Кіріспе
Шеба фермалары, Шеба фермалары (مزارع شبعا, ; Хавот Шебаа), Дов тауы (הר דב) деп те аталады, Ливан және Сирия шекарасының қиылысында орналасқан шағын жер учаскесі. Аймақ, ішіндегі шаруашылықтардың атымен аталып, тарихи түрде Ливанның Шеба қаласының тұрғындарымен күтілген. Оның ұзындығы шамамен және ені болып табылады. Қазіргі уақытта бұл аумақ Ливанға немесе Сирияға тиесілі ме деген мәселеде даулы болып отыр, себебі Ливан мен Сирия арасындағы шекараны белгілеудегі француз мандатының және кейін Ливан мен Сирия үкіметтерінің күшін жоғалтуына байланысты. 1920-1930 жылдардағы құжаттар тұрғындардың Ливан үкіметіне салық төлегенін көрсетеді. 1950 жылдардың басынан бастап Израильдің Алты күндік соғыста Голан биіктігін басып алғанға дейін Сирия де-факто билік құрған мемлекет болды. Израиль оны Голан биіктігінің бір бөлігі деп санайды және оны Голанмен бірге әскери оккупацияда ұстап тұрады. 2000 жылдың мамыр айында Израиль Ливаннан шыққаннан бері бұл аймақ зорлық-зомбылықтың ошағы болып келеді. «Хезболла» Израильдің толықтай шығуы мүмкін емес екенін мәлімдеді, себебі Шеба Ливан емес, Сирия аумағында орналасқан. Израильдің шығуынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Ливандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша күштерінің операциялары үшін бұл аймақты қарастыру туралы мәлімдеме жасады. Мәлімдемеде дау сипатталды және 81 түрлі карта зерттелді. БҰҰ тасталған шаруашылық жерлерінің Ливанға тиесілі екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін тұжырымдады, бірақ Сириядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылау тобының (1967 жылдан бері Шеба фермаларын қамтитын) қазіргі шекараларын Сирия мен Ливан арасындағы кез келген болашақ келісімге «зиянын тигізбей» сақтауды ұсынды.
The Shebaa Farms, also spelled Sheba'a Farms (مزارع شبعا, ; Havot Sheba‘a), also known as Mount Dov (הר דב), is a small strip of land at the intersection of the Lebanese–Syrian border and the Israeli occupied Golan Heights. The territory is named for the farms within it which were historically tended by the inhabitants of the Lebanese town of Shebaa. It is about long and wide. The territory is currently disputed as either occupied Lebanese or occupied Syrian territory, in part from the failure of the French Mandate administrations and later the Lebanese and Syrian governments, to demarcate the border between Lebanon and Syria. Documents from the 1920s and 1930s indicate that inhabitants paid taxes to the Lebanese government. From the early 1950s to Israel's occupation of the Golan Heights in the Six Day War, Syria was the de facto ruling power. Israel considers it part of the Golan Heights and continues to hold it, along with the Golan, under military occupation. The territory has been a flashpoint for violence since Israel withdrew from Lebanon in May 2000. Hezbollah claimed that the withdrawal was not complete because Shebaa was on Lebanese – not Syrian – territory. Following the Israeli withdrawal, the United Nations Secretary General issued a statement proposing the area for the operations of the United Nations Interim Force in Lebanon; in the statement the controversy was described, with 81 different maps being studied; the UN concluded that there is no evidence of the abandoned farmlands being Lebanese, but proposed to maintain the existing boundaries of the United Nations Disengagement Observer Force in Syria (which had included the Shebaa Farms since 1967) "without prejudice" to any future agreement between Syria and Lebanon.
