Кіріспе

"Жасыл" және "көк" сөздерінің әртүрлі тілдердегі айырмашылығына шолу. Көптеген тілдерде ағылшын тілінде "көк" және "жасыл" деп сипатталатын түстер біріктіріледі, яғни бір ғана сөзбен беріледі. Мұндай беймәлім ұғымды ағылшын тілінде көрсету үшін лингвистер "жасыл" және "көк" сөздерінен жасалған "grue" сөзін қолданады. Бұл термин философ Нельсон Гудманның 1955 жылғы "Fact, Fiction and Forecast" еңбегінде "индукцияның жаңа жұмбағын" түсіндіру үшін басқа мағынада қолданылған. "Көк" және "жасыл" түстерінің нақты анықтамасы сөйлеушілер түстің өзін емес, қанықтығы мен жарықтығы сияқты басқа түс компоненттерін немесе сипатталатын нысанның басқа қасиеттерін пайдаланып ажыратуына байланысты күрделі болуы мүмкін. Мысалы, "көк" және "жасыл" түстерін ажыратуға болады, бірақ түс қараңғы болса, екеуіне де бір термин қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, жасыл түс сарымен, ал көк түс қара немесе сұрмен байланыстырылуы мүмкін. Брент Берлин мен Пол Кейдің 1969 жылғы "Негізгі түс терминдері: олардың әмбебаптығы және эволюциясы" атты зерттеуіне сәйкес, тіл жасыл мен көк түстерді ажыратпайынша, қоңыр, күлгін, қызғылт, апельсин және сұр түстерге арналған ерекше терминдер пайда болмайды. Түс терминдерінің дамуы туралы олардың есебінде алғашқы пайда болатын терминдер – ақ/қара (немесе ашық/қарлы), қызыл және жасыл/сары.

Амазиг тілі

Амазиг (бербер) тілінде көк түс үшін "азервал" деген сөз қолданылады. Шилха немесе Кабил сияқты амазиг тілінің кейбір диалектілерінде "азегзау" сөзі жасыл және көк түстерді білдіреді. Бұл сөз ағылшын тіліндегі "azure" сөзімен туыс болып келеді, ол көк және бирюза түстерінің арасындағы түсті көрсетеді.

Араб тілі

Аспан түсі кейде классикалық араб поэзиясының кейбір диалекттерінде "жасыл" деп аталады, онда ол al khaḍrā (الخضراء) деп айтылады. Араб тілінде көк түс azraq (أزرق) деп аталады. Араб тіліндегі жасыл түс – akhḍar (أخضر). Марокко араб тілінде ашық көк түс šíbi деп, ал көк түс zraq (زرق) деп, жасыл түс khḍar (خضر) деп аталады. Zrag (زرڭ) сөзі тұншығып қалған адамның денесінің түсін сипаттау үшін қолданылады, сондай-ақ "ессіз, ақымақ" деген мағынада, қарапайым сөз ретінде де қолданылады.

Мысырлық

Ежелгі египеттік "ваджет" сөзі көк, көк жасыл және жасыл түстердің спектрін білдірген. Бұл - Төменгі Египеттің қорғаушысы саналатын қасиетті әйел, ол "жасыл" деп аталатын Ваджет иесі ретінде немесе Горус көзі ретінде, сондай-ақ осы атпен бейнеленген. Сонымен қатар, "wedjet" сөзі фаянс керамикасында египеттік көк түсті атау үшін қолданылған.

еврейше

Еврей тілінде "כחול" (айтылуы) сөзі көк түсті білдіреді, ал "ירוק" (айтылуы) сөзінің түбірі бір – яғни י־ר־ק (j r q), осы түбір "көкөністер" (ירקות, ) сөзінде де қолданылады. Дегенмен, классикалық еврей тілінде "ירוק" сөзі жасыл және сары екі мағынаны да білдіруі мүмкін, сондықтан сары түсті ерекшелеп көрсету үшін "порейдің жасылы" (ירוק כרישה, айтылуы) сияқты тіркестер пайда болған. Орыс және итальян тілдеріндей, еврей тілінде де ашық көк түс үшін жеке атау бар – "т'хелет" (תכלת), ол аспан мен салттық киім таллиттегі жиектердің (tzitzit) түсін көрсетеді. Бұл түс яһуди діні мен яһуди мәдениетінде ерекше символдық мағынаға ие.

Шахта

Шоктау тілінде екі сөз бар, okchʋko және okchʋmali, олардың мағынасы дереккөздерге байланысты әртүрлі. 1852 жылы okchakko сөзі ақшыл көк немесе ақшыл жасыл деп аударылған, okchakko chohmi (біршама okchakko) – қоңыр, ал okchamali – терең көк, сұр, жасыл немесе аспан көгі деп анықталған. 1880 жылы окchakko және okchʋmali екеуі де көк түсті деп берілген, ал жасыл түс жеке түс ретінде көрсетілмеген. 1892 жылғы сөздікте okchamali – терең көк немесе жасыл, okchakko – ақшыл көк немесе жарқын жасыл, ал үшінші сөз – kili̱koba – жарқын жасыл (kili̱kki, яғни тотықтың бір түріне ұқсайтын). 1915 жылы авторитетті Байнгтон сөздігінде okchako – көк, ал okchamali – жасыл, көк, сұр, көкшіл деп көрсетілген. Қазіргі оқулықта жарықтығына қарай айырмашылықтар бар, окchʋko – жарқын көк/жасыл, ал okchʋmali – ақшыл немесе күңгірт көк/жасыл деп түсіндіріледі. Оклахома штатының шоктау ұлтының тіл мектебінде қазіргі қолданыста okchʋko сөзі көк түс үшін, ал okchʋmali сөзі жасыл түс үшін қолданылады, жарықтығы ескерілмейді.

