Кіріспе

Бір мемлекеттің немесе бір ұлттың жекелігі немесе оған жататындығының сезімі.

Ұлттық жекелік – адамның бір немесе бірнеше мемлекетке немесе ұлтқа жататындығының сезімі. Бұл – "ерекше дәстүрлер, мәдениет және тіл арқылы бейнеленген, біртұтас ұлт" сезімі. Ұлттық жекелік – заңды азаматтығына қарамастан, адамдар тобымен бір ұлт туралы бөлісетін субъективті сезім. Психологиялық тұрғыдан қарағанда, ұлттық жекелік – "әртүрліліктің бар екенін білу", "біз бен олар" сезімін сезіну және тану". Ұлттық жекелікке көпұлтты мемлекеттер мен қоғамдардың тұрғындары мен диаспорасы да кіреді, олар бірнеше этникалық топтардан тұра тұра, ұлттың өзіне тән ортақ жекелік сезімін бөліседі. Бірнеше этникалық және ұлттық жекеліктердің бірігуінің мысалы – аралас этникалық топтар. Ұлттық жекелік – ұжымдық құбылыс ретінде, адамдардың күнделікті өміріндегі "ортақ нүктелер" элементтерінің тікелей нәтижесі болуы мүмкін: ұлттық символдар, тіл, ұлт тарихы, ұлттық сана және мәдени артефакттар. Мәдени ұлттық жекеліктің жоғалуы немесе сыртқы әсерге ұшырауы – негізгі ұжымдық адам құқықтарын бұзу болып табылады. Ұлттық жекеліктің оң жағынан қарауы – патриотизм, ол ұлттық мақтанышпен және өз еліне деген сүйіспеншілік сезімімен сипатталады. Ұлттық жекеліктің шектен тыс көрінісі – шовинизм, яғни елдің басымдығына берік сенім және өз еліне деген шексіз адалдық.

Ұлттық бірегейліктің қалыптасуы

Ұлттық сана – туа біткен қасиет емес, ол негізінен әлеуметтік тұрғыдан құрылған нәрсе. Ұлттық сананы не құрайтыны туралы жалпыға қабылданған анықтама жоқ. Ол адамдардың күнделікті өміріндегі ортақ элементтерден туындайды: ұлттық символдар, тілдер, түстер, ұлт тарихы, туыстық байланыстар, мәдениет, музыка, ас-тағам, радио, теледидар және т.б. (Хантингтон, 1996). Конструктивистер саясаттың маңыздылығына және үстем топтардың қоғамда жетекші мәртебеге қол жеткізу және оны сақтап қалу үшін билікті пайдалануына сенеді (Брубакер, 2009; Спилман, 1997; Вагнер Пацифи және Шварц, 1991). Ал азаматтық үлгідегі зерттеушілер құқықтар туралы ортақ құндылықтарға және мемлекеттік институттардың билік етуге заңдылығына назар аударады. Кейбір ғалымдар халықтық мәдениеттің жеке тұлғаны қалыптастыру процесімен қалай байланысты екенін зерттеді. Олардың кейбіреулері заманауи музыка жанрлары этникалық мақтаныш сезімін күшейте отырып, этникалық сананы нығайта алатынын анықтады.