География
Шеба фермасының аумағы 9 км (5.5 миль) ұзындықта және 2,5 км (1.5 миль) енде; шамамен 22 км² (8 шаршы миль; 5400 акр). Бұл аймақта 14 шаруашылық бар. Сол есепте оңтүстік-батыс шекарасы жотаның етегінен басталып, Баниастан бір шақырымнан сәл солтүстік-батысқа қарай, содан кейін халықаралық Ливан-Сирия шекарасының Гаджардан 3,4 км шығысқа және (Ливан) Маджидие ауылынан 1,0 км оңтүстікке қарай өтетін тік бұрылыс нүктесіне дейін солтүстік-батысқа қарай созылады. Шеба фермасының оңтүстік-батыс шегі 1949 жылғы келісім сызығынан, Израиль мен Сирия арасындағы халықаралық шекарадан шамамен 1 км қашықтықта жатыр. Бұрын Ливан мен Сирия арасындағы құрлықтағы жалғыз жол осы екі сызық арасымен, Хермон тауының оңтүстігіне қарай өтетін. Бұл аймақтағы шағын шаруашылықтар Алты күндік соғыстан бері пайдаланылмаған. Аймақ Ливанның оңтүстігінің және Израильдің батысының бір бөлігін көріп тұратын биік жерлерді қамтиды. Биіктігі шамамен 250 метрден 1500 метрге дейін жетеді.
Терминология
Ливандық баспасөз және шенеуніктер Шеба фермаларының солтүстік, жоғары жатқан бөлігін, Ливанның Кафр Шуба ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан жерін, көбінесе Кафр Шуба төбелері деп атайды. Сол бөліктегі кең таулы қырат араб тілінде Джабел Рус (бас тауы) деп аталады. Израиль бұл солтүстік, жоғары жатқан бөлігін 1970 жылы қаза тапқан IDF офицері Дов Родбергтің құрметіне Хар Дов (Дов тауы) деп атайды.
Аумақтық дау
Шеба фермаларының егемендігі туралы дау француз мандатының басқарушы органдарының, содан кейін Ливан және Сирия үкіметтерінің Ливан мен Сирия арасындағы шекараны белгілеудегі сәтсіздігінен туындады. 1920-1930 жылдарға қатысты құжаттар жергілікті тұрғындардың Ливан үкіметіне салық төлегенін, ал француз шенеуніктерінің шекараның нақты орналасқан жеріне қатысты шатасу білдіргенін көрсетеді. 1939 жылы бір француз шенеунігі бұл белгісіздіктің болашақта мәселе тудыратынын айтқан. 1946 жылы француз мандаты аяқталғаннан кейін, бұл жер Сирияның басқаруында болды және сол кездегі карталарда осылай көрсетілді. 1949 жылғы Сирия мен Израиль арасындағы келісім карталарында да бұл аймақ Сирия деп белгіленген. Шекаралық даулар уақыт-уақыт пайда бола берді, соның ішінде басқа шекаралық ауылдардағы жер меншігіне қатысты даулар туды. 1950 жылдардың соңында Сирия мен Ливан екі ел арасындағы шекараны белгілеу үшін бірлескен Сирия-Ливан шекара комитетін құрды. 1964 жылы комитет бұл аймақты Ливанның меншігі деп тануды және халықаралық шекараны осы ұсынысқа сәйкес қайта орнатуды ұсынды. Сирия да, Ливан да комитеттің ұсынысын қабылдамады және екі елдің де ұсынылған бағыттар бойынша ешқандай шара қабылдамады. Осылайша, аймақ карталарында бұл жер Сирияда орналасқан деп көрсетіле берді.
Литани операциясы
1978 жылы Израиль Ливанның оңтүстігіне «Литани» операциясы барысында басып кірді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 425-ші қаулыны қабылдап, Израильді «Ливанның барлық аумағынан әскерін дереу шығаруға» шақырды. 425-ші қаулыда «барлық аумақ» деген тіркес қолданылған, бұл 1967 жылғы 242-ші қаулыдағы тілге қайшы келіп, семантикалық пікірталас тудырды. 2000 жылдың 22 мамырында Израиль 425-ші қаулыға сәйкес Ливанның оңтүстігінен әскерін толығымен шығарды. БҰҰ Израильдің әскерін шығаруын растады.
"Хезболла" шабуылдары
2000-2005 жылдар аралығында Хезболла Шабая/Хар Дов аймағында Израиль армиясына 33 рет шабуыл жасады, нәтижесінде жеті израильдік сарбаз қаза тапты, үшеуі тұтқынға алынды және ондаған адам жарақаттанды. 2024 жылдың 26 сәуірінде Хезболланың зымыранға қарсы шабуылы салдарынан израильдік бедуин жүк көлігінің жүргізушісі Хар Довта инфрақұрылымдық жұмыстар жүргізу кезінде қаза тапты.