Қаңынкеха

Акуэсандағы Каниенкехака ұлтының тілі Берлин–Кей шкаласының VII сатысында орналасқан және көк (оруиа), жасыл (оуте), қара (кахуджи), ақ (карака) және сұр (атакароква) сияқты спектрлік және спектрлік емес түстердің кең диапазонына арналған ерекше терминдерге ие. Бір зерттеушінің мәліметінше, Каниенкехака тіліндегі қызғылт түс атауы (arihwawakunéha) "епископтың түсі" деп аударылады, бұл христиандықтан кейін пайда болған жаңа сөз. Бұл термин қосылмас бұрын қызғылт түс қалай жіктеліп, аталып келгені белгісіз.

Лакота

Лакота сиу тілінде tó сөзі көк және жасыл түстерді білдіру үшін қолданылады, бірақ tózi сөзі (tó, яғни "көк (жасыл)" және zí, яғни "сары" сөздерінің қосындысы) жиі қолданылады (zíto да қолданылуы мүмкін). Бұл, қызыл түсті білдіретін zíša/šázi және күлгін/қою қызғылт түсті білдіретін šátȟo/tȟóša сөздерін қолданумен үйлеседі.

Мапудунгун тілі

Чили және Аргентинаның жергілікті халықтары қолданатын мапудунгун тілі, қара (куру), көк (калфю) және жасыл (кару, сонымен қатар "жаңа" немесе "піспеген" мағынасында) түстерді ажыратады. Бұрын "payne" сөзі аспан көгіне қатысты қолданылған, сондай-ақ тастардың көгілдір түсін де білдіреді (Zúñiga, 2006).

Майя

Көк/жасыл үшін жеке сөздер майя тілдерінде де табылады; мысалы, юкатек майя тілінде көк/жасыл – yax.

Тупиан

Түп тілдері бастапқыда екі түстің арасында айырмашылық жасамаған, бірақ қазір испан тілінің (Гуарани тілінде) немесе португал тілінің (Нхеенгату тілінде) әсерінен олардың арасында айырмашылық тууы мүмкін. Түпи тілінде oby сөзі екі түсті де білдірген, Гуарани тіліндегі hovy сөзі де солай. Қазіргі түпи (Нхеенгату) тілінде суикири сөзі жасыл түсті, ал иакира/акира сөзі көк түсті білдіруге қолданылады. Дегенмен, иакира/акира сөзі «пакуа акира» (жасыл/піспеген банан) мысалындағыдай, піспегенді де білдіреді, ал суикири сөзі көк түс ретінде де қолданылуы мүмкін. Қазіргі гуарани тілінде көк түс үшін hovy сөзі, ал жасыл түс үшін hovy'û сөзі (ол сөздердің мағынасы – «қоңыр жасыл/көк») қолданылады. Аки сөзі, Нхеенгату тіліндегі акира сөзімен туыс, сонымен қатар «жасыл/піспеген» деген мағынаны да білдіреді.

Ебамаса

Колумбияның оңтүстік-шығысындағы Ваупес департаментіндегі Рио Пирапарана аймағындағы Йебамаса тайпасы көк және жасыл түстерді білдіру үшін "сумезе" терминін қолданады. "U" әрпі неміс тіліндегі "ü" әрпі сияқты айтылады.

Филиппин (тагалог)

Тагалог тілінде сөйлейтіндер көбінесе көк және жасыл түстерін атау үшін испан тілінен алынған сөздерді қолданады: сәйкесінше, *асуль* (испан тілінен *azul*) және *берде* (испан тілінен *verde*). Бұл сөздер ауызекі тілде жиі қолданылса да, тагалог тілінде түпкілікті сөздер де бар: көк түс үшін *бугхав* және жасыл түс үшін *лунти(ан)*, олар көне және әдемі тілге тән саналады. Олар негізінен ресми және ғылыми жазбаларда, сондай-ақ әдебиет, музыка және поэзия сияқты көркемдік салаларда қолданылады. Филиппиннің тағы бір маңызды тілі – себуанода "көк" және "жасыл" сөздерінің түпкілікті атаулары бірдей буынмен аяқталады: *пугхав* және *лунхав*. *Пугхав* – аспан көгінің түсін, ал *лунхав* – жаңа жапырақтың жасыл түсін білдіреді (қоңыр немесе сары емес). Ағылшын тілінде "көк" деп аталатын, жыныстық немесе қаралағыш сипаттағы әзілдер мен қызықтар (мысалы, "көк комедия", "көк әзіл") филиппин ағылшын тілінде "жасыл" деп аталады. Бұл испан тіліндегі *chiste verde* терминінің тікелей аудармасы.

