Кіріспе

Колорадодағы Юл мәрмәрі – Колорадо штатының Марбл қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 шақырым жерде орналасқан, Колорадоның Батыс Елк тауларындағы Юл Крик аңғарында ғана кездесетін, метаморфоздық Лидвилл әктасынан пайдаған мәрмәр. Алғаш рет 1873 жылы табылған, ол теңіз деңгейінен 2835 метр биіктікте, жер астынан қазылады – мұның көптеген мәрмәрлері ашық карьерлерден және төменгі биіктікте қазылады. Юл мәрмәрінің жоғары сапасы, биік таулы жерде карьер жұмыстарының қымбаттылығынан туындайды. Бұл қиындық 1880-ші жылдардың ортасынан бері, карьерлік өндіріс басталғаннан бастап, өнеркәсіп пен Марбл қаласын өсім мен құлдыраудың көптеген кезеңдеріне ұшыратты, бұл қала жалғыз өнеркәсіп экономикасына тән экономикалық құбылулардың символына айналды. Карьерлік техника мен көліктің жетістіктері операцияны қиындататын шығындар мәселесін толығымен шешпесе де, азайтты. АҚШ Геологиялық қызметі мәрмәр қимасын зерттегенде, оның жоғары және төменгі жағында үйлесімсіздіктер бар екенін анықтады. Бұл үйлесімдіксіз байланыс, әк тастың силур дәуірінде емес, қазіргі Миссисипп дәуірінде пайда болғандығын көрсетті. Treasure Mountain күмбезі бойындағы жартастардағы үйлесімдік шекараларының болмауы, Юл Крик батысындағы карьер аймағындағы қалыңдықтың 610 метрге дейін өзгеруін түсіндіреді. Pennsylvanian Molas формациясы – хорнфель мен кварцитке айналған аргиллиттен тұрады. Лидвиллдің төменгі стратиграфиялық жағындағы Devonian Dyer Dolomite мүшесі, Chaffee формациясының құрамында, метаморфизм нәтижесінде кремнийге бай мәрмәрге және кейде серпентин қосылған мәрмәрге айналды. Миссисипп дәуіріне жататын бұл тау жыныстары 350-324 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Юл аймағындағы Leadville, жақын жердегі гранитті Treasure Mountain күмбезінің енуімен және көтерілуімен байланысты, соңғы Eocene және Oligocene дәуірлерінде (34-28 миллион жыл бұрын) болған контактты метаморфизмге ұшырады. Treasure Mountain күмбезінің көтерілуі әк тастың қазбадан алысқа қарай еңкейіп, мәрмәр қабатының тауға бұрыштап енуіне әкелді. Юл аңғарындағы мәрмәр және оған жақын жатқан ескі және жаңа бірліктер аңғарға параллель солтүстік-солтүстік-батыс бағытын ұстанады және батыс-оңтүстік-батысқа қарай 35-50 градусқа дейін өзгеретін еңіске ие. Бұл жергілікті контакт, ыстық гранитті магманың енуінен туындаған жылу мен қысым нәтижесінде Leadville әктасын ерекше ақ мәрмәрге айналдырды. Leadville әктасы жүздеген шаршы шақырым жерді алып жатқанмен және Leadville кен ауданындағы кендерге қонақ бергенмен, Юл Крик аңғары – аймақтағы мәрмәрдің жалғыз белгілі орны. Магма салқындағанда гранитке айналды. Бұл жергілікті геологиялық белсенділік 99,5% таза кальциттен, іздік мөлшерде кальцит емес қоспалардан (негізінен кварцтан) тұратын және белгілі бір тығыздыққа ие мәрмәрдің пайда болуына әкелді. Кальцит емес қоспалар күмбездің көтерілуінен пайда болған жарықтар арқылы енген, метаморфтық байланыс арқылы емес. Өзеннің екі жағында мәрмәр болғанымен, көрінетін мәрмәр – Юл Крик батысындағы қазіргі карьердің 1 шақырымдық (2 км) жарығы ғана.