Ливанның талаптары
2000 жылы Ливан Израильдің 425-ші қарарға сәйкес келуіне дау айтты. Ливан Шаба фермалары аймағының шын мәнінде ливандық екенін мәлімдеді және осыған байланысты израильдіктердің де сол жерден шығуын талап етті. Ливан БҰҰ-ның Израиль әскерін шығару туралы сертификатының "жарамсыз" екенін мәлімдеді, себебі Ливанның фермаларға талабы бар. Ливандық шенеуніктер 1940-1950 жылдары аудан тұрғындарының қолында болған, Ливан үкіметі мөр басып растаған жер актілерін көрсетіп тұр. Ливанның осы аймаққа деген талабын Хезболла Израильмен болған қақтығыстары мен Израиль әскері шыққаннан кейін жасалған шекара маңы шабуылдары үшін негіздеді. Ливанның жоғары лауазымды өкілдері Израильдің Шебадан әскерін шығаруын Хезболланың қаруын тастауымен байланыстырды. "Егер АҚШ және достық елдер Израильдің Шеба фермаларынан шығуына көмектессе, онда Ливан қарулы күштері елдегі қару-жарақ пен қарудың жалғыз иесі болады", - деді Ливан премьер-министрі Фуад Сениора. Ливан президенті Эмиль Лахуд бұл пікірге қосылып, "аймақта әділ және толыққанды бейбітшілік орнағанша қарсылық жалғастырылуы керек" деді, сондай-ақ "егер Ливан армиясы (Израильмен) шекараға орналасса, ол Израильдің шекарасын қорғау үшін полиция күшіне айналады, және бұл қабылдауға келмейді" деді. Ливандық друза саясаткері және Прогрессивті социалистік партияның басшысы Валид Джумблат Ливанның Шаба фермаларына ешқандай талабы жоқ екенін мәлімдеді. Премьер-министр мен президент Ливанның осы аймаққа талабы бар екенін айтты. 2006 жылдың 28 тамызында Хезболла жауынгерлері Шеба фермалары аймағындағы Израильдің оккупациялық күштеріне қарап тұрған позицияларынан шығып кетті. Ливан армиясының сайтында жарияланған карталар Ливанның оңтүстік шекарасының әртүрлі нұсқаларын көрсетеді. Шеба фермалары карталарда көрсетілмеген, бірақ бір картада шекара Шеба фермаларының солтүстігінен, ал екінші картада фермалардың оңтүстігінен өтетіні анық көрінеді. Араб газеті "Әл-Хаят" хабарлағандай, "Бұл фермалардың мәселесі Израильдің Ливаннан шыққаннан кейін БҰҰ шекарасын (Blue Line) белгілегеннен кейін Ливаннан жасалған қарсылық операцияларын ақтау үшін тудырылды. Шеба фермалары Сирия аумағында орналасқан. Сирия фермалардың ливандық екенін мәлімдейді, бірақ БҰҰ-ға оны дәлелдейтін ешқандай құжат ұсынған жоқ. Сонымен қатар Сирия Ливанмен шекарасын белгілеуден бас тартады".
Сирияның талаптары
Сирия кейде БҰҰ-да және ресми үкіметтік баспасөз хабарламаларында Шеба фермаларының Сирия емес, Ливанның бөлігі екенін қолдады, бірақ басқа уақыттарда одан кері мәлімдемелер жасады. 1972 жылдың тамызында Сирия президенті Хафез әл-Асад: «Сирия мен Ливан – бір ел» деді. 2000 жылдың 16 мамырында Сирияның Сыртқы істер министрі Фарук әл-Шара БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанмен телефон арқылы сөйлескенде Сирия Ливанның талабын қолдайтынын мәлімдеді. Бұл туралы БҰҰ-ның 2000 жылғы 18 маусымдағы SC/6878 баспасөз хабарламасында жарияланды, онда: «Шаб’а егістік жерлеріне қатысты Ливан мен Сирия бұл жер Ливанға тиесілі деп мәлімдейді» делінген. 2006 жылдың 24 тамызында SANA агенттігінде жарияланған Ассадпен сұхбатта Ассад Израиль әскерлерінің шығарылуынан бұрын Шеба фермалары маңында Сирия/Ливан шекарасын белгілеуге қатысты бас тартты. Сирияның бұрынғы вице-президенті Абдель Халим Хаддам 2006 жылдың 27 тамызында Ливанның «Болашақ» телеарнасына берген сұхбатында: «Фермалар оккупацияланған, сондықтан оларды белгілеу мүмкін емес деу – тек ғана сылтау. Егер саяси ниет болса, шекараны белгілеу бір сағаттан артық алмас еді» деді.