Яван тілі

Қазіргі жава тілінде көк түсті білдіретін "биру" және жасыл түсті білдіретін "ижо" деген жеке сөздер бар. Бұл сөздер көне жава тіліндегі "биру" және "хихо" сөздерінен шыққан. Дегенмен, көне жава тілінде "биру" сөзі ашық көк, сұрғылт көк, жасыл көк, тіпті бирюза түсін де білдірген, ал "хихо" сөзі, яғни жасыл, мөлдір судың көк-жасыл түсін де білдіруі мүмкін. Қазіргі жава тіліндегі "биру" және "ижо" сөздері малай және индонезия тілдеріндегі "биру" және "хижау" сөздерімен туыс, олардың екеуі де бірдей мағынаны білдіреді.

Канад тілі

Каннада тілі көк (нели – ನೀಲಿ), жасыл (хасиру – ಹಸಿರು) және сары (халади – ಹಳದಿ) түстерін ажыратады. "Каду" (ಕಡು) префиксі қою түстерді, ал "тили" (ತಿಳಿ) префиксі ашық түстерді көрсетеді. Осылайша, "кадунели" (ಕಡುನೀಲಿ) – қою/көгілдір, ал "тилинели" (ತಿಳಿನೀಲಿ) – ашық көк дегенді білдіреді.

Тамил тілі

Тамил тілі பச்சை жасыл (paccai), நீலம் көк (neelam) және கருப்பு қара (karuppu) түстерін ажыратады. "Karu" префиксі қою түстерді, ал "iḷam" суффиксі ашық түстерді білдіреді. Осылайша, karumpaccai – қою жасыл түс.

Телугу тілі

Телугу тілінде жасыл және сары түстерді білдіру үшін "пакка" деген бір сөз қолданылады. Екі түстің аражігін ажырату үшін кейде оған басқа сөз қосылады. Мысалы, жасыл түс "акупакка" (ఆకుపచ్చ ākupacca) – "жапырақ пакка", ал сары түс "пасупакка" (పసుపుపచ్చ pasupupacca) – "сары түсті пакка" деп аталады.

Малайялам тілі

Малаялам тілінде көк (нела – നീല), жасыл (пачча – പച്ച) және сары (манджа – മഞ്ഞ) түстерін білдіретін жеке сөздер бар.

Қытай

Қазіргі қытай тілі көк (藍 lán) және жасыл (綠 lǜ) түстерін ажыратады; алайда, қазіргі халық тілінен бұрын пайда болған qīng сөзі де көп жағдайда қолданылады. Бұл таңба жас өсімдіктің жайпағын бейнелейді және оны «жасыл» деп түсінуге болады, бірақ бұл сөз ашық, сарғыш жасылдан бастап терең көк, тіпті қара түске дейін түрлі түстерді сипаттау үшін қолданылады, мысалы, xuánqīng. Мысалы, Қытай Республикасының туы qīng tiān, bái rì, mǎn dì hóng (青天,白日,滿地紅, «Көк аспан, ақ күн және толығымен қызыл жер») деп аталады, ал qīngcài — «жасыл көкөніс» деген қытай сөзі, ол бок-чойды білдіреді. Ал лиубо ойынындағы қарама-қарсы тараптар ежелгі заманда қара және ақ түсті тастарды қолданғанына қарамастан, qīng және ақ деп аталған. Қытай тілінің көп бөлігінде қиң көк және жасыл түстердің дәстүрлі атауы болса, лан бастапқыда индиго өсімдігінің бояуын білдірген. Дегенмен, ǜ киімге қолданылатын ерекше «көктем» ретінде Одалар кітабында (б.з.д. 1000-600 жж.) кездеседі, мысалы, «Жасыл жоғары киім» (Ode 27) деген атауда. Классикалық қытай тілінен заманауи халық тіліне ауысқаннан кейін, көк және жасыл деген қазіргі терминдер өз алдына түс атаулары ретінде қиңнан жиі қолданылады, бірақ қиң әлі де көптеген жалпы есімдік сөз тіркестерінің құрамында болады. Екі түрін 青藍 және 青綠 деп біріктіруге болады, мұнда қиң күшейткіш ретінде қолданылады. Қазіргі ғылыми контексте қиң көк және жасыл түстерден өзгеше цианды білдіреді.

Корея тілі

Корея тіліндегі 푸르다 (Revised Romanization: pureu da) сөзі көк немесе жасыл, немесе көкшіл жасыл түсті білдіреді. Бұл 푸르다 сөзі көк түс үшін, мысалы, 푸른 하늘 (pureu n haneul, көк аспан) немесе жасыл түс үшін, мысалы, 푸른 숲 (pureu n sup, жасыл орман) сияқты қолданылады. 푸른 (pureu n) – есімдік түрі. Тағы бір сөз, па랗다 (para ta), әдетте көк түсті білдіреді, бірақ кейде жасыл түсті де білдіреді, мысалы, 파란 불 (para n bul, светофордың жасыл жарығы). Қытай-корей тілінде жасыл және көк түстерді білдіретін сөздер бар. 초록/草綠 (chorok adj./n.), 초록색/草綠色 (choroksaek n. немесе қысқаша, 녹색/綠色 noksaek n.) жасыл түс үшін қолданылады. Cheong 청/靑, тағы бір қытай тілінен алынған сөз, көбінесе көк түс үшін қолданылады, мысалы, 청바지/靑 (cheong baji, джинсы) және Cheong Wa Dae (청와대 немесе Hanja: 靑), Көк үй – Корея Республикасының бұрынғы атқарушы кеңсесі және ресми резиденциясы, бірақ жасыл түс үшін де қолданылады, мысалы, 청과물/靑果物 (cheong gwamul, жеміс-жидектер мен көкөністер) және 청포도/靑葡萄 (cheong podo, жасыл жүзім).

