Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы Эстония шайқасы

20-шы СС дивизиясы
Қосалқы полиция
Шекара күзет күштері
|жауынгер2=Кеңес Одағы
|басшы1= Йоханнес Фрисснер, Феликс Штайнер
|басшы2= Леонид Говоров, Иван Федюнинский
|бірліктер1=
III СС (германдық) танк корпусы
XXVI армия корпусы
XXXXIII армия корпусы
Шығыс сектор, жағалау қорғанысы
|бірліктер2=
2-ші шок армиясы
8-ші армиясы
59-шы армиясы
8-ші эстондық атқыштар корпусы
14-ші атқыштар корпусы
|күш1=123 541 адам, 137 ұшақ, 2500 қару, 125 танк
|зардаптар2= 100 000 қаза тапқан немесе жоғалған, 380 000 жараланған немесе ауырған, 300 танк, 230 ұшақ және Танненберг шайқасы (1944 жылдың шілде-тамыз айлары). Кеңес Кингсипп-Гдов шабуылы мен Нарва шабуылдары (15–28 ақпан, 1–4 наурыз және 18–24 наурыз) 1944 жылғы Қызыл Армияның қысқы-көктемдік науқанының бір бөлігі болды. 1944 жылдың қаңтар айындағы Ленинград-Новгород шабуылының жалғасы ретінде Кеңес Эстония операциясы фронтты Нарва өзеніне қарай жылжытып, «Нарва» тобын жойып, Эстонияға терең енуді мақсат етті. Кеңес әскерлері ақпан айында өзеннің батыс жағалауында бірнеше плацдармдарды басып алды, ал немістер шығыс жағалауында плацдармды ұстап тұрды. Кеңес плацдармын кеңейтуге жасалған келесі әрекеттер сәтсіз аяқталды. Неміс контршабуылдары Нарваның солтүстігіндегі плацдармдарды жойды және қаланың оңтүстігіндегі плацдармды қысқартып, 1944 жылдың шілдесіне дейін фронтты тұрақтандырды. Кеңес Нарва шабуылы (1944 жылдың шілдесі) неміс әскерлері Нарвадан 16 шақырым қашықтықтағы Синимяэ төбелеріндегі дайындалған Танненберг қорғаныс желісіне шегінуінен кейін қаланың басып алуына әкелді. Танненберг желісі шайқасында неміс әскерлері өз позицияларын сақтап қалды. Сталиннің басты стратегиялық мақсаты – Эстонияны Финляндияға қарсы әуе және теңіз шабуылдары үшін база ретінде жылдам қайтару және Шығыс Пруссияға шабуыл жасау – орындалмады. Неміс күштерінің қарсы тұруының нәтижесінде Балтық теңізі аймағындағы Кеңес әскерлерінің соғыс әрекеттері жеті жарым айға тоқтап қалды. Солтүстік армиялар тобы Нарваның азаматтық халқын эвакуациялады.

Кеңес мақсаттары

1944 жылға қарай, Ставканың операциялық майдандарына жаңа және амбициялық тапсырмалар беруі қалыпты жағдайға айналды, ал Кеңес Қарулы Күштері ірі шабуылдық операцияларды жүргізіп жатқан кезде. Мұның себебі, қатал қысым Германияның күйреуіне әкелуі мүмкін деген болжам болды. 1943-1944 жылдарғы қысқы науқанында Сталин Қызыл Армияға соғыс басталғаннан бері қолданып келген «Жалпы майдан» стратегиясын жалғастыра отырып, кеңестік-неміс майданының барлық бойында ірі шабуылдар жүргізуге бұйрық берді. Бұл оның ұзақ жылдар бойы сақтап келген ойынша, Қызыл Армия бүкіл майданға қысым жасаса, неміс қорғанысы кем дегенде бір учаскеде бұзылуы мүмкін еді. Кеңес әскерінің қысқы науқаны Украина, Белоруссия және Балтық теңізі аймағындағы неміс «Пантера» желісі бойындағы ірі шабуылдарды қамтыды. Фин шығанағы мен Пейпус көлі арасында орналасқан Нарва тас жолының бұзылуы Кеңес Қарулы Күштері үшін өте маңызды стратегиялық мақсат болып табылды. Эстония операциясының сәтті аяқталуы Таллинге дейін жағалау бойымен кедергісіз жол ашып, неміс Солтүстік армия тобын Эстониядан қашуға мәжбүр ететін еді, олар қоршауға түсуден қорқып, бас сауғалап кетуге тырысатын. Фин шығанағының шығыс бөлігіндегі Балтық флоты үшін Таллин Балтық теңізіне ең жақын шығу қақпасы болды. Солтүстік армия тобының Эстониядан ығыстырылуы Финляндияны эстондық базалардан әуе және десанттық шабуылдарға ұшыратуы мүмкін еді. Ставка үшін Эстония арқылы Шығыс Пруссияға шабуыл жасау мүмкіндігі одан да тартымды болды, себебі бұл неміс қарсылығын тоқтатуға себін тигізер еді. Сталин Нарваны 17 ақпанға дейін, кез келген құнмен басып алуға бұйрық берді. Финляндия бұл талаптарды қабылдамасқа тиіс деп есептегенімен, олардың төңірегіндегі соғыс финдерге келіссөздер жүргізу үшін жеткілікті түрде қауіпті болып көрінді. Финляндияға ықпал ету үшін Сталин Эстонияны басып алуы керек болды. 1944 жылдың наурыз айында күштер жиналғаннан кейін, Нарва майданы Шығыс майданындағы кез келген нүктедегі ең көп күш шоғырланған айманына айналды.