Уақыт шкаласы

Юл мәрмәрінің дамуы Колорадо геологиясымен байланысты, бұл "Ga" = миллиардтаған жыл бұрын және "Ma" = миллион жыл бұрын көрсетілген уақыттың өтуі арқылы түсіндіріледі. Басталуы Аяқталуы Геологиялық белсенділік 350Ma 324Ma Leadville әктасы терең, жылы теңізде пайда болды, ол Орталық Колорадоны теңіз тіршілігінің қалдықтарынан кальцит жиналуы арқылы жапқан. Бүгінде бұл әктас, Юл мәрмәріне айналған, теңіз деңгейінен 2835 метр биіктікте орналасқан. 300Ma 248Ma Ежелгі Роки таулары пайда болып, эрозияға ұшырады. Марбл қаласы Ежелгі Роки тауларының шетінде орналасқан. Әктас эрозиядан жойылды, ал қалған бөлігі 72 миллион жыл бұрын көмілді. 248Ma 70Ma Аймақ динозаврлар мекендеген тегіс жағалау жазығы болды, ал кейінгі кезеңде тағы бір терең емес теңізбен жабылған. 72Ma 40Ma Қазіргі Роки тауларының 3 көтерілісінің біріншісі (Ларамид оргенезі), бірақ ішінара эрозияға ұшырады. 34Ma 28Ma Қазіргі Роки тауларының 3 көтерілісінің екіншісі. Жанартау белсенділігі, төменнен магманың кірігуі әктасты мәрмәрге айналдырды. Магма салқындағанда кристалданып, гранитке айналды. Магманың әктасқа қарсы итеруі мәрмәрдің жоғары көтерілуіне және кірігуден алыстауына әкелді, нәтижесінде 7 мильдік диаметрі бар Treasure Mountain Dome (Қазына тау кубогы) пайда болды. Марбл қаласы осы күмбездің шетінде орналасқан. 25Ma 5Ma Колорадо минералды белдеуі қалыптасты. 10Ma Қазіргі Роки тауларының 3 көтерілісінің үшіншісі – Колорадо.

Сипаттамалары

Бұл Yule Marble-дың түйіршігі тегіс текстура, біртекті көрініс және жақсы жылтыратылатын жарқыраған бетке ие болуын қамтамасыз етеді. Осы қасиеттерінің арқасында ол көптеген маңызды ұлттық және штаттық ескерткіштерге, ең әйгілісі Линкольн мемориалына таңдалды. Оның эстетикалық құндылығын ескере отырып, архитектор Генри Бэкон ең қымбат материал болғанына қарамастан, Мемориалдың барлық сыртқы бөлігін осы мәрмәрмен қаптауды сәтті ұсынды. Түйірдің жалпы құрылымы кішкентай, бейкез пішіндес, көбінесе бір өлшемді, шеттері дөңгелектелген, сәл созылыңқы және әртүрлі сапаларда айтарлықтай өзгермейді (1992 жылғы мәліметтер бойынша). Кальцит түйірлерінің шеттері терең тірелген (ретсіз және ұсақ тіліктермен және иілімдермен). Түйірдің мөлшері негізінен 0,1 мм (0,00393 дюйм) мен 0,6 мм (0,0236 дюйм) аралығында болады, бұл сканерленген электронды микроскоп суреттері арқылы анықталды. Бір шаршы сантиметрге 2000-3000 түйір келеді. Мәрмәрдің интрузивті гранитпен тікелей жанасқан жерінде, мәрмәрдегі ең тұрақты өзгеріс – оның өте ірі түйірлі болуы, ал жанасқан аймақтағы түйірдің мөлшері 10 мм-ден 20 мм-ге дейін (0,3937–0,7874 дюйм) жетеді. Түйірлер өз кезегінде тігіз байланысқан, тізбектей кристаллдарды құрайды, олардың ұзын осі кен орындағы негізгі тамырларға перпендикуляр болып орналасқан. Батыс жағалаудан (Сиэтлден оңтүстікке қарай Лос-Анджелеске дейін) шығыс жағалауға дейін, соның ішінде Нью-Йорктегі Equitable Building көпіршігіне дейін. Кен орынының көлемі үлкен блоктарды қазуға мүмкіндік береді, сондықтан Yule Marble Арлингтон ұлттық зиратындағы Белгісіздердің мазарына (Белгісіз сарбаздың мазары) таңдалды. 1931 жылы 56 тонналық (55,86 метрикалық тонна) блок (үстіне алты гүл шоғыры, үш грек мүсіні және жазу ойылған) сол кезде қазылған ең ірі мәрмәр бөлігі болды. Бүгінде мәрмәр негізінен Италияға жөнелтіліп, Еуропа бойынша фабрикалармен қамтамасыз етеді. Блоктар Сауд Арабиясына, Перуге және басқа да дамып келе жатқан халықаралық нарықтарға да жіберіледі. Дайын мәрмәр плиткалар мен тақталар (қабырғалар, үстелдер және т.б.) үшін қолданылады. Мәрмәр өнеркәсібінің айналымымен қаланың экономикасы да бір салаға байланысты болғандықтан құбылып отырды. Сонымен қатар, егер Мармбел кен өндіруші қаладан Yule Marble-ді қазуға көшпеген болса, қала жақын маңдағы Кристалл және Скофилд сияқты Колорадоның басқа кен қалалары сияқты құлайтын еді. Колорадо штатының Ассамблеясы заң жобасын қабылдады, оған губернатор Билл Оуэнс (R) қол қойды.