Тибет

Тибет тілінде སྔོན་པོ། (Wylie sngon po) – бұл дәстүрлі түрде аспан мен шөптің түсін білдіретін термин. Бұл термин, сондай-ақ, "мар по" (қызыл); "сер по" (сары); "наг по" (қара); және "дкар по" (ақ) сияқты түстерді атаудағы "по" жұрнағын қосудың жалпы үлгісіне сәйкес келеді. Ал "жасыл" түсі "ljang khu" деп аталады, бұл "ljang bu" сөзімен байланысты болуы мүмкін және "бидай немесе арпаның (sngon po) жас өршілі" деп түсіндіріледі.

Вьетнамдық

Вьетнам тілінде бұрын көк және жасыл түстерді бір сөзбен – "xanh" деп атаған. Бұл қытай және жапон тілдеріндегідей, "thanh" (靑) сөзінің халықтық түрі. Қазіргі қолданыста көк және жасыл түстердің атаулары ерекшеленеді. Көк түстің түрлері "xanh da trời" (аспан көгі), немесе "xanh dương", "xanh nước biển" (мұхит көгі) деп аталады. Ал жасыл түс "xanh lá cây" (жапырақ жасылы) деп сипатталады. Вьетнам тілінде кейде "xanh lam" (көк) және "xanh lục" (жасыл) терминдері қолданылады, мұндағы екінші буын қытай тілінен алынған: 藍 (lam) және 綠 (lục), ал кейде ресми немесе ғылыми тілде "xanh" буыны жіберіліп, көк және жасыл түстері бөлек айтылады. "Xanh" сөзі көк пен жасыл түстердің арасындағы кез келген түс ретінде де қолданылуы мүмкін.

Моңғол тілі

Моңғол тілінде жасыл түс ногоон (nogoon) деп аталады. Моңғол тілінде ақ және қою көк түстерінің арасында айырма жасалады. Ақ көк түс - цэнхэр (tsenher), ал қою көк түс - хөх (höh) деп аталады.

Албан тілі

Албан тілінде "көк" деген екі негізгі сөз бар: kaltër аспандағыдай ашық көк түсті білдіреді, бірақ ол латын тіліндегі calthinus сөзінен туындаған, ал ол өзі ежегі грек тілінен алынған "маригольд" дегенді білдіретін caltha сөзінен шыққан – бұл кішкентай, шындығында сары гүл. Екінші сөз, blu, көк түстің қою реңін білдіреді және көптеген еуропа тілдеріндегі ұқсас сөздер сияқты, түпкілікті герман тілінен шыққан (қараңыз: итальяндық blu). "Жасыл" үшін жеке сөз бар, gjelbër, ол латын тіліндегі galbinus сөзінен шыққан, ол бастапқыда "сары" дегенді білдіреді (мысалы, неміс тіліндегі gelb); ал латын тіліндегі "жасыл" сөзінің түпнұсқасы viridis, ал албан тіліндегі "сары" сөзі verdhë осы сөзден шыққан. Албан тілінде түрік тілінен алынған jeshil деген жасыл сөзі де бар (түрікше yeşil); ол gjelbër-ге қарағанда табиғи емес жасыл түстерге (мысалы, жол белгілеріне) қолданылады.

Балтық

Латвия тілінде жасыл (zaļš) және көк (zils) түстеріне жеке сөздер бар. Зиль және зальш екеуі де ежелгі Индоевропа тіліндегі сары түс үшін қолданылған бір түбірден (*ghel) шыққан. Латвия тілінде осы түстерден туындаған бірнеше сөз бар, мысалы, шөпті zāle (zaļš) деп, ал иристі zīlīte (zils) деп атайды. Бұрын қолданылған, қазір архаикалық саналып жүрген mēļš сөзі, қою көк және қара түстерді сипаттау үшін пайдаланылған (демек, бұрын zils сөзі көк түстің жарық тоннарын ғана білдірген). Мысалы, көкжидектерді mellenes деп атайды. Латвия тілінде қара түс "melns" (кейбір жергілікті диалекттерде "mells") деп аталады. Литва тілінде žalias – жасыл, mėlynas – көк, ал žilas – сұр (шаш), ақшаңқан.