Тұжырымдамалық

Саяси ғалым Руперт Эмерсон ұлттық идентификацияны "өздерін ұлт деп сезінетін адамдар тобы" деп анықтады. Бұл ұлттық идентификацияның анықтамасын әлеуметтік психолог Анри Таджфел қолдады, ол Джон Тернермен бірге әлеуметтік идентификация теориясын жасады. Әлеуметтік идентификация теориясы осы ұлттық идентификацияның анықтамасын қабылдайды және ұлттық идентификацияны түсіну өзіндік жіктеу мен эмоционалдық реакцияны қамтиды деп санайды. Өзіндік жіктеу – бұл бір ұлтпен идентификациялану және өзін сол ұлттың мүшесі деп қарау. Эмоционалдық реакция бөлігі адамның осы идентификацияға байланысты сезіміне, мысалы, жатастық сезіміне немесе өз еліне деген эмоционалдық байланысына қатысты. Әлеуметтік идентификация теориясы ұлтпен идентификациялау мен басқа ұлттарды кемсіту арасындағы оң байланысты көрсетеді. Адамдар ұлттық идентификация арқылы топтар арасындағы салыстыруларға қатысады және басқа топтарды кемсітуге бейім. Алайда, бірнеше зерттеулер ұлттық идентификация мен басқа елдерді кемсіту арасындағы байланысты зертті және ұлттық идентификациямен идентификациялау міндетті түрде басқа топтарды кемсітуге әкелмейтінін анықтады. Ұлттық идентификация, басқа әлеуметтік идентификациялар сияқты, өз ұлтына деген мақтаныш пен сүйіспеншілік сияқты сезімдерді және басқа азаматтарға деген міндет сезімін тудырады. Ұлттық идентификацияны әлеуметтендіру, мысалы, ұлттық мақтанышты және елдің ерекшелігін әлеуметтендіру этникалық топтар арасындағы келісімге ықпал етеді. Мысалы, АҚШ-та әртүрлі этникалық топтарды америкалық болудың жалпы идентификациясына біріктіру арқылы адамдар ұлттық мақтаныш пен АҚШ-қа жатастық сезімімен біріктіріледі және этникалық қақтығыстарды азайтуға бейім. Халықаралық құқық тұрғысынан алғанда, егеменді ұлттық идентификацияны келісімшарт арқылы реттеуге немесе қайта қарауға болмайды, ал егеменді мемлекеттің ұлттық идентификациясын құруға немесе өзгертуге бағытталған кез келген халықаралық келісімшарт ұлттың jus cogens құқықтарын бұзуға жатады. Ұлттық идентификацияны қайта қарауға немесе өзгертуге бағытталған келісімшарттар Вена конвенциясының 53-бабына сәйкес тоқтатылуы мүмкін (онда былай делінген: "Келісімшарт жасалған кезде жалпы халықаралық құқықтың міндетті нормасына қайшы келсе, жарамсыз болып табылады"). Егеменді ұлттық идентификацияны жою немесе қайта қарау этноцид болып саналады. Ұлттық идентификацияны ешқандай жағдайда да таңуға, қайта қарауға немесе жоюға болмайды.

Көрініп тұрған жері

Ұлттық сана жаулары сырттан немесе іштен келген кезде айқын байқалады. Мысалы, 2001 жылдың 11 қыркүйегінде болған террористік шабуылдардан кейін Америка Құрама Штаттарында патриотизм мен ұлттық сананың артуы осы құбылыстың көрінісі. Террористік шабуылдардан кейін американдық екендігінің маңыздылығы артады және американдық ұлттық сана оянады. Әлеуметтанушы Энтони Смит ұлттық сананың ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, сақталатын сабақтастық қасиетіне ие екенін айтады. Ортақ тектілік және ортақ тағдыр туралы мифтерді тарату арқылы адамдардың елге деген жақындығы күшейеді. Американдық стереотиптердің әсерін зерттеген шетелде оқу тәжірибесі туралы зерттеулер көрсетті, американдық студенттер шетелде оқыған кезде американдық бейнелерге байланысты қабылдаушы елдермен байланыс орнатуда қиындықтарға тап болды. Олардың тәжірибесіне әсер еткен стереотип 2016 жылғы АҚШ президент сайлауында Дональд Трамптың үміткерлігімен байланысты болды.

Адамдар

Халық – ұлттық сананың негізгі ұғымы. Бірақ халықты ұлтшылдықтың әртүрлі логикасы арқылы анықтауға және құруға болады. Мысалдар Вёлькиш қозғалысынан бастап халық республикаларына дейін жетеді.