Ашылған: 1873 жылдан 1880 жылдардың ортасына дейін

Юл мәрмәрін 1873 жылғы көктемде геолог Сильвестр Ричардсон Кристалл өзені аңғарында тапты. Джордж Юл (кейіннен мармар оның атымен аталып кетті) 1874 жылы мармарды "қайта ашқан" алтын іздеуші болды. Сол жылы белгісіз біреу мармардан жылтыратылған үлгілер жасап, Денверде пайда болды, бірақ қызығушылық тудыра алмады. Мәрмәр тағы да жоғалып, 10 жылдан кейін тағы да кездейсоқ жағдайда табылды. Осы кезде алтын іздеушілер Уайтхаус тауында күміс пен алтын іздеп жүргенде, Қазына тауының күмбезіне және қалың мәрмәрге кездесті. Бұл жолы қала кен өндіруден мәрмәр қазуға көшті, бірақ 1910 жылы кейбір жергілікті тұрғындар әлі де кен өндірумен айналысып жүрді. Осы өзгеріс қаланың тірі қалуына мүмкіндік берді, ал Кристалл және Скофилд сияқты көршілес қалалар сөнген елді мекендерге айналды. Қаланың экономикасы әлі де бір салаға негізделген еді, және оның болашағы мәрмәр өндірісінің болашағымен байланысты болды. 1905 жылдың 28 ақпанында Marble City Quarry Company компаниясының мәрмәр кен орындарын сатып алды. Ол өз кезегінде 1905 жылдың 11 сәуірінде жаңадан құрылған CYMC компаниясына осы кен орындарын сатты және кейіннен CYMC президенті болды. CYMC карьеріне айналған мәрмәр кен орны 1905 жылдың 14 қарашасында Осгудтан сатып алынды. (Осгуд қаржылық қиындықтарға байланысты мармарды қазбаған.) Қалған үш карьердің өндірісі тоқтағандықтан, CYMC 1905 жылы бастаған карьер ғана қалды.

