Кіріспе

1985–1988 жылдар аралығында Ливан азаматтық соғысы барысындағы шайқас.

Лагерлер соғысы (حرب المخيمات) – Ливан азаматтық соғысының 1984–1990 жылдар кезеңіндегі шайқас. Бейруттағы палестиналық босқындар лагерьлері шииттік «Амаль» жасақтарымен қоршауға алынды. Кейде мұсылман мен христиан арасындағы қақтығыс ретінде сипатталған Ливан азаматтық соғысы, шындығында көп қырлы жанжал болды. Онда бір діннің өкілдері арасындағы зорлық-зомбылық, мұсылмандар мен христиандар арасындағы зорлық-зомбылықпен шайқасқандай болды. Осы тұрғыдан алғанда, бұл қақтығысты Самир Геагеа басқарған, негізінен христиан марониттерінен құралған «Ливан күштері» (ЛК) мен Ливан қарулы күштерінің (ЛҚК) Мишель Аун бақылауындағы тобы арасындағы шайқасқа теңеуге болады.

Өмірбаян

1948 жылғы араб-израиль соғысы және одан кейінгі палестиналықтардың Накбасы (апат) кезінде жүздеген мың палестиналық босқындар Оңтүстік Ливанға қашты. Білімі мен капиталы бар бірнеше палестиналықтар қалаларда тұруға және лайықты өмір сүруге рұқсат алды; алайда, көпшілігі ливандық экономикаға білікті емес жұмысын ғана ұсына алатын, негізінен қалаларға жақын босқындар лагерьлерінде тұратын кедей шаруалар еді. Оңтүстік Ливанға келгеннен кейін, жергілікті тұрғындар олардың ауыр жағдайларына көңіл бөлді, көптеген адамдар билік жағдайды реттегенше Абдул Хусейн Шараф ад-Диннің әл-Жафария мектебінде баспана тапты. Шараф ад-Дин палестиналық студенттерге Палестинада бастаған оқуларын аяқтауға мүмкіндік беру үшін «Матрикуляция» деп аталатын палестиналық білім беру бағдарламасын енгізді. Палестинаны азат ету ұйымы (ПҰҰ) 1964 жылы құрылғанға дейін, Ливан мен басқа араб елдерінде тұрып жатқан палестиналық эмигранттар 1950 жылдардың соңында құпия жарымәскери топтар құра бастады. 1956 жылы Шараф ад-Диннің әл-Жафария мектебінде 25 ливандық және палестиналық студенттерден тұратын партизандық топ ұйымдастырылды, олардың мақсаты Израильге шабуылдар жасау болды. Сонымен қатар, 1969 жылғы Каир келісіміне дейін ПҰҰ төрағасы Ахмад Шукейри (1964–1967 жж.) Оңтүстік Кафр Дунин ауылында ПҰҰ оқу лагерін құрды. Осылайша, кейбір ливандықтар, әсіресе шииттер арасында палестиналықтарға қолдау жоғары болды. Алайда, бұл қолдау 1969 жылдың сәуір айында палестиналықтар мен Ливан армиясы арасындағы қақтығыстардан кейін күрт азайып кетті. Палестиналық операцияларға қарсы Израильдің шаралары көбінесе жергілікті азаматтарға зиян келтірді және 1970 жылы оңтүстіктен 50 000-нан астам адамның көшіп кетуіне әкелді. Бейрут пен Оңтүстікте бақылау-тексеру бекеттерін құру сияқты, тәртіпсіз топтардың әрекеттері жергілікті халықтың наразылығын тудырды, және Мұса Садр мұндай әрекеттерді ПҰҰ-ның басты бағытынан алшақтық деп сынады. Ливан армиясы, Арафатқа қарсы Фатх әл-Интифада, Ас-Саиқа, Палестинаны азат ету армиясы және Палестинаны азат ету халық фронты (PFLP–GC) – наразылық білдірген палестиналық партизандық топтар. Кейбір палестиналық жауынгерлер Кипр арқылы лагерьлерге қайта оралды. Бұл сапар үшін Ливан күштерінің Жоуние портын бақылап отырған жасағына үлкен сомада ақша төленді. 1987 жылдың 2 қаңтарында Ларнакадан келген, 164 жолаушысы бар паромды Израиль теңіз күштері кері қайтарды. Жауынгерлер көптеп келген жоқ; бір бағалау бойынша, 1985 жылы 3-4 мың адам келді.