Көпір басының қалыптасуы

1 ақпанда Кингсипп-Гдов шабуылын бастаған Кеңес Одағының 2-ші шоқ армиясының 109-шы атқыштар корпусы күнінің бірінші күні Кингсипп қаласын басып алды. Сәуірдің соңына қарай екі тарап та өз күштерін сарқып, шаршады. 1944 жылдың шілде айының соңына дейін майданда салыстырмалы тыныштық орнады, бірақ бұл ұрыстардың барлық кезеңінде сақталмады. Қайтыс болғандар мен хабарсыз жоғалғандардың жалпы саны 2500-ге жуық деп есептеледі. Жарақат алғандардың 1/4-і қайта қалпына келмейтін жағдайға жеткені ескерілсе, шайқастың кейінгі кезеңіндегі неміс әскерлерінің жоғалғандары шамамен 10 000 адамды құрады. Нарва шайқасындағы неміс әскерлерінің жалпы жоғалғандары 14 000 өлген немесе хабарсыз жоғалған, ал 54 000 жарақаттанған немесе ауруға шалдыққан әскерлерді құрады. 1944 жылдың 17 қыркүйегінде вице-адмирал Теодор Бурхарди басқаратын теңіз күштері неміс әскерлерінің бөлімдерін және эстондық азаматтарды эвакуациялауды бастады. Алты күн ішінде шамамен 50 000 әскер мен 1000 тұтқын эвакуацияланды. Эстониядағы 18-ші армияның бөлімдеріне Латвияға қайтаруға бұйрық берілді. Кеңес Одағының 1-ші, 2-ші және 3-ші Балтық майдандары 14 қыркүйекте Балтық шабуылын бастады. Операцияның мақсаты – Эстониядағы Солтүстік армиялар тобын оқшаулау болды. Біраз уақыттан кейін Адольф Гитлер Эстониядағы әскерлерді толығымен эвакуациялауға келісім берді. 2-ші шоқ армиясы 17 қыркүйекте Оңтүстік Эстониядағы Эмаяги өзені бойынан Таллинн шабуылын бастады. 18 қыркүйек күні түн ортасында "Нарва" әскер тобы Танненберг шебіндегі өз позицияларын тастап кетті. 8-ші армияның барлау қызметі эвакуация аяқталғаннан кейін бес сағаттан соң хабарлады, ал кеңес әскерлері эстондық порттар мен Латвия шекарасына қарай әскерлерді қуалай бастады. III СС танк корпусы 20 қыркүйекке қарай Пярнуға жетті, ал II СС корпусы 18-ші армияның арттық күштерін құру үшін оңтүстікке шегінді. Кейбіреулер екі тарапта да қызмет етсе, мыңдаған адам әскери шақырудан қашу үшін "Орман бауырлары" партизан отрядына қосылды. Солтүстік армиялар тобының байланыс желілері Армиялар тобының орталығынан толығымен үзіліп, Латвиядағы Балтық теңізі жағалауындағы Курлян қапшығына тігізілді. 25 қаңтарда Адольф Гитлер Солтүстік армиялар тобын "Курлян" деп атады, бұл Курлян мен Шығыс Пруссия арасындағы құрлықтық дәлізді қайта қалпына келтіру мүмкін емес екенін түсіндірді. Қызыл Армия қапшықты қоршау және тарылту операциясын бастады, бұл кеңес әскерлеріне Шығыс Пруссияға бағытталған операцияларға күшін жұмылдыруға мүмкіндік берді. Курлян армиялар тобы әлі де үлкен қауіп төндіруге қабілетті болды. Қызыл Армияның Курлян қапшығына қарсы операциялары 9 мамыр 1945 жылы Курлян армиялар тобының капитуляциясына дейін жалғасты, осы кезде шамамен 200 000 неміс әскері тұтқынға алынды.

Финляндияның нәтижесі

Нарва шайқасы кезіндегі неміс әскерлерінің ұзаққа созылған қорғанысы Кеңес Одағына Эстонияны Хельсинки және басқа фин қалаларына қарсы десанттық шабуылдар мен әуе шабуылдары үшін тиімді база ретінде пайдалану мүмкіндігін бермеді. Ставканың Эстония арқылы Финляндияға шабуыл жасап, оны капитуляцияға мәжбүр ету үміті күрт азайды. Финляндияның Бас штаб бастығы Карл Густав Эмиль Маннергейм неміс тарапына бірнеше рет ескертіп, егер олардың Эстониядағы әскерлері шегінсе, Финляндия тіпті ең қиын шарттарда да бейбіт келісімге келуге мәжбүр болады деді. Осылайша, Нарва шайқасының ұзаққа созуы Финляндияны кеңестік оккупациядан сақтауға, қарсы тұру қабілетін сақтап қалуға және Мәскеудегі тыйым салу туралы келісім бойынша келіссөздерді өз шарттарымен бастауға көмектесті. Эстонияның туы Пыкк Герман мұнарасына көтерілді, бірақ төрт күннен кейін кеңес әскерлері оны алып тастады. Эстонияның эмиграциядағы үкіметі 1992 жылға дейін Эстония мемлекеттілігінің сабақтастығын сақтап келді, содан кейін ол өзінің сенім грамоталарын жаңадан сайланған президент Леннарт Мериге тапсырды.

Азаматтық босқындар

Кеңес әскерінің шабуылына кешігу 25 000-нан астам эстондық пен 3 700 шведтің бейтарап Швецияға, ал 6 000 эстондықтың Финляндияға қашуына жағдай жасады. Мыңдаған босқындар Балтық теңізінде батып кеткен қайықтар мен кемелерде қаза тапты. Қыркүйек айында 90 000 солдат және 85 000 эстон, фин, неміс босқындары мен совет әскерінен тұтқынға алынғандар Германияға эвакуацияланды, онда совет шабуылдары салдарынан 1 200-ге дейін адам суға батып қайтыс болды.