Негізгі карьер: 1905 жылдан бүгінгі күнге дейін

1905 жылы Колорадо Юл Мәрмәр Компаниясы (CYMC) Мәрмәрге келгенде, олар соңғы Юл Мәрмәр карьерін ашты, ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Бұл операция алдыңғы 20 жылдың орындалмаған үмітін көрсетті, 10 жылдық өркендеу кезеңінде мәрмәр шығыс және батыс жағалауларына, бір миллион долларға жететін келісімшарттар бойынша жіберілді. Мәрмәр өркендеуі Мәрмәр қаласы үшін де жақсы жаңалық болды. CYMC алдыңғы 20 жылдағы карьерлік проблемаларды шешкенімен, басқа қиындықтар 1917 жылдың сәуірінде олардың банкроттығына әкелді. 1922 жылдан 1941 жылға дейінгі келесі операциялар бірнеше операторлармен және 1941 жылдың соңындағы келесі құлдырауға дейін карьердегі күрт ауытқулармен әлдеқайда кішкентай масштабта болды. 1905 жылғы қаладан мәрмәрді тасымалдау мәселесі көбінесе шешілді (жол және жүк көліктері арқылы), бірақ таулы жерде жұмыс істеудің жоғары құны бүгінге дейін сақталып тұр, және соңғысы 2010 жылы бірнеше операторлар ауыстырылды. Тұрғын орындары көрсеткендей, жұмысшылардың азасы ғана Мәрмәрде тұрды; 1910 жылғы халық санауында 14 карьер қызметкері тіркелді, ал қалғаны Карьер қаласында тұрды. CYMC салған Карьер қаласы 1908 жылдың қарашасынан кейін, 1-ші карьердің батысы мен солтүстігінде орналасқан барактар мен шатырлармен құрылған елді мекен ретінде пайда болды. Ол Огайо штатының Кливленд қаласындағы Куяхога округі сотының ғимараты – CYMC-нің алғашқы ірі келісімшарты үшін жұмысшыларды жалдауға байланысты тұрғын үй тапшылығын азайту үшін салынды. 1910 жылғы халық санауында жалғыз еркектерге арналған деп жоспарланған Карьер қаласында 66 тұрғын тіркелді, олардың 44-і еркек, 9-ы әйел, 13-і бала болды. Қыс мезгілінде Карьер қаласының тұрғындары Мәрмәрге шаңғымен түсіп, кейін карьерге баратын электр трамвайына (Колорадодағы алғашқы шаңғы көтергіші) ілініп қайта көтерілді. Карьер қаласы 1941 жылы карьер жабылғаннан кейін тасталып қалды және бүгін карьер қоршауының артында тек бірнеше қиындықтар қалды. Мәрмәрде алкогольге тыйым салынғаннан кейін, 1908 жылдың 3 желтоқсанында дауыс беру арқылы бекітілген алкогольді заңсыз әкелу басталды. Компания бұл тыйымды қолдады, себебі маскүнемдік операцияға зиян келтірді. Тыйым салу Карьер қаласының жұмысшыларын және Мәрмәр тұрғындарын алкогольсіз қалдырды (Редстоун қаласы 19 шақырым қашықтықта болды). Контрабандашыдан алкоголь сатып алушылар үшін заңдық алаңдаушылықтар болған жоқ, өйткені заң тек алкогольді сатуды немесе сыйлауды заңсыз етті; алкогольді сатып алу заңсыз емес еді.

Іргетасқа кіру

Бұл жұмыс істеп тұрған кен болғандықтан, жай ғана келушілерге кіруге рұқсат етілмейді. Бірақ мәрмәр өнімдерін сатып алуға болады.

Юль мәрмәрінен жасалған құрылыстар

Юл мәрмәр компаниясы бастаған карьерден 1905 жылдан 1941 жылға дейінгі Юл мәрмәрін қамтитын құрылыстардың ішінара тізімі. Колорадо штатының Капитолийі Джон Осгудтың карьерімен 1895 жылы жасалған келісімшарт бойынша салынған. Ғимарат атыннан кейінгі доллар сомасы – мәрмәр мөлшері. Мәрмәр бір заттан (мысалы, қазір Гленвуд Спрингс, Колорадодағы Эпископалдық шіркеудегі крещение тағы) бүкіл сыртқы жағына дейін ауысты.

