Кіріспе

Альбом мұқабасындағы фото

Альбом мұқабасы (сонымен қатар альбом суреті деп те аталады) – коммерциялық түрде шығарылған студиялық альбомның немесе басқа да аудиожазбалардың алдыңғы қаптамасы болып табылады. Бұл термин мыналарды білдіруі мүмкін:

әдетте қолданылатын баспа қағаз қаптама:
78 айналымды пластинкалар жинағы
синглдер және ұзын ойнату пластинкалар жинағы
45 айналымды пластинкалар жинағы (бірнеше біріктірілген қаптамаларда немесе қорапта)
кассетаның J картасының
CD қаптамасының
альбомның (немесе оның жеке тректерінің) цифрлық жүктемесімен бірге келетін негізгі сурет. Барлық материалдық жазбалар үшін альбом мұқабасы қорғаныш қаптаманың бір бөлігі болып табылады.

Ерте тарих

1910 жылы 78 айналымдық дискілер фонограф цилиндрін дыбыс жазу құралы ретінде ығыстырды. 78 айналымдық дискілер 10 және 12 дюйм диаметрлі болып шығарылды және көбінесе қоңыр қағаз немесе картон қаптамаларда сатылды, кейде қарапайым, ал кейде өндірушінің немесе сатушының атын көрсететін басылымдармен. Бұл қаптамалар әдетте қышқылды қағаздан жасалған, ол сақтау мерзімін шектеді. Әдетте қаптамада дөңгелек тесік болды, арқылы пластинканың таңбасын көруге болады. Дискілерді сөреге көлденең немесе тік қоюға болады, бірақ олардың нәзік болуына байланысты сақтауда көптегені сынып қалды. 1909 жылы неміс Odeon компаниясы алғашқы "альбомды" шығарды – Чайковскийдің "Щелкунчик" (Аққу көлі) сюитасын төрт екі жақты дискіде, арнайы жасалған қаптамада ұсынды. (Осы арнайы қаптаманың қандай болғаны нақты көрсетілмеген). Басқа дискілік компаниялар көп жылдар бойы альбом шығаруды қабылдамаған сияқты. 1920-жылдардан бастап, бос қаптамаларды қарапайым картон немесе былғары мұқабамен байлап, "дискілер альбомы" (фотоальбомға ұқсас) ретінде сатуға бастады, оны клиенттер өз дискілерін сақтау үшін пайдалана алатын. (Кейбір мұқабаларда "дискілер альбомы" деген жазу болды). Бұл бос альбомдар 10 және 12 дюймдік өлшемдерде сатылды. Бұл кітаптардың мұқабалары ішіндегі дискілерден енірек және биік болды, бұл дискілер альбомын кітап сияқты тік қоюға және нәзік дискілерді сөренің үстінен іліп, оларды қорғауға мүмкіндік берді. 1930-жылдардан бастап, дискілік компаниялар бір орындаушының немесе бір стильдегі музыканың 78 айналымдық дискілерін арнайы жинақтарда шығара бастады. Бұл альбомдар бірнеше 78 айналымдық дискілерден тұратын, орындаушысы немесе стилі бойынша байланысты танымал әндердің жинағын немесе толық симфонияларды қоса алғанда, ұзақ классикалық музыканы қамтуы мүмкін. 1938 жылы Columbia Records Алекс Стайнвейсті алғашқы көркемдік директоры етіп тағайындады. Ол альбом мұқабалары мен олардың дизайнының тұжырымдамасын ойлап тапқан, бұрынғы қарапайым мұқабаларды алмастырды. Columbia-дағы алғашқы жұмысынан кейін, басқа дискілік компаниялар да оның үлгісін қабылдады. 1940-жылдардың соңына қарай барлық ірі компаниялардың альбомдары 10 және 12 дюймдік өлшемдерде өздерінің түрлі-түсті қағаз мұқабаларын ұсынды. Кейбіреулерінде классикалық өнердің көшірмелері, ал басқаларында түпнұсқалық дизайн қолданылды. 1948 жылы 10 және 12 дюймдік ұзын ойналатын дискілер (LP) пайда болғаннан кейін, жақын арада 45 айналымдық дискілердің жинақтары да пайда болды (грамофондық дискіге қараңыз), "альбом" атауы жаңа форматтағы жинақтар үшін қолданылды және көркемдік түпнұсқа альбом мұқабаларын жасау жалғасты.