Кельттік

Уэльс, Корнуолл және Бретон тілдеріндегі glas сөзін көбінесе "көк" деп аударады; алайда, ол теңіздің, шөптің немесе күміс түстің реңіне де сілтеме жасай алады (салыстырыңыз, ежелгі грек тіліндегі γλαυκός). gwyrdd сөзі (латынша viridis сөзінен алынған) – "жасыл" сөзінің стандартты аудармасы. Дәстүрлі уэльс тілінде (және туысқан тілдерде) glas кейбір жасыл, сұр және көк түстердің реңктерін білдіретін, ал llwyd – сұр мен қоңыр түстердің әртүрлі реңктерін білдіретін. Ағылшын тілінің ықпалымен қазіргі уэльс тілі 11 түстік батыстық схемаға қарай белең алып, glas сөзін "көк" түсіне ғана шектеп, "жасыл" үшін gwyrdd, "сұр" үшін llwyd және "қоңыр" үшін қоңыр сөздерін қолданады. Дегенмен, дәстүрлі қолданыс әлі де естіледі, мысалы, уэльс тіліндегі "шөп" (glaswellt немесе gwelltglas), сондай-ақ "сұр бие" caseg las, "жасыл жер" tir glas, "қоңыр қағаз" papur llwyd және тіпті "қоңыр" үшін қызыл – "қоңыр қант" siwgwr coch сияқты тоңған тіркестерде. Қазіргі ирланд және шотланд гаэлінде "көк" сөзі gorm (осыдан Cairngorm тауларының атауы шыққан) – қазір қолданыстан шығып қалған ерте уэльс сөзі gwrm "қою көк, қараңғы" сөзінен алынған. Бастапқы мағынасының "қараңғы, қоңыр" қалдығы ирланд терминінде сақталған daoine gorma "қара нәсілділер". Ежелгі және орта ирланд тілінде, валлий тіліндегідей, glas – жасылдан көкке дейін және сұр түстердің әртүрлі реңктерін қамтитын жалпы термин (мысалы, қылыштың түсі, тастың түсі және т.б.). Қазіргі ирланд тілінде ол әртүрлі жасыл түстерді (өсімдіктердің реңіне қатысты) және теңізге ұқсас сұр түсті білдіреді; жасыл түстердің басқа реңктері қазіргі ирланд тілінде uaine немесе uaithne деп аталады, ал liath – нағыз сұр (тасқа ұқсас). Шотланд гаэлінде "жасыл" сөзі uaine. Алайда, оның gorm сөзінен айырмашылығы ағылшынның "жасыл" және "көк" сөздері арасындағыдан біршама өзгеше, uaine – ашық жасыл немесе сары жасыл түсті білдіреді, ал gorm – қою көк (ағылшын тілінде теңіз көгілдірі болуы мүмкін) бастап өсімдіктердің қою жасыл немесе көк жасыл түсін қамтиды. Мысалы, шөп – uaine емес, gorm. Сонымен қатар, liath – ашық көк түстен ашық сұр түске дейін. Алайда, "Granny Smith" сияқты жасыл алма "ubhal glas" деп аталады. Түстер арасындағы шекара "оқшау нүктеден" гөрі әлдеқайда өзгереді: мысалы, бретон тілінде Enez c'hlas "көк арал" деп аталатын арал француз тілінде l'Île Verte "жасыл арал" болып табылады, екі жағдайда да оның бұталарының сұрғылт жасыл түсіне сілтеме жасалады, тіпті екі тілде де жасыл көк түстен ерекшеленеді.