**Аризона**
Кингман – Мохаве округі соты
Финикс – Адамс қонақ үйі, мәрмәр құны: $2,500

**Арканзас**
Хот Спрингс – Раммельсбург моншасы, мәрмәр құны: $9,500
Литтл-Рок – Арканзас штатының Капитолийі

**Калифорния**
Лос-Анджелес – Лос-Анджелес атлетика клубы, мәрмәр құны: $4,800
– Банкерлер сенім ғимараты, мәрмәр құны: $200,000
– Құрылысшылар қауымы үйі
– Азаматтардың Ұлттық банкі
– Лос-Анджелес округінің жармаңкесі
– Herald Examiner ғимараты
– Fidelity ғимараты
– Goodfellow кеңсе ғимараты
– Hellman Ұлттық банкі, мәрмәр құны: $6,000
– Мерчанттардың өртке төзімді ғимараты
– Мерчанттардың Ұлттық банкі
– Merritt ғимараты, мәрмәр құны: $50,000
– Pan American ғимараты
– Judson D. River үйі (камин мантели)
– Trinity аудиториясы
Окленд – Tribune мұнарасы
Пасадена – Forest Lawn шапельі және крематорийі, мәрмәр құны: $10,000
– Huntington мемориалдық ауруханасы
– Cheesman мемориалы
– Қала және округ ғимараты
– Колорадо Ұлттық банкі, мәрмәр құны: $85,000
– Колорадо штатының Капитолийі, Осгуд карьерінен мәрмәр
– Колорадо штатының мұражайы, мәрмәр құны: $118,200
– Daniels & Fisher мұнарасы
– Денвер газ және электр компаниясы
– Денвер поштасы, мәрмәр құны: $533,000
– Empire ғимараты
– Федералдық резерв банкі
– Fitzsimmons әскери ауруханасы
– Foster ғимараты, мәрмәр құны: $20,000
– Hamilton Ұлттық банкі, мәрмәр құны: $20,000
– Immaculate Conception соборы
– Metropolitan ғимараты
– Жаңа кеден үйі
– Ескі кеден үйі
– Pioneer ғимараты
– Saint James қонақ үйі
– Shubert театры (Denham театры), мәрмәр құны: $22,000
– Symes ғимараты
– Thatcher мемориалдық сақталымы
– Union вокзалы, мәрмәр құны: $10,000

**Гленвуд Спрингс**
– Citizens Ұлттық банкі, мәрмәр құны: $899
– Федералдық ғимарат (едендері)
– Taylor мавзолейі
– Greeley поштасы
– Gunnison поштасы
– La Junta – Santa Fe кеңсе ғимараты, мәрмәр құны: $3,550
– Marble орта мектебі
– Крещение тағы, St Paul шіркеуі, қазір St. Barnabas Эпископалдық шіркеуінде, Гленвуд Спрингс, Колорадо
– Мантель және каминге арналған жабын, St Paul балалар клубы

**Пуэбло**
– Vail қонақ үйі, мәрмәр құны: $2,182

**Колумбия округі**
– Barnes ауруханасы, мәрмәр құны: $15,000
– W. Seely Hutchinson, мәрмәр құны: $1,619
– Lincoln мемориалы, мәрмәр құны: $1,080,000
– Real Estate Trust ғимараты, мәрмәр құны: $5,540
– Колорадо мемориалдық тасы, Вашингтон монументінде

**Айдахо**
Покателло – Пошта және сот ғимараты, 1911 жыл

**Иллинойс**
Чикаго – Field ғимараты
– Otis ғимараты
– Rosehill мавзолейі, мәрмәр құны: $50,000
– Telephone ғимараты, мәрмәр құны: $76,000

**Индиана**
Кроуфорд – Davis мавзолейі
Эвансвилл – First National банкі
Морокко – мавзолей, мәрмәр құны: $8,000
South Bend – Studebaker ғимараты

**Айова**
Давенпорт – Davenport қонақ үйі, мәрмәр құны: $30,000
– Smithland Rice мавзолейі, мәрмәр құны: $10,000 (120,000 фунт)

**Канзас**
Тәуелсіздік – Сот үйі, пошта ғимараты, мәрмәр құны: $3,000
Уичита – Қоғамдық кітапхана, мәрмәр құны: $2,000
Винфилд – Мавзолей