Форматтар

1950 жылдан 1980 жылға дейін 12 дюймдік LP пластинкасы және 45 айналымдық пластинкалар танымал музыканы таратудың басты форматтары болды. LP форматы кейбір жаңа шығарылымдар үшін қолданылып келеді, бірақ басқа форматтар оны көбінесе ығыстырды. LP-ның стандартты картондық қаптамасы көбінесе шаршы болып келеді. 1990 жылдардың ортасынан бастап, компакт-диск (CD) физикалық түрде таратылатын музыка өнімдерінің ең көп таралған түріне айналды. Қаптама форматтары әртүрлі: оның ішінде 1982 жылдан бері CD-ні қаптаудың ең танымал түрі болып табылатын зергерлік қапшық (jewel case) және соңғы жылдары танымал балама қаптама түрі болған, бірақ өндіріс құны жоғары және беріктігі төмен болғандықтан зергерлік қапшықпен салыстырғанда аз қолданылатын картон мен пластиктен жасалған Digipak. Әдетте, осы қаптамалардың альбомдық мұқабасы шамамен шаршы болады. 1980-ші және 1990-шы жылдардың басында CD-лер көбінесе өлшемдері болатын картондық қораптарға салынған зергерлік қапшықтар түрінде сатылатын. Бұл қораптар альбом суреттеріне зергерлік қапшықтан гөрі көбірек орын бергенімен, сатып алушылар оларды сатып алғаннан кейін көп ұзамай тастайтындықтан, қоршаған ортаға зиянды деп есептелді. 1993 жылдың 1 сәуірінен бастап АҚШ-тағы ірі жазба компаниялары CD-лерді ұзын қораптарда (longbox) таратуды тоқтатты.