Романтика

Роман тілдеріндегі "жасыл" (каталон, француз, галисиан, итальян, португал, румын және испан тілдеріндегі verde) терминдерінің бәрі латын тілінен шыққан. Ал "көк" терминдері әртүрлі: каталон, окситан, француз және итальян тілдеріндегі сөздер германдық түбірден келген, испан, галисиан және португал тілдеріндегі azul араб тілінен шыққан. Француз тіліндегі bleu өз кезегінде көптеген басқа тілдерге, соның ішінде ағылшын тіліне де қарыз берді. Латын тілінде көк түстің барлық реңктерін қамтитын сөз болмаған, бұл қарыз алуларды түсіндіруге көмектеседі. Дегенмен, ол (қою көк, кейде жасыл) және (қоңыр көк, сұр көк) түстерін таныған. Француз тілі, көптеген роман тілдері сияқты, ағылшын тілімен салыстырғанда шамамен бірдей ерекшеліктерді жасайды және көк (""), жасыл ("") және сұр ("") түстері үшін арнайы терминге ие. Олардың барлығы үшін әртүрлі реңктер әртүрлі (құрама) терминдермен көрсетілуі мүмкін, олардың ешқайсысы негізгі түс терминдері ретінде қарастырылмайды: "bleu" (ашық көк), "bleu" (көк көк), "bleu" (теңіз көк), "bleu" (патша көк); "vert clair" (ашық жасыл), "vert" (сөзбе-сөз: алма жасыл); "gris" (қою сұр), "gris" (сөзбе-сөз: "егеуқұйрық сұр"). Француз тілінде "" күн аспанының ашық көк түсін білдіреді, ол ағылшын тіліне "azure" деп қарыз берілген. Каталон тілі көк түсті жасыл және сұр түстен ажыратады. Оның негізгі немесе кең таралған түстері "күлгін", "сары", "қызыл", "қызғылт", "қоңыр", "сұр", "қара" және "ақ". Қара және ақ түстен басқа барлық түстер үшін "ашық" және "қою" сөздерін қолдану арқылы әртүрлі реңктерді көрсетуге болады; көк түс үшін әдетте "cөк көк" және "теңіз көк" қолданылады. Көптеген күрделі реңктерді көрсету үшін басқа сөздер мен қоспалар қолданылады (verd llimona "лимон жасыл", rosa pàl·lid "сары қызғылт", lila "сирень", granat "кармин", ocre "охр", verd oliva "зәйтүн жасыл" және т.б.). Каталон тілінде екі түрлі қызыл түс бар, олар әртүрлі және ортақ сөздермен бөлінеді: біреуі қанның түсін білдірсе, екіншісі сары немесе саз түсіне жақын. Итальян тілі көк, жасыл және сұр түстерді ажыратады. Бұлтсыз аспанның түсі сияқты ашық көк түсті білдіретін жалпы сөздер де бар: және , сондай-ақ қою реңктер, мысалы, индиго. Азур түсі (ағылшын тілінде azure) көк түстің бір реңгі емес, жеке негізгі түс ретінде қарастырылады (ағылшын тіліндегі қызыл мен қызғылт арасындағы айырмашылыққа ұқсас). Кейбір дереккөздер тіпті blu-ды azzurro-ның қою реңкі деп анықтайды. Celeste сөзбе-сөз "көк түс" дегенді білдіреді және azzurro-ның синонимі ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе қаныққан реңк деп есептеледі. (Аквамарин) сөзбе-сөз "теңіз суы" дегенді білдіреді, бұл тіпті ашық, мөлдір көк түсті білдіреді. Жасыл және көк түстің араласуын көрсету үшін итальяндықтар verde , яғни "су жасыл" деп айта алады. Стандартты итальян тілінде жиі қолданылмайтын және әдеби термин ретінде қарастырылатын термин ғылыми контексте (әсіресе ботаникада) көк, жасыл және сұр түстің араласуын көрсетеді. Басқа ұқсас терминдер – және (көкжасыл/көктел); олар толыққанды реңктер (әсіресе түркіз) және қолданылу контексінде ерекшеленеді: біріншісі әдеби немесе бюрократиялық термин (мысалы, жеке куәліктердегі ашық жасыл көздерді көрсету үшін қолданылады), екіншісі кез келген бейресми сөйлеуде жиі кездеседі, түркіно нұсқасымен бірге (мысалы, "Пиноккионың оқиғаларындағы" әулиесі fata turchina деп аталады). Португал тілінде "" сөзі көк, ал "" сөзі жасыл дегенді білдіреді. Сонымен қатар, "azul" ашық көк, ал "azul" қою көк дегенді білдіреді. Көк түстің бірнеше реңктерін бір-бірінен ажыратуға болады. Мысалы, "azul" көк көк, "azul" теңіз көк, "azul" түркіз көк. Сондай-ақ, "verde claro" және "verde escuro" арасында айырмашылық жасауға болады, яғни сәйкесінше ашық және қою жасыл, сондай-ақ жасылдың бірнеше қасиеттері арасында көбірек айырмашылықтар бар: мысалы, "verde" зәйтүн жасыл, ал "verde" изумруд жасыл дегенді білдіреді. Циан әдетте "azul celeste" (көк көк) және "verde" (су жасыл) деп аталады. Румын тілінде жасыл және көк түстер айқын ажыратылады. Сонымен қатар, бір түстің әртүрлі реңктері үшін жеке сөздер қолданылады, мысалы, ашық көк, көк (albastru), қою көк (bleu немесе ), сондай-ақ бирюза және көк (sau ). Француз, румын, итальян және португал тілдеріндей, испан тілінде де көк және жасыл түсті ажыратады және аспанда көрінетін көк түстің реңкі үшін қосымша термин бар, атап айтқанда "", ол көк түс деп саналады.

Германдық

Ежелгі скандинав тілінде "көк" (blár) сөзі қара түсті сипаттау үшін де қолданылған (африкалық текті адамдарды атау үшін қолданылатын жалпы сөз – blámenn, яғни "көк/қара адамдар"). Швед тілінде көк түс үшін қазіргі қолданылатын blå сөзі 20 ғасырдың басына дейін осылай қолданылып келді, ал қазіргі фарьер тілінде де белгілі бір шектеуде қолданылады. Неміс және голланд тілдерінде көк (сәйкесінше blau және blauw) және жасыл (grün және groen) түстері ағылшын тіліндегідей өте ұқсас ажыратылады. Ашық көк (hellblau және lichtblauw) және көк түстің қою реңктері (dunkelblau және donkerblauw) үшін де күрделі сөздер бар. Сонымен қатар, көптеген дәстүрлі түс атауларының сипаттауыш формалары сәйкес келетін есімнің жайы мен жынысына қарай өзгеріп отырады.