1985 жылғы сәуір

6 ақпандағы интифада 1984 жылдың ақпан-наурыз айларында көпұлтты күштерді (МҰК) Бейруттен шығарып әкеуге мәжбүр етті. Амаль Батыс Бейрутті бақылауға алып, лагерьлер маңында (көбінесе Бейрутта, сондай-ақ оңтүстікте) бірнеше бекеттер мен бақылау-өткізу пункттерін орнатып алды. 1985 жылдың 15 сәуірінде Амаль, ПСП және Ливан коммунистік партиясының (ЛКП) әскері – Халық гвардиясы, Аль Мурабитунға, бас сунниттік Насришіл әскеріне және Ливандағы ПЛО-ның ең жақын серігіне шабуыл жасады. Аль Мурабитун бір апталық көше шайқасынан кейін жеңіліске ұшырады, ал олардың жетекшісі Ибрагим Кулайлат елден қуылды.

1985 жылдың мамыр айы

1985 жылдың 19 мамырында Бейрутте Сабра және Шатила, сондай-ақ Бурж-эль-Бараджне лагерьлерін бақылау үшін «Амаль» қозғалысы мен палестиналық лагерьлердің жауынгерлік жасақтары арасында қатысты шайқастар басталды. «Амаль» генерал Абд әл-Халим Канж басқаратын Ливан армиясының басым көпшілігі шииттерден тұратын 6-шы бригадасымен, сондай-ақ генерал Мишель Аунға адал, христиан марониттерінен құралған 8-ші бригаданың 87-ші жаяу әскер батальонымен қолдау алды. «PSP/PLA» және «LCP/Popular Guard» «Амальмен» бірігіп «Аль Мурабитунды» жеңгенімен, Палестина Азаттық Ұйымына (ПАҰ) қарсы күресте әскери бейтараптық сақтады. Сирия тарапынан қысым көрсетілгеніне қарамастан, бұл саяси партиялар мен олардың жауынгерлік жасақтары «Амальға» қолдау білдіріп, Арафаттың орнынан кетуін талап етумен ғана шектелді. «PSP/PLA» тіпті Палестина Азаттық Ұйымына (ПАҰ) өздерінің артиллериясын друздар бақылайтын аймақтарға орналастыруға рұқсат берді. Осының нәтижесінде «Амаль» Арафатқа адал жауынгерлерді талқандау жұмысын өзіне алды, сонымен қатар Сирияның Арафатқа қарсы палестиналық одақтастары, мысалы «Ас Саиқа», «PFLP GC» және «Fatah al Intifada» сияқты ұйымдардан да көмек алды. Бірақ «Амаль» мен Сирияны қолдайтын палестиналық топтар арасындағы одақ уақыт өте келе бұзылып, олардың арасында қақтығыстар туды. Ахмед Жібріл және Әбу Муса сияқты кейбір наразы палестиналық командирлер «Амальға» Палестина Азаттық Ұйымына (ПАҰ) қарсы қолдау көрсеткенімен, көптеген Арафатқа қарсы жауынгерлер лагерьлерді қорғау үшін «Амальмен» шайқасты. 1985 жылдың 30 мамырында Сабраның көп бөлігі шабуылдаушылардың бақылауына көшті. Араб және кеңестік тараптардың Сирияға жасаған саяси қысымы мен 8 маусымда Араб Лигасының сыртқы істер министрлерінің төтенше отырысын өткізу жоспарының нәтижесінде «Амаль» келесі күні бір жақты атысты тоқтату туралы жариялады. Бірақ осыған қарамастан, ұсақ-түйек шайқастар жалғасты. Шатила лагерінде палестиналықтар мешіттің төңірегіндегі бөлігін ғана сақтап қалды. Бурж-эль-Бараджне лагері «Амальдың» азық-түлік пен тұрғындардың шығуына тыйым салғандықтан, қоршауда қалды. Қаза тапқандардың саны әлі белгісіз, бірақ олардың көп болғандығы күдік тудырмайды. Халықаралық қысым нәтижесінде 17 маусымда Дамаскіде «Амаль» мен Палестина Ұлттық құтқару майданы арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. 1985 жылдың қыркүйек айында қайтадан үзірлі-кезірлі қақтығыстар орын алды.

1986 жылғы мамыр

Жағдай шиеленісіп, 1985 жылдың қыркүйегі мен 1986 жылдың наурызы аралығында қайтадан қақтығыстар болды. 1986 жылдың 27 наурызында үшінші рет қақтығыс басталды, бұл Кирият Шимонаға зымыран шабуылы жасалғанмен бірге орын алды; ол үш күнге созылды. Сидонда Амаль Ливанның оңтүстігінде қайта ұйымдасуға тырысқан палестиналық топтарға қатаң ескерту жасады. Сол кезде Ливанда 2000-нан астам ПЛО жауынгері бар екені бағаланды. Алғашқы шайқастан дәл бір жыл өткен соң, 1986 жылдың 19 мамырында, қатты қақтығыстар қайтадан жаңғырды. Жаңадан жеткізілген ауыр қару-жарақпен (советтік артиллерия және Сириядан несиеге алынған T 55A танктері) нығайтылған Амаль лагерьлерді қоршауын күшейтті. Көптеген уақытша атысты тоқтату туралы жарияланды, бірақ олардың көпшілігі бірнеше күннен аспады.

