. Морис есейген соң, ата-анасы оған әйел іздеуге кірісті. Ең басты үміткер Филипптің үлкен қызы Агнес еді. Алайда, ландграфтың заңсыз екі рет үйленуі салдарынан неке жоспарлары күмәнді болып тұрды. Әке-шешесі білмейтін жағдайда, Морис Агнеске үйленуге бекінді. Бұл неке, әсіресе анасы мақұлдамаған, 1541 жылдың 9 қаңтарында Марбургте өтті. Олардың екі баласы болды: Анна (Дрезденде 23 желтоқсан 1544 жылы туған, Дрезденде 18 желтоқсан 1577 жылы қайтыс болған), 24 тамыз 1561 жылы Оранж-Нассаудың принці Вильгельмге тұрмысқа шықты. Олар 1574 жылы ажырасып кетті. Альберт (Дрезденде 28 қараша 1545 жылы туған, Дрезденде 12 сәуір 1546 жылы қайтыс болған).

15411548: Вурзенер қақтығысы және Шмалькальдия соғысы

1541 жылғы 18 тамызда Генрих қайтыс болды, ал үлкен ұлы Морис оның орнына Саксония герцогы және Альбертин тармағының басшысы болды. Ол кеңесшілерінің көпшілігін ауыстырды, себебі олар оның Агнеске үйленуіне бастапқыда қарсы болған еді. Герцогтың жаңа сенімді серіктерінің бірі Георг фон Карловиц Мориске (Император Карл V және оның інісі Фердинандпен соғысқа жол бермеу үшін, сонымен қатар Рим патшасы және оның көршісі Богемия патшасы ретінде) протестанттық қозғалыстың өмір сүруіне қауіп келтірмеуді кеңес берді. Осылайша ол император әскеріне қосылып, Осман империясының Сүлеймен Шығай (1542), Юлих-Клевес-Бергтың Вильгельмі (1543) және Францияның Франциск I (1544) әскерлеріне қарсы соғысқа қатысты. Сонымен қатар, герцог өзінің иеліктеріндегі католик шіркеуінің мүліктерін тәркіледі. Өз еліндегі таратылған монастырлардың байлығынан Морис Шулпфорта (100 орын), Мейсен (60 орын) және Гримма (70 орын) князьдер мектептерін (Fürstenschulen) құрды. Бұл заңның негізі 1543 жылғы «Жаңа мемлекеттік тәртіп» (Neue Landesordnung) болды. Кейіннен Морис протестанттық Шмалькальдия лигасына қосылудан бас тартты, бірақ оның басшысы, оның досы және қайын атасы Гессеннің Филиппі болды. Оның бас тартуының басты себебі оның Эрнестин әулетінен шыққан Иоанн Фридрих I-ге деген жеккөрушілігі және сол кезде Иоанн Фридриктің қолындағы Саксон сайлаушылығына императорлық уәде болды деп есептеледі. 1542 жылы қасиетті аптада Вурценер жанжалы (Wurzener Fehde) барысында бұл қақтығыс ағайынды соғысқа жақын келді, себебі Иоанн Фридрих бірлесіп басқарылатын «Вурценер елін» басып алды. Бұрын осы аймақтан салық қаражатын пайдалану мәселесі бойынша Морис пен Иоанн Фридрих арасында дау болған еді. Гессеннің ландграфы Филипп пен Мартин Лютердің араласуы соғыстың алдын алды. Протестанттық дінді орнатудағы Иоанн Фридриктің табандылығына байланысты император Карл V 1546 жылғы 20 шілдеде оған Императорлық тыйым салуды (Reichsacht) енгізді. Император осылайша протестанттық лагерде одан да терең дау тудырып, протестанттық діннің одан әрі таралуын болдырмақшы болды. Егер ол жазаны сәтті орындаса, Морис императордан сайлаушылыққа ие болады деп үміттенеді. Морис ұзақ уақыт ойланды, себебі бұл жазалау іс-әрекеті оның қайын атасы Гессеннің Филиппіне де әсер етуі мүмкін еді. Бірақ императордың інісі Фердинанд I Саксония электоратына қарсы жорық бастағысы келгенде, ол бастамашылықты Габсбургтерге жоғалтпау үшін оны тоқтатуға мәжбүр болды. Морис Карлдың лагеріне қайта оралды. Алғашқы табыстардан кейін – ол Саксония электоратын дерлік соғыссыз басып алды – Морис әскерімен Шмалькальдия лигасы тарапынан кері қайтарылды және Богемияға қарай шегінді. Эльбадағы Мюльберг шайқасында император мен оның інісі Фердинанд, сондай-ақ Морис Ландграф Филипп пен Иоанн Фридрикті тұтқындап, Шмалькальдия лигасына жеңіліс сыйлады. Заманауи жылнамаларға сәйкес, мұның бәрі 1547 жылғы 24 сәуірде бір күні болды. Бас кесуден құтылу үшін Иоанн Фридрих Виттенберг капитуляциясында Мориске сайлаушылықты және маңызды жерлерді берді. 1547 жылғы 4 маусымда шайқастан кейінгі майдан лагерінде өткен қысқа рәсімде герцог Морис Саксонияның құрметті сайлаушысы болып жарияланды. Ресми тағайындалу кейін болды, бірақ жоғары бағамен: ол протестанттық дінге опасыздық жасады және қайын атасы Гессеннің Филиппін қиын жағдайға түсірді. Морис оған императорға бағынса, түрмеге қамалмайтынын уәде берді. Алайда, Филипп Карл V алдында тізе бүгіп, тұтқынға алынып, жер аударылды.