Үнді-арий тілдері

Чиналбаше (классификацияланбаған индо-арий тілі) және Чамбали (Батыс пахари тілі) көк және жасыл түстерді атау үшін бірдей термин қолданады, яғни Такри: 𑚝𑚯𑚥𑚭 ISO: nīlā. Басқа индо-арий тілдері көк пен жасыл түсті ажыратады. Урду тілінде көк – нила (nīlā), ал жасыл – سبز (sabz). Көк түстің түрлі реңктерінің де атаулары бар, мысалы, ферузи (ferozī) – «көктемгі». Хинди тілінде көк – нила (nīlā), ал жасыл – हरा (harā). Маратхи тілінде көк – ниля (niḽā), ал жасыл – хирава (hiravā). Бенгал тілінде көк – নীল (nīl), ал жасыл – সবুজ (sabuj).

Нигер-Конго А

Йоруба тілінде түстерді атау үшін үш негізгі термин бар. Олардың бірі – "dúdú" сөзі, ол қара түсті де, көк, жасыл, күлгін және сұр түстерді де білдіреді. Қазіргі заманда түстерді атау үшін ерекше сөздер қолданылады, олар сипаттамалық белгілерге немесе ағылшын тілінен алынған сөздерге негізделген. Мысалы, àwọ̀ ewé (жапырақтардың түсі) жасыл түсті білдірсе, búlùú (ағылшын тілінен алынған "blue" сөзі) немесе àwọ̀ aró (бояудың түсі) көк түсті білдіреді.

isiZulu және isiXhosa

Зулу және Ксоса тілдерінде көк/жасыл түсті білдіру үшін "лулаза" сөзі қолданылады (алдынан қосылатын жұрнақ зат есімнің класына қарай өзгереді). Бұл екі өзара түсіністі тілдің сөйлеушілері екі түсті ажырату үшін түс атауынан кейін сипаттаушы сөз қосып айтуға болады, мысалы "(лу)хлаза оквесибхакабхака" – "аспан сияқты" немесе "(лу)хлаза оквочшани" – "шалғын сияқты".

Суахили тілі

Суахили тілінде көк түс үшін қолданылатын сөз – булуу, ол тікелей ағылшын тілінен алынған және бұл тілге салыстырмалы түрде жақында келген. Басқа түстер үшін суахилиде "rangi ya" (түсі) немесе қысқартылған нұсқасы қолданылады. Мысалы, жасыл түс – "rangi ya kijani" немесе "rangi ya majani", яғни шөптің немесе жапырақтың түсі. Аспан көгі – "rangi ya samawati", яғни араб тіліндегі "аспан" сөзінен шыққан аспанның түсі. (Ескертпе: бәрін "kijani", "majani", "samawati" сияқты жазуға болады.)

ОтжиХимба

Химба халқы жасыл және көк түстердің әр алуан тонды біржақты сөзбен сипаттайды: буру. Олардың тағы үш түс атауы ғана бар екені қызығушылық тудырады; осылайша, олардың шектеулі түс сезімі осы құбылысты зерттеген антропологтардың назарын аударды.

Сэцвана тілі

Цвана тілі көк және жасыл түстерді білдіру үшін бірдей "тала" сөзін пайдаланады. Сөйтілген нәрсе туралы контекст пен алдын ала білімге сүйене отырып, нақты қандай түс екенін анықтау қажет.

Солтүстік Кавказ тілдері

Сахур тілінде көк және жасыл ғана емес, сонымен қатар бирюза түсі де ажыратылады.

Шығыс Аренте

Шығыс Арентте тілінде "атеррке" және "атеррке атеррке" сөздері жасыл түсті, соның ішінде көк және сары түстердің кейбір тонбастарын білдіру үшін қолданылады. Бұған қоса, "атеррке" сөзі шөп және басқа да кішкентай өсімдіктерді атау үшін есім ретінде де пайдаланылуы мүмкін.

Баск тілі

Баск тілінде ur (су) сөзінен туындаған үш түс сөзі бар. Urdin қазіргі кезде көбінесе көк түсті білдіру үшін қолданылады. Ubel бастапқыда "көк су тасқыны" деген мағынаны білдірген, ал түстерге қатысты – көгалды, қан кеткен жерлерді білдіреді. Begi ubela ағылшын тілінде "көкшіл-қарғыл көз" деп аударылады. Бірақ баск тілінде, ағылшын тілінен өзгеше, терісінің қызғылт түсі жоғалып, ақсыл болғаннан кейін де ubel сөзі қолданылады, сондықтан бұл сөз "қызғылт" түс пен "ақшыл реңк" үшін де қолданылады. Uher бастапқыда "ластанған", "тыныш су" немесе "тозған" дегенді білдірген; ол сұр немесе сиена түстері үшін, ал жалпы түрде – қоңыр түстер үшін қолданылады. Жасыл түс көбінесе испан тілінен алынған "verde" немесе француз тілінен алынған "vert" сөздерінен туындаған berde сөзімен беріледі. Баск тіліндегі жасыл түсті білдіретін (h)orlegi және musker сөздерінің нақтылығы күмәнді.