Ұлттық сана

Ұлттық сана – ұлттық бірегейлік туралы ортақ түсінік және халықтың ортақ этникалық/тілдік/мәдени негізі туралы ортақ түсіну. Тарихи тұрғыдан алғанда, ұлттық сананың артуы – ұлт құрудың алғашқы қадамы болды. Көрінерінде, ұлттық сана – жеке адамның ұжымдыққа қатысты санасының деңгейі және "олар" болмаса, "біздің" жоқ екенін түсінуі. Бұл отбасы, дәстүр-салты, қоғамдық және гендерлік рөлдер сияқты мәселелерге қатысты көптеген ортақ көзқарастар мен сенімдерге хабардар болу. Бұл сана адамға "ұжымдық сәйкестікке" ие болуға мүмкіндік береді, соның арқасында ол қайда екенін және айналасындағы адамдар мен орындардың маңыздылығын біледі, олардың барлығы ұжымды ұлтқа айналдырады. Қысқасы, ұлттық сана – өмірлік құбылыстарға қатысты тұрақты көзқарастардың ядросы ретінде анықталады. Еуропа мен Америкадағы ұлттық бірегейлік мемлекет халқына берілген саяси тәуелсіздік идеясымен бірге қалыптасты. Шығыс Еуропада бұл көбінесе этникалық және мәдени ерекшеліктермен байланысты болды. Ұлттық сананың оянуы көбінесе ұлттық батырларға және ұлттық символдарға қатысты айтылады. Ұлттық бірегейлікті ұжымдық өнім деп санауға болады.

Бенедикт Андерсон

Бенедикт Андерсон үшін ұлттар – қиял. "Қиялданған қауымдастық" идеясы бойынша, ұлт әлеуметтік тұрғыдан құрылған, ал ұлт өзін белгілі бір топтың бір бөлігі ретінде көретін адамдардан тұрады. Андерсон ұлттарды "қиялданған қауымдастықтар" деп атады. Ол ұлттардың, немесе қиялданған қауымдастықтардың, кімді қабылдайтыны және кімді қабылдамайтынына байланысты шектелері бар деп ойлады. Андерсон ұлттың мүшелерді жақсы көру арқылы жұмыс істейді деп сенді. Ұлттар өзінен тыс адамдарды, сондай-ақ ұлттық сананың ұжымдық түсінігінде бірден ескерілмеген мүшелерін де шеттетуге бейім. Андерсон ұлттар шектеледі деп ойлады және сонымен қатар:

Шектелген: Өйткені біз басқаларды мәдениет, этникалық және т.б. арқылы ақыл-ойымызбен шектейміз. Біз бір қоғамдағы немесе бір ұлтшылдықтағы барлық адамды қиялдай алмаймыз, бірақ біз ақыл-ойымызбен бөлекпіз. Егеменді: Ұлттар егеменді болды, өйткені егемендік дәстүрлі діни тәжірибелерден құтылуды білдіреді. Егемендік ұлтқа қажетті ұйымдастыруды қамтамасыз етеді, бірақ оны дәстүрлі діни ықпалдан босатады. Қалаларда әртүрлі әлеуметтік ортадан келген көптеген адамдар жиналғандықтан, олардың арасында ортақ біртүтаслық құру қажет болды. Капитализмнің таралуы үнемі біліктілікті жаңарту қажеттігін тудырды, ал Геллнер бұл қажеттілікті ортақ өткенді, ортақ мәдениетті және тілді құру арқылы қанағаттандыруға болатынын ойлады, бұл ұлттардың пайда болуына әкелді. Екі адам бір ұлттың мүшесі болып саналады, егер олар бір-бірін сол ұлттың адамдары ретінде танитын болса. Адамдардың бір-бірін өзара ұқсас екенін мойындауы оларды ұлтқа айналдырды, олардың ортақ ерекшеліктері емес.