Дизайн

Альбомдық мұқабалар – музыкант немесе топ туралы, немесе альбомның өзге мазмұны туралы аудиторияның алғашқы қабылдауына әсер ететін маңызды факторлардың бірі. Альбом мұқабасының дизайны тыңдаушылардың олар және олардың музыкасы туралы пікір қалыптастыруына да септігін қосады. Альбом мұқабасын бейнелеудің түрлі жолдары бар. Мысалы, кейбір әртістер өздерінің суретін қоюды таңдайды, бұл топтың, музыканттың және музыканың танылуына қосымша фактор болады. Альбом мұқабасы музыка мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. Боб Като сияқты дизайнерлердің ықпалымен, ол Columbia Records және United Artists компанияларындағы шығармашылық қызметтердің вице-президенті болып жұмыс істеген кезеңдерде альбом мұқабалары маркетингтік құрал және көркемдік ниеттің көрінісі ретінде танымал болды. 1960 жылдардың басында The Beatles-тің "With the Beatles", Боб Диланның "The Times They Are a Changin'" және The Rolling Stones тобының тұңғыш альбомының мұқабалары музыканттың бейнесін жақсартуға арналған фотосуреттерді қамтыды. Автор Питер Доггет Отис Реддингтің "Otis Blue" альбомының мұқабасын, онда жас ақ әйелдің суреті бар, "екі қызмет атқарды: ол музыканың трансценденттік күшін көрсетеді және оның авторының нәсілін жасырады" деп бағалайды. 1972 жылдан 1975 жылға дейін фотограф Норман Сифф United Artists компаниясының шығармашылық директоры болды және көптеген мұқабалық суреттерге (The Band, Kiss's "Hotter than Hell", Жони Митчеллдің "Hejira" және т.б.) қоса, "Exile on Main Street" сияқты ондаған альбом мұқабаларын жасады, олардың көпшілігі Grammy сыйлығына ұсынылды. Жоғарыда аталған мысалдардан басқа, Роберт Крамб ("Big Brother & the Holding Company"), Шепард Фейри (Джонни Кэш), Говард Финстер (R.E.M., Talking Heads), Фрэнк Фразетта (Molly Hatchet), Дерек Риггс (Iron Maiden), H.R. Гигер (Emerson, Lake & Palmer, Дебби Гарри), Готфрид Хельнвейн (Мэрилин Мэнсон), Аль Хиршфельд (Aerosmith), Кен Келли (Kiss, Mati Klarwein, Santana, Miles Davis), Рекс Рэй (David Bowie), Джейми Рид (The Sex Pistols), Эд Репка (Megadeth), Норман Роквелл (Mike Bloomfield and Al Kooper), Джон Ван Хамерсвелл (The Rolling Stones), Альберто Варгас (The Cars) және Энди Уорхол (The Velvet Underground, The Rolling Stones) сияқты әлемге танымал суретшілер мен иллюстраторлар есте қаларлық музыкалық жинақтарды жасауға өздерінің шеберлігін салған. Көптеген альбом мұқабаларында өткен дәуірлердің суретшілерінен лицензияланған (немесе қоғамдық доменнен алынған) суреттер де пайдаланылған. Бұған Дерек пен Доминоның "Layla and Other Assorted Love Songs" альбомының мұқабасы (француз суретшісі және мүсіншісі Эмиль Теодор Франдсен де Шомбергтің "La Fille au Bouquet" картинасынан), Renaissance тобының алғашқы альбомының мұқабасындағы "Икардың құлдырауы" (Genisson), Deep Purple мұқабасындағы Бош, Fleet Foxes мұқабасындағы Брюгель, Kansas тобының тұңғыш альбомының мұқабасы (суретші Джон Стюарт Керридің муралынан алынған), Pure Prairie League мұқабасындағы Норман Роквеллдің ковбойы және Coldplay-дің "Viva La Vida" альбомы (Луврдегі сүйікті картина, Эужен Делакруаның "Халықты жетектеген еркіндік" картинасы, ақ бояумен жазылған "VIVA LA VIDA" сөздерімен) жатады. Фотография және бейне/фильмнің аңыздары, сондай-ақ рекордтық мұқаба суреттерін жасағандар: Дрю Струзан (Black Sabbath, Alice Cooper, Iron Butterfly, The Beach Boys және басқалар), Энни Лейбовиц (John Lennon, Bruce Springsteen, Patti Smith), Ричард Аведон (Whitney Houston, Teddy Pendergrass), Дэвид ЛаШапель (No Doubt, Elton John), Антон Корбийн (U2, The Killers, Depeche Mode), Карл Феррис (Jimi Hendrix, Donovan, The Hollies), Роберт Маплторп (Patti Smith, Peter