Орал

Фин тілінде vihreä (жасыл) және sininen (көк) түстері ерекшеленеді. Түркіз немесе көкжасыл (turkoosi немесе sinivihreä) жасыл мен көк арасындағы жеке, аралық түс саналады, ал қара (musta) көктен де ажыратылады. Көк түстің атауы – sininen, басқа фин тілдерімен ортақ. Бұл түбірдің туыс сөздері мордвин тілдерінде де кездеседі, сондықтан оның пайда болуы прото-фин тілінің (шамамен 2000 жыл бұрын) заманынан бұрынғы кезеңге дейін жетеді. Бұл сөз славян тілдеріндегі сөздерге (орыс тіліндегі синий, siniy) ұқсас, бірақ олардың байланысты екеніне келісім жоқ (прото-фин *sini, прото-славян *siňь). Vihreä (viher, көне viheriä, viheriäinen) сөзі vehreä ("жасыл") және vihanta ("жасыл") сөздерімен, сондай-ақ viha ("нафрат", бастапқыда "у") сөзімен байланысты. Бұл сөз эстон тіліндегі roheline сөзімен ортақ емес, ол рохи ("шөп") сөзімен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, viha түрінің сәйкес сөздері туысқан тілдерде, тіпті перм тілдерінде де кездеседі, онда ол "у" ғана емес, сонымен қатар "өт" немесе "жасыл немесе сары" мағынасын білдіреді. Бұл сөз алғашқыда индо-иран тілінен қабылданған және латын тіліндегі virus ("у") сөзімен байланысты. Сонымен қатар, musta ("қара") сөзінің де фин тілінде шыққандығы белгілі. Түстердің бірнешеуін реңі бойынша ажырату фин тілінде (Урал тілінің ірі кіші тобы) пайда болған. Бұрын тек қызыл (punainen) түсі реңі бойынша анық ажыратылса, ал қалған түстері жарықтығы бойынша сипатталған (valkea vs. musta), ал нақтырақ айту үшін түс емес, басқа сөздер қолданылған. Басқаша айтқанда, valkea мен musta арасындағы айырмашылық "таза, жарқыраған" және "ластанған, тұманды" болған. Sini сөзінің бастапқы мағынасы, мүмкін, "қара/қарңғы" немесе "жасыл" болған. Мауно Коскидің теориясы бойынша, қанықтығы жоғары қараңғы түстер – көк және жасыл – sini болып саналса, қанықтығы төмен түстердің реңктері, мысалы, қоңыр немесе қара, musta болар еді. Алғашында vihreä нақты түс атауы емес, тек өсімдіктерді сипаттау үшін қолданылған деген болжам бар. Алайда, vihreä немесе viha сөздерінің бірнеше туысқан тілдерде түс атауы ретінде кездесуі, оның ерте балтық-фин тілінде полисемиялық (яғни "жасыл" және "жасылданған" мағыналарын білдірген) болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, осы теориялардың дұрыстығына қарамастан, көк пен жасыл түстердің ажыратылуы балтық-фин тілдерінен кем емес, көне болуы керек. Венгр тілінде жасыл (zöld) және көк (kék) түстері ерекшеленеді, сондай-ақ қара (fekete) да ажыратылады. Жасыл мен көк арасындағы аралық түстер көбінесе zöldeskék (сөзбе-сөз "көкшіл жасыл") немесе kékeszöld (көкшіл жасыл) деп аталады, бірақ түркіз (türkiz) сияқты осы континуумдағы нақты түстердің де атаулары бар. Түстің нақты реңктерінің де жеке атаулары болуы мүмкін, мысалы, азур (azúr).

Қазақ тілі

Қазақ тілі, көптеген түркі тілдері сияқты, көк түсті "көк" деп, ал жасыл түсті "жасыл" деп ажыратады. Қазақ тілінде "көк" түстің қанығу деңгейінің өзгеруіне байланысты көптеген сөздер кездеседі, мысалы, көгілдір, көкшіл және көкбоз. Олар сәйкесінше түстің қарқындылығының біртіндеп төмендеуін көрсетеді, ал "көкбоз" өзіндік түс атауы ретінде жиі қолданылады. "Көк" сөзі кейде жасыл өсімдіктерді білдіру үшін де қолданылады (мысалы, "көк" шөп), бірақ мұндай қолданыс көбінесе поэзияда немесе белгілі бір жергілікті диалектілерде кездеседі.

Түрікше

Түріктер қара немесе теңіз көк түсін (лациверт, ағылшын тіліндегі azure және лазурит сияқты парсы түбірінен) қарапайым немесе ашық көк түстен (мави) бөлек түс ретінде қарастырады. Мави араб сөзі مائي mā'ī 'су сияқты' (ماء mā – араб тілінде су сөзі) сөзінен, ал лациверт парсы сөзі لاجورد lājvard 'лазурит' – теңіз көк түстес жартылай бағалы тас атынан шыққан. Түркілердің исламға дейінгі дінінде көк түс шығысты бейнелейтін түс болған, сондай-ақ Суқұйғыш (Су Тасымалдаушы) зодиак белгісін де көрсетеді. Түркілер дәстүрлі әшекейлері мен зергерлік бұйымдарында көк түстің ерекше тон – түркізді жиі қолданған. Дәстүрлі исламға дейінгі түркі мәдениетінде көк және жасыл түстер бір атаумен – gök 'көк' деп аталып келген. Бұл атау бүгінгі күнге дейін көптеген ауылдық жерлерде қолданылады. Мысалы, Түркияның көптеген аймақтарында ірімшікке зең пайда болғанда, осы құбылысты göğermek деп атайды, яғни 'көк түске айналу (gök)'.