1986 жылғы маусым

Осы уақытта Батыс Бейрут қаласы бойынша «Амал» қозғалысы 1986 жылғы маусым айында негізінен сүнниттік, палестиналықтарды қолдайтын, «Шішінші ақпан қозғалысы» сияқты қалған жауынгерлік топтарды таратты. Палестинаны Ливанның Күрд демократиялық партиясының (KDP–L) күрдтері де қолдады, олар босқындар лагерінде палестиналықтармен бірге отбасыларымен бірге тұрды. Көптеген ливандық күрд жауынгерлері 1975-1976 жылдардағы Ливан азаматтық соғысы кезінде палестиналық партизандық қозғалыстарына қосылған еді. Осы жауынгерлер енді өз үйлерін «Амалдан» қорғауға және палестиналық достарын қолдауға кірісті. 1986 жылғы 24 маусымда жағдай баяулап, Сирия өздерінің коммандос әскерлерін, сондай-ақ Ішкі қауіпсіздік күштерінен 800 ливандық армия сарбазы мен жандармнан құралған арнайы топтың көмегімен орналастырды.

1986 жылғы қыркүйек

Бұл қақтығысқа байланысты шиестік аймақтарда палестиналық партизандардың болуы жиі қақтығыстарға әкелді, және бұл жағдай Оңтүстікке де тарады. Үшінші және ең қасіретті шайқас 1986 жылдың 29 қыркүйегінде Тирдегі Рашидие лагері маңында Амаль және жергілікті ПОО топтары арасындағы ұрыспен басталды. Амаль лагерьді қоршап, блокадаға алды, бірақ теңіз арқылы кейбір көмек жеткізілді. Барлық кішкентай палестиналық лагерьлер қиратылды, жүздеген үй өртенді. Мыңға жуық палестиналық ер адамдар құрылыққа алынды. Желтоқсан айына дейін 7500 палестиналық азамат Тирден Амаль бақылауында емес, Сидонға қашып кетті. Мыңдаған басқалары ішкі аймақтарға қашты. Лагерьде 7 мыңға жуық бейбіт тұрғын қалды. Тирдегі ұрыстар басталғаннан кейін бір ай өткен соң Амаль Бейруттағы лагерьлерді қоршауға алды. 24 қарашада Сидонның шығыс төбелеріндегі христиандық Магдуше қаласындағы Амаль бекіністеріне қарсы Сидонның көптеген палестиналық топтарынан құралған күш, Рашидиеге жол ашу мақсатымен шабуылға шықты. Бір апталық шайқастарда олар қаланың көп бөлігін басып алды. Шабуыл кезінде Израиль әуе күштері Сидон маңындағы палестиналық нысандарға бірнеше әуе шабуылын жасады. Бұрынғыдай, Араб Лигасы екі тарапты да соғысты тоқтатуға шақырып, қысым жасады. 1 желтоқсанда Сауд Арабиясының патшасы Фахд лагерьлерге жасалған шабуылдардың "барлық арабтарды жаралағанын" мәлімдеді. 1986 жылдың 15 желтоқсанында Амаль мен Сирияға жақын палестиналық топтар арасында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді, бірақ Арафаттың ФАТХ-ы оны қабылдамады және лагерьлерге көмек жеткізу үшін Аль Мурабитун жасағына өз бекіністерінің бір бөлігін беру арқылы жағдайды бажайлап шешуге тырысты.