Gabriel) және Франческо Скавулло (Diana Ross, Edgar Winter), Дэвид Майкл Кеннеди және басқалар. Көптеген суретшілер мен топтардың құрамында өздерінің суретші, дизайнер және фотограф ретіндегі дағдыларын өз жазбаларының көркемдік безендірісінде көрсеткен талантты мүшелер бар. Мысалдарға Джимми Пейдж (Led Zeppelin IV), Крис Марс (Replacements' "Pleased to Meet Me" және басқалар), Мэрилин Мэнсон ("Lest We Forget"), Майкл Стайп (R.E.M. "Accelerate"), Том Йорк (Radiohead жазбаларында "Tchocky" деген атпен), Майкл Брекер ("Ringorama"), Фредди Меркьюри (Queen I), Линси Де Пол ("Surprise"), Джон Энтвистл (Who By Numbers), Грэм Коксон (13 және жеке альбомдар), Майк Шинода (әр түрлі Linkin Park альбомдары), Жони Митчелл ("Miles of Aisles" және басқалары), Crosby, Stills, Nash & Young ("So Far") және M.I.A. (Elastica-ның "The Menace" және оның жазбаларында әртүрлі түрде көрсетілген), Captain Beefheart, Cat Stevens-тің "Mona Bone Jakon", "Tea for the Tillerman" және "Teaser and the Firecat" альбомдары, Mika (барлық шығарылған альбомдар), The Band-тің "Music from Big Pink", Bob Dylan-ның "Self Portrait" және "Planet Waves", John Lennon-ның "Walls and Bridges" альбомдары жатады. Альбом мұқабаларында мәселе тудыратын музыка жанры – регги. Кейбір регги әртістері өздерінің альбом мұқабаларында бейнеленген бейне олардың және олардың мәдениетінің нақты бейнесі емес деп санайды. Көптеген регги альбом мұқабаларында бейнеленген стереотиптік раста өмір салты ақ аудиторияға ұнайтындықтан ғана осылай көрсетілген. Осы нұсқадағы регги әртістері көптеген адамдардың назарын аударады және оларды басқа жанрлардан ерекшелендіреді. Алайда, бұл альбом мұқабалары Ямайкадағы әдеттегі адамдардың негізгі құндылықтарын дұрыс көрсетпейді, бірақ олар аудиторияға таныс стереотиптік раста бейнесімен байланысты болғандықтан осы бейнелеуге келіседі. Бұл альбом мұқабалары стиль және сексуалдық туралы нақты емес көзқарастарды көрсетеді және "жоғарғы қабаттағы" Ямайканы дұрыс бейнелемейді. Альбом мұқабалары туралы 2013 жылы Эрик Кристенсеннің ("The Cover Story: Album Art") түсірген деректі фильмі бар. Альбом мұқабаларының физикалық дизайны шығармашылық инновациялардың нысаны болды. The Small Faces тобының "Ogden's Nut Gone Flake" альбомы бастапқыда металлдан жасалған дөңгелек банкада шығарылған, ал Horslips тобының "Happy to Meet – Sorry to Part" альбомы сегізбұрышты қаптамада болған. Family тобының "Anyway" альбомы бастапқыда мөлдір пластик қаптамада шығарылды, одан Леонардо да Винчидің эскизі көрінетін. The Beatles тобының "Magical Mystery Tour" альбомы екі LP-ден тұратын жинақ ретінде, жазбалардың арасында буклетпен шығарылды. "Sgt. Pepper" альбомына суреттерден жасалған картондық парақ қосылды, ал "The Beatles" (көбінесе "Ақ альбом" деп аталады) әрбір Beatles мүшесінің үлкен жылтыр суреттерімен және постер сияқты коллажбен бірге шығарылды. The Who тобының "Live at Leeds" альбомына көптеген постерлер мен басылған материалдар қосылды. Led Zeppelin III альбомының мұқабасында айналатын диск болды, ол сыртқы қаптамадағы кішкентай тесіктер арқылы әртүрлі суреттерді көрсетті. Ұқсас эффект The Band-тің кейінгі альбомы "Physical Graffiti"-де де қолданылды, онда ескі үйдің терезелерінен көрінетін суреттер болды. The Rolling Stones тобының "Sticky Fingers" альбомының бастапқы нұсқасында джинсының шалбар бөлігінің суретіне кіріктірілген нағыз молния болды. The Velvet Underground and Nico альбомының мұқабасында Энди Уорхол жасаған картондан жасалған бананы жыртып алуға болатын. Vertigo рекорд компаниясының орталық белгісінде қара және ақ сурет болды, ол диск айналғанда гипнотикалық оптикалық эффект тудырды.