Израильдік талап
Израиль бұл аймақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Ливандан Израиль әскерін шығаруды реттеген 425-ші қарарына қатысты емес деп мәлімдейді, Фермалар Ливан аумағы емес екенін айтады. Осы пікірін қолдау үшін Израиль БҰҰ Ливаннан Израиль әскерін шығаруды аяқталған деп мойындағанын көрсетіп тұр. 2008 жылдың маусым айында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Бейрутке сапар шегіп, "АҚШ [БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің] 1701-ші қарарына сәйкес Шеба фермалары мәселесін қарастыру уақыты келді деп есептейді" деді.
Араб лигасы
Араб лигасы Ливанның талаптарын 2001 жылы Араб лигасының 13-ші сессиясында шығарылған коммюнике арқылы қолдады, онда «Израильдің Иерусалимді қоса алғанда, барлық оккупацияланған палестиналық территориядан, оккупацияланған Сириялық Ғолан биіктіктерінен 1967 жылғы 4 маусымдағы шекараға дейін және Ливанның қалған оккупацияланған территориясынан халықаралық деңгейде танылған шекараларға дейін, оның ішінде Шаба фермаларына дейін толықтай шығуын» талап етті.
Тарихи құжаттар
2002 жылы Иерусалимдегі Еврей университетінің Гарри С. Труман зерттеу институтының қызметкері Ашер Кауфман француз үкіметінің мұрағаттарында бұрын белгісіз болған құжаттарды тапты. Олардың бірінде жеке дауға қатысқан француз тараптары жеке коммерциялық келісімге келді, онда шекара Фермаларды Ливанға қосатынын көрсетеді. Тағы екі құжат, 1937 және 1939 жылдарға жатқан, Ливанның оңтүстігіндегі әкімшілік кеңесшісі мен Сирияның Кунейтра қаласындағы Арнайы қызметтер басшысының баяндамалары еді. Олар 1:200,000 масштабты Осман картасымен белгіленген шекара мен аймақтағы "шындық" туралы өз көзқарастары арасындағы қарама-қайшылықты атап өтті. "Әртүрлі көздерден" "ресми емес ақпаратты" жинағаннан кейін, олар бұл аймақтың Ливанға жататынына келді. Олардың қорытындысы мына фактілерге негізделген: а) аймақтың бір бөлігіндегі тұрғындар Ливанға салық төлейтін; және б) Фермадағы үш немесе төрт қой қорасы Ливанның Шаба ауылының тұрғындарына тиесілі болған. 1988 жылы жарық көрген кітабында Израильдің географы Моше Бравер 1932 және 1946 жылдары жарық көрген екі француз картасын айтады, біріншісі ферма аймағының Ливанның құрамында екенін көрсетсе, екіншісі аймақты Сирия территориясы ретінде көрсетеді.
Басқа адамдардың пікірі
АҚШ-тың бұрынғы президенті Джимми Картер 2006 жылдың 1 тамызында «Вашингтон Пост» газетінде былай деп мәлімдеді: «Израиль барлық ливандық аумақтан, оның ішінде Шеба фермаларынан шығу керек».
Түрлі
Соблман, Дэниел. Ойынның жаңа ережелері: Ливаннан шығудан кейін Израиль мен Хезболла, Жаффи стратегиялық зерттеулер орталығы, Тель-Авив университеті, 2004.