**Кентукки**
Падука – Мавзолей, мәрмәр құны: $7,000

**Луизиана**
Шревпорт – Commercial National банкі, мәрмәр құны: $12,500

**Массачусетс**
Кембридж – Widener кітапханасы, Гарвард университеті

**Мичиган**
Детройт – Офис ғимараты – 43 қабатты

**Миннесота**
Миннеаполис – McKnight ғимараты, мәрмәр құны: $18,582

**Миссури**
Тәуелсіздік – Аудитория – Christ қауымы, соңғы күнгі Иса Мәсіхтің қайта ұйымдастырылған шіркеуі (RLDS)
Канзас-Сити – Chambers кеңсе ғимараты, мәрмәр құны: $10,000
– Қоғамдық мавзолей
– Rialto ғимараты, мәрмәр құны: $28,000
Сент-Луис – Герман-Американдық институты
– Германдық жинақ банкі
– Monward Realty ғимараты, мәрмәр құны: $30,000

**Монтана**
Биллингс – Montana Power House
Хелена – Montana штатының Капитолийі
Great Falls – Rainbow қонақ үйі
– United Savings and Trust

**Небраска**
Broken Bow – I. O. O. F. ғимараты
Колумбус – Evans қонақ үйі, мәрмәр құны: $10,000
Greeley – Greeley округінің сот үйі
Hastings – Masonic ғимараты, мәрмәр құны: $1,125
Линкольн – Bencroft мектеп округі, Небраска университеті
– Chaplin ғимараты
– Lincoln орта мектебі, мәрмәр құны: $23,500
Омаха – Brandeis Subway ғимараты
– Douglas округінің сот үйі, мәрмәр құны: $111,000
– Fontenelle қонақ үйі
– Forest Lawn шапельі және крематорийі
– Union Pacific ғимараты, мәрмәр құны: $25,000
– West Lawn мавзолейі, мәрмәр құны: $104,000
– Woodmen of the World ғимараты, мәрмәр құны: $64,000

**Saint Paul**
– Howard округінің сот үйі, мәрмәр құны: $10,000
– Sidney First National Exchange банкі

**Нью-Йорк**
Нью-Йорк қаласы – Cambridge ғимараты
– Equitable Life ғимараты
– Metropolitan өнер мұражайы
– Муниципалдық ғимарат
Сиракуза – Third National банкі
Скенектади – Cross және мөр дизайны

**Огайо**
Belefontaine – Пошта ғимараты, мәрмәр құны: $707
Кливленд – Қалалық әкімшілік ғимараты, мәрмәр құны: $125,000
– Cuyahoga округінің сот үйі, мәрмәр құны: $500,000
Jayville – Abbottsville мемориалы
Сидней – First National банкі
Версайл – Мавзолей, мәрмәр құны: $6,000
Вустер – Пошта ғимараты, мәрмәр құны: $777
Youngstown – Mahoning округінің сот үйі

**Орегон**
Портленд – Bedell ғимараты
– First National банкі
– Northwest National банкі

**Оклахома**
Энид – Орта мектеп
Талса – Studebaker компаниясы ғимараты
– Талса округінің сот үйі (бұзылған), мәрмәр құны: $4,360
– Талса орта мектебі

**Род-Айленд**
Провиденс – Providence округінің сот үйі
– Union National банкі (қазір Hotel Icon), мәрмәр құны: $1,000

**Юта**
Солт-Лейк-Сити – Boston ғимараты
– Denver & Rio Grand / Western Pacific теміржол стансасы (Union ғимараты)
– Holmes Knox ғимараты
– Latter Day Saints гимназиясы
– Newhouse қонақ үйі, мәрмәр құны: $10,000

**Вирджиния**
Арлингтон – Белгісіз сарбаздың қабірі (Белгісіз сарбаз қабірі)

**Вашингтон**
Сиэтл – Union банкі, мәрмәр құны: $698
Валла-Валла – Сот үйі, мәрмәр құны: $10,000

**Висконсин**
Ошкош – Жеке сақталымы, мәрмәр құны: $309

**Вайоминг**
Шеридан – Банк