Қаптама

Альбомның обложкасы – альбомның жалпы жиынтығының құрамдас бөлігі болып табылады. Әсіресе, картон қаптамасы бар винил пластинкалар үшін, бұл жиынтық тозуға бейім, алайда пластик қаптамалардағы обложкалар да тозуға ұшырайды. Олардың сыртқы түрін жақсарту және беріктігін арттыру үшін түрлі өңдеулер қолданылуы мүмкін, мысалы, мөлдір пластик қаптама. Винил альбомдарды сақтауға арналған көптеген өнімдер бар, көбінесе мөлдір пластик қаптамалар. Винил пластинкасының беті оңай зақымданады, сондықтан сыртқы картон қаптамасынан басқа, әдетте, шаң мен қол тигізуден қорғайтын ішкі қорғаныш қаптамасы болады. Бұл қаптама сыртқы қаптамаға оңай сығуға ыңғайлы пішінде жасалған. Ішкі қаптама жұқа ақ қағаздан жасалады, ол ақ немесе сол компаниядан қол жетімді басқа жазбалар туралы ақпаратпен басылған, немесе жұқа пластик пакетті ұстайтын қағаз қаптама болуы мүмкін. Көп жағдайда, пластинканың жазуын тікелей ұстамай-ақ оқуға мүмкіндік беретін дөңгелек тесік болады, бірақ ішкі қаптамада өлең сөздері басылған болса, бұл жиі кездеседі, онда тесік болмайды. Decca Records осындай қаптамаларда түс кодындау жүйесін қолданды, онда көк түс стереофониялық жазбаны, ал қызыл түс монофониялық жазбаны білдірді (сол кездегі монофониялық пластинкалар стереофониялық пластинкалармен толық үйлесімді болмады). Бұл жүйе 1960 жылдары қаптама құнын төмендету мақсатымен енгізілді. CD форматтарының қаптамасы альбом обложкасының көлемі кіші болғанымен, презентацияның әртүрлілігін арттырды. Альбом обложкасы белгілі бір жазбаларды анықтаудан басқа, графикалық дизайн, фотосурет және/немесе иллюстрация арқылы LP-дегі музыкалық мазмұнды жарнамалау мақсатын да қамтиды. Альбом обложкасында әдетте әртістің аты, кейде логотип түрінде, және альбомның атауы көрсетіледі. Сирек жағдайларда, бірақ тарихи винил пластинкаларда жиі кездесетіндей, обложкада анықтама нөмірі, бренд (фирма) және мүмкін трек тізімі болуы мүмкін. Басқа ақпарат көбінесе обложкада көрсетілмейді, әдетте ол қаптаманың артқы немесе ішкі жағында орналасады, мысалы, трек тізімі және жазбаны жасауға қатысқандардың толық тізімі: топ мүшелері, қонақ әртістер, инженерлер және продюсер. Қаптаманың тірегінде әртістің аты, атауы және анықтама нөмірі қайталанады, бұл альбомдарды сөреде тығыз жиналған кезде анықтауға мүмкіндік береді. Ата-аналарға арналған ескерту белгілері – бұл альбомдағы музыкада дөрекі тіл сияқты мазмұн болған жағдайда альбом обложкасына қойылатын ескерту белгілері. Бұл белгілер кәмелетке толмаған тыңдаушыларды осындай мазмұннан қорғауға байланысты дау тудырады. Осы мәселе бойынша бірнеше теория бар, мысалы, «тыйым салынған жеміс» және «бұзылған жеміс» теориялары. «Тыйым салынған жеміс» теориясы бойынша, егер бала альбом обложкасындағы ескерту белгісін көрсе, онда ол музыкаға қызығушылығын арттырады, себебі музыка оған тартымдырақ көрінеді. Көптеген жасөспірімдер ата-аналарына наразылық білдіру немесе өзін ересек сезіну үшін «тыйым салынған жеміс» теориясын қолданады. Олар дөрекі музыканы тыңдап, достарының алдында көбірек беделге ие болуға тырысады, тіпті оларға осындай музыка тыңдауға ерте болса да. «Бұзылған жеміс» теориясы бойынша, бала белгіні көріп, оның жасына сәйкес келмейтін мазмұннан аулақ болу керектігін түсінеді. Бұл балалар белгіні көріп, осы альбомды немесе әндерді олар үшін емес деп санайды. Американың жазба индустриясы қауымдастығы (RIAA) осы ескерту белгісін енгізді және қазір ол кез келген дөрекі музыкаға міндетті түрде қойылады. Алайда, RIAA жасөспірімдердің музыка тыңдайтынын немесе тыңдамайтынын толық бақылай алмайды, және қазірдің өзінде балалардың не істеп жатқанын толық бақылау мүмкін емес.

Жүктеу және ағынды жүктеу дәуіріндегі альбом мұқабалары

2008 жылдың тамызында альбом обложкасын жасаушы Питер Савилл альбом обложкасының мәнін жойғанын айтты. Бірақ көптеген адамдар үшін альбом обложкасы тыңдау тәжірибесінің маңызды бөлігі болып саналады. MP3, WMA, M4A (Apple форматы) сияқты музыка файлдары jpeg форматында кіріктірілген цифрлық альбом обложкаларын (обложка суреттері немесе жай ғана обложкалар) қамтуы мүмкін. Бір цифрлық шешім – 2009 жылы Apple ұсынған, интерактивті альбом обложкасы үшін iTunes LP форматы. Цифрлық альбом обложкаларының ажыратымдылығы 800x800-ден (1:1 қатынас) төмен болмауы керек, өйткені төменгі ажыратымдылық жаңа құрылғыларда нашар көрінуі мүмкін. Кейбір әртістер интернет технологияларын пайдаланып, одан да көп обложка суреттерін жасады. Мысалы, Nine Inch Nails тобы The Slip альбомын бастапқыда өз веб-сайтында тегін жүктеуге берді, әр трекке жеке, бірақ тақырыптық байланысы бар суреттерді қосады.

Тыйым салынған қаптамалар

Кейбір альбомдардың обложкалары зорлық-зомбылық, жалаңаштық немесе басқа да қоғамдық сананы қорлайтын суреттер бейнеленгендіктен тыйым салынған. Мысалы, Guns N' Roses тобының 1987 жылғы "Appetite for Destruction" альбомының обложкасында металл қаһарманмен жазаланатын робот зорлаушы бейнеленген, ал 2010 жылы Kanye West-тің "My Beautiful Dark Twisted Fantasy" альбомында Вест жалаңаш күйде бейнеленген, үстінен жалаңаш кеудесі мен жамбасы көрінетін құстың (феникстің) отырып тұрғаны көрсетілген.