1987 жылдың ақпан-сәуір айлары

1987 жылдың қаңтарында Терри Уэйттің жоғалуынан кейін Бейрут ахуалы өзгерді. Қалаға халықаралық БАҚ өкілдерінің оралуы Бурж-эль-Барайне және Шатила лагерьлеріне қоршау салынған жағдайға назар аударуға себеп болды. Бурж-эль-Барайнедегі британдық дәрігер доктор Паулин Каттинг радиоарна арқылы лагерьдегі жағдай туралы толыққанды мәліметтер берді. Амал жасақтарының блокадасы салдарынан БҰҰ қарызына жататын гуманитарлық көмек лагерьлерге жеткізілуі қиын болды. Осының нәтижесінде көптеген палестиналық босқындар медициналық көмек пен қажетті жабдықтарсыз қалып, қиын жағдайға түсті. Сегіз апта бойы жаңа азық-түлік пен дәрі-дәрмектерді кіргізуге рұқсат берілмеді. 13 ақпанда екі жүк көлігі Бурж-эль-Барайнеге кіргізілді, бірақ олар келген кезде оққа түсіп, алты адам қаза тауып, жиырма төрт адам жарақат алды. 17 ақпанда Дамаскідегі Набих Берри қоршауды тоқтатуға бұйрық берді. Сонымен бірге, Батыс Бейрутта зорлық-зомбылық күрт өршіп, Друздердің PSP/PLA және Амал жасақтары тағы да бір-біріне қарсы "Тудың соғысы" деп аталған қақтығысқа қатысты. Бұл қақтығыс PSP/PLA жауынгерінің, олардың басшысы Уалид Жумблаттың бұйрығымен, Мсайтбехтегі Таллет-эль-Хайат аймағындағы 7-арна (француз тілінде: Télé Liban – Canal 7) телеарнасының ғимаратына барып, друздардың бес түсті туын Ливанның ұлттық туымен ауыстыруынан басталды. Амал жасақтары бұл әрекетті қасақана тудырылған қақтығысқа шақыру деп бағалады. Жаңадан басталган қақтығыс тез арада Батыс Бейруттың барлық аймақтарына тарады. Амал күштері бастапқыда 7-арна ғимаратына Ливанның ұлттық туын қайта орнатуға қол жеткізгенімен, кейін PSP/PLA, LCP/Халық гвардиясы және SSNP жасақтарының одағынан жеңіліп, Батыс Бейруттың үлкен бөлігінен ығыстырылды. 21-22 ақпанда Сирияның 7000 әскері генерал-майор Гази Кананың басшылығымен, Ливанның Ішкі қауіпсіздік күштерінің (ІҚК) жандармдарының көмегімен Батыс Бейрутке келді. Олар дереу елуден астам милиция "офистерін" жабылып, қаруды ашық алып жүруге тыйым салды. Сонымен қатар, милициялық жасақтар деп күдіктенген сақалды көптеген жастар ұсталды және рұқсатсыз қару ұстағандар атылып тасталды. 24 ақпанда Хезболланың жиырмадан астам жақтасы қаза тапқан оқиға салдарынан Иран Сирияға қысым көрсетті, нәтижесінде 800 мың шиит тұрғыны бар Оңтүстік Дахия аймағына армияның ілгерілеуі тоқтатылды. Одан кейін Сирия әскерлері лагерьлердің айналасындағы позицияларды басып алып, дәрі-дәрмектерді кіргізуге рұқсат берді. Әйелдерге азық-түлік табу үшін лагерьден шығуға рұқсат берілді, бірақ еркектерге рұқсат жоқ еді. Шатила лагерінде 200, ал Бурж-эль-Барайнеде 700 ҚҰҰ жауынгері қалған деп есептелді. Олардың арасында 20 мыңға жуық бейбіт тұрғындар болды. Соңғы қақтығыс кезінде 240 адам қаза тауып, 1400 адам жарақат алды, олардың көпшілігі Шиа аудандарындағы оқ жауыннан зардап шекті.

Салдарлар

Бұрынғы Ливан ұлттық қозғалысы (ЛНМ) мұсылмандық-солшыл лагерінде ішкі қақтығыстар бұрын да болған, бірақ ешқашан осы деңгейде үлкен болған емес. Бұл көптеген мұсылман милицияларының беделіне ауыр соққы берді және бірлік туралы қабылдауды жойды. Ливанның басты сунниттік милициясы – Әл-Мурабитун талқандалды, ал олардың басшысы Ибрагим Кулайлат елден қуылды. Нәтижелер жұмсалды, себебі Палестина Азаттық Ұйымы (ПАҰ) кейбір лагерьлерді бақылауында ұстады. Соғыс аяқталғаннан кейін Ливан үкіметінің ресми есебінде Амал мен палестиналықтар арасындағы шайқаста 3781 адам қаза тауып, 6787 адам жараланған деп көрсетілді. Сонымен қатар, Сирияны қолдайтын және Ясир Арафатты қолдайтын ұйымдар арасындағы қақтығыстарда шамамен 2000 палестиналық қаза тапқан. Нақты саны одан да көп болуы мүмкін, өйткені мыңдаған палестиналық Ливанға тіркелмеген, ал блокада салдарынан лагерьлерге ресми өкілдердің кіруіне тыйым салынғандықтан, барлық қаза тапқандарды санау мүмкін болмады. Амал Палестина Азаттық Ұйымына (ПАҰ) қарсы «Лагерь соғысын» бастағаннан кейін діни бағытталған «Хезболла» және оның басты қарсыласы, көбінесе зайырлы Амал Ливанның оңтүстігінде және Бейруттың оңтүстік шетінде Ливанның шиит халқына бақылау орнату үшін қақтығыса бастады.