Иммиграция

Иммиграцияның артуымен бірге көптеген елдер ұлттық ерекшеліктерін құру және иммигранттарды қабылдау мәселелерімен бетпе-бет келеді. Кейбір елдер иммигранттарды өз елдеріне жататындығын сезінуге ынталандырады. Мысалы, Канада әлемдегі тұрақты иммиграция деңгейі ең жоғары ел. Канада үкіметі иммигранттарды Канадаға деген жақындық сезімін қалыптастыруға қолдау көрсетеді. Ол ұлттық ерекшелік туралы кеңейтілген түсінікке қадам жасады, ол Канадада туған азаматтарды да, иммигранттарды да қамтиды. Ал кейбір елдер азырақ ынталы. Мысалы, Ресейге екі үлкен иммиграция толқыны келді, біріншісі 1990 жылдары, екіншісі 1998 жылдан кейін. Ресей халқы иммигранттарға теріс қарады және оларды "қош келмеген және құрметсіз қонақтар" деп есептеді. Иммигранттар сырттан келгендер ретінде қарастырылды және Ресейге тиесілі ұлттық ерекшеліктен мүлдем шеттетілді.

Жаһандану

Әлемнің жаһандануына байланысты халықаралық туризм, байланыс және іскерлік ынтымақтастық артты. Әлемдік халық мәдени алмасу, білім алу, бизнес және түрлі өмір салтын іздеу үшін ұлттық шекараларды жиі кесіп өтеді. Жаһандану ортақ құндылықтар мен тәжірибелерді дамытады және жаһандық қоғамдық сезімге ұқсатуға көмектеседі. Адамдар космополитизмді қабылдап, өзін жаһандық тұлға немесе әлемдік азамат деп санауы мүмкін. Бұл тенденция ұлттық ерекшелікке қауіп тудыруы мүмкін, себебі жаһандану белгілі бір елдің азаматы болудың маңыздылығын төмендетіп жібереді. Бірнеше зерттеуші жаһанданудың ұлттық ерекшелікке тигізетін әсерін зерттеді. Олар ел жаһандануға қарай бағдарланған сайын патриотизмнің азаятынын анықтады, бұл жаһанданудың өсуі адалдық пен өз елі үшін күресуге дайындық азаюымен байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, географиялық жағынан маңызды сауда орталығы және халықаралық нарық болып табылатын, сондай-ақ кәсіпкерлік пен сыртқы сауда дәстүрі бар либералды экономикалық белсенділікке ие Түркия сияқты елде де этноцентризмнің белгілі бір деңгейі бар. Түрік тұтынушылары импортталған өнімдерге қатысты кемсітушілік танытпай, рационалды сатып алушылар бола алады.

Мәселелер

Кейбір жағдайларда ұлттық сана адамның азаматтық санасымен қақтығысады. Мысалы, көптеген Израиль арабтары өзін араб немесе палестиналық ұлттық белгілілігімен байланыстырады. Сонымен қатар, олар Израиль мемлекетінің азаматтары, бұл палестиналық ұлттық белгілілікпен қайшы келеді. Тайваньдықтар да ұлттық сана мен азаматтық сана арасындағы қақтығысқа тап болады, себебі ресми түрде "Тайвань тәуелсіздігін" жариялау және "Қытай Республикасы" атауын "Тайвань Республикасы" деп өзгертуді қолдайтын қозғалыстар болған. Тайвань тұрғындарына "Қытай Республикасы" деген ел атынан жеке куәлік пен паспорт беріледі, бірақ олардың бір бөлігі өзін "Қытай Республикасы" емес, "Тайвань Республикасы" деп санайды.

Маркерлер

Ұлттық идентификация белгілері – адамның нақты бір ұлтқа жататынын анықтауға пайдаланылатын ерекшеліктер. Бұл белгілер өзгермейтін емес, ағылшын тілінде fluid деп аталатындай, мәдениеттен мәдениетке және уақыт өте келе бір мәдениеттің ішінде де өзгеріп отырады. Мұндай белгілерге ортақ тіл немесе диалект, ұлттық киім, туған жер, туыстық байланыстар сияқтылар жатады.