15481553: Аугсбург мәжілісі мен Пасау бейбітшілігі

Морис, осы оқиғалардан кейін өз отандастары тарапынан қорланып, "Иуда" деп айыпталғаннан кейін, императордың көзқарасынан да көңілі қалды (өйткені Карл V енді империяның протестант аймақтарына католицизмді қайта енгізуге тырысып, өз қарындасының күйеуі, Гессен ландграфы Филипптің бостандығына кепілдік берген болатын), ол 1548 жылғы 25 ақпандағы Аугсбург диетасына дейін сезімдерін жасырды, онда Морис Саксонияның сайлаушысы ретінде ресми түрде тағайындалды. Карл V Мористің Саксония сайлаушысы болып тағайындалуымен, "Аугсбург уақытша келісімі" деп белгілі келісімге қол қою арқылы және өзінің көмегімен империяны бөліп тұрған діни шиеленіске нүкте қоя алады деп үміттенді. 1550 жылы бүлікші лютерандық Магдебург қаласын басып алуға Мориске тапсырма берілгенде, ол әскер жинап, Франциямен және Германияның протестант князьдерімен Габсбургтерге қарсы одақ жасады. 1552 жылғы қаңтарда француз королі Генрих II-мен жасалған Шамборд шартында Морис корольге Карл V-ке қарсы жорығында көмектесу үшін ақша және қару-жарақ беруге уәде берді. Қарсылығында Генрих төрт императорлық қаланы (Метц, Туль, Верден және Камбре) және олардың епископтықтарын иеленді, бірақ Мористің оларға ешқандай құқығы болмады. 1552 жылғы наурыз айында көтерілісшілер Оңтүстік Германияның, соның ішінде Австрияның бір бөлігін басып алып, императорды қашуға және Гессен ландграфы Филиппті босатуға мәжбүр етті. Генрих Рейнге жеткенде және уәде етілген императорлық жерлерді басып алғанда, император күтпеген шабуылға ұшырап, Альпі арқылы Австрияның Каринтия герцогтығындағы Виллахқа қашып кетті. Осы жетістіктен кейін Морис Генрих II-мен жасасқан одағынан бас тартып, Карлдың інісі Фердинанд I патшамен келісімге келді, Карл оған құлшынып келісті. 1552 жылғы тамызда Пасау бейбіт шартына қол қойылды, осы арқылы лютерандық позиция уақытша қорғалды. Шартының бір бөлігі ретінде оның бұрынғы қарсыластары, Саксонияның Иоанн Фридрих I және Гессен ландграфы Филипп босатылды. Соғыс 1556 жылы Фердинанд I тарапынан тоқтатылды; императорлық қалалар француздардың иелігінде қалды. Пасау бейбіт шартынан кейін Морис Саксонияға оралғанда, ол енді сатқын ретінде қарастырылмады; протестанттар да, католиктер де оған бірдей құрмет көрсетті. Император екі тарапқа да хат жолдап, империясында бейбітшілікті сақтауға шақырды; одан кейін ол Венгрияда Осман империясына қарсы жорыққа шықты. Бранденбург маркграфы Альберт Альцибиад Кульмбах (Пасау келісімін қабылдамаған) көп ұзамай Вюрцбург және Бамберг епископтықтарын басып алды, олар бұрынғы иесі Иоанн Фридрих оларға он бір жыл бұрын бақылауға берген еді. Бұл 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартымен ғана аяқталған Екінші маркграф соғысының басталуы болды. 1552 жылы Морис Киелі Рим империясының әскерімен (11 000 адам) Венгрияға жорық жасады. Османдықтар Эгерді қоршауға алды, бірақ Венгрияда қара өлім тарады, сондықтан Морис күштерін жақындатуға батыл болмады.

Өлім

Альберт Алкивиад – Маврикийдің бұрынғы одақтасы болған, ол Шмалькалди соғысында оның жағында шайқасқан. Бірақ енді Маврикий, Фердинанд I-дің де арасында болған княздер одағына қатысып, Альберт Алкивиадқа қарсы күресуге мәжбүр болды. 1553 жылдың 9 шілдесінде Лертеде Сиверхаузен шайқасы болды. Маврикий осы шайқаста жеңіске жетті, бірақ арт жағынан атылған оқтан іш жарақаты алып, екі күннен кейін 32 жасында дала лагерінде қайтыс болды. Ол Фрайберг соборында жерленді. 1853 жылы, шайқасқа 300 жыл толуына орай, оның қаза болған жеріне ескерткіш орнатылды. 7,5 тонна салмақты граниттен жасалған ескерткіш оның туған жері Саксониядан әкелінді. Маврикий тірі қалған еркек мұрагерсіз қайтыс болғандықтан, оның інісі Август сайлаушы болып тағайындалды. Дрезденде Маврикий қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай ол Морис ескерткішін (Морицмонумент) – Саксониядағы алғашқы тарихи ескерткіш ретінде орнатты.