Кіріспе

Белок транскрипция факторларының класы Жалпы транскрипция факторлары (ЖТФ), сондай-ақ базалық транскрипциялық факторлар деп аталады, бұл ДНК-дағы белгілі бір орынға (промоторға) байланысып, ДНК-дан хабаршы РНК-ға генетикалық ақпаратты транскрипциялауды іске қосатын белок транскрипция факторларының класы. ЖТФ, РНК полимераза және медиатор (көп протеинді кешен) – промоторға бірінші болып байланысып, содан кейін транскрипцияны бастайтын негізгі транскрипциялық аппаратты құрайды. ЖТФ гендік реттеу процесінде де тығыз қатысады, және олардың көпшілігі тіршілік үшін қажет. Транскрипция факторы – генетикалық ақпараттың ДНК-дан хабаршы РНК-ға транскрипциялану жылдамдығын РНК полимеразаның тартылуын ынталандыру (активатор ретінде) немесе тоқтату (репрессор ретінде) арқылы бақылайтын, белгілі бір ДНК тізбектеріне (күшейткіш немесе промотор) жеке немесе басқа белоктармен бірге байланысатын белок. Белок класы ретінде жалпы транскрипция факторлары ДНК тізбегі бойындағы промоторларға байланысады немесе транскрипцияны іске қосу үшін үлкен транскрипция алдын ала бастау кешенін құрайды. Транскрипцияның жүзеге асуы үшін жалпы транскрипциялық факторлар қажет.

Бактерияларда

Сигма факторы – бактерияларда РНК синтезін бастау үшін ғана қажетті ақуыз. Сигма факторлары РНК полимеразаға (РНП) промоторды танудың ерекшелігін қамтамасыз етеді, ДНК тізбегінің ажырауына көмектеседі, содан кейін транскрипция басталғаннан кейін РНК полимеразаның негізгі ферментінен ажыратылады. РНК полимераза ядросы сигма факторымен бірігіп, РНК полимераза холоферментін құрайды. Сигма факторы РНК полимеразаның белгісіз ДНК-ға деген байланысын азайтады, ал промоторларға деген ерекшелігін арттырады, соның арқасында транскрипция дұрыс жерлерде басталады. РНК полимеразаның негізгі ферменті бес суббірлік (ақуыз суббірліктері) (~400 кДа) құрайды. РНК полимеразаның сигма факторымен байланысуының нәтижесінде, толық РНК полимеразада 6 суббірлік болады: сигма суббірлігінен өзге екі альфа (α), бір бета (β), бір бета-прайм (β') және бір омега (ω) суббірліктері негізгі ферментті құрайды (~450 кДа). Бұған қоса, көптеген бактерияларда бірнеше балама σ факторлары болуы мүмкін. Балама σ факторларының деңгейі мен активтілігі қатаң түрде реттеледі және қоршаған ортаның немесе дамудың сигналдарына байланысты өзгеруі мүмкін.

Археялар мен эукариоттарда

Транскрипция алдын ала бастау кешені – эукариоттар мен археялардағы белокты кодтайтын гендердің транскрипциясы үшін қажетті үлкен ақуыздық кешен. Ол ДНК промоторына (атап айтқанда, TATA қорапшасына) бекінеді және РНК полимераза II-ні геннің транскрипциясы басталатын орнына орналастыруға, ДНК-ны денатурациялауға және содан кейін транскрипцияны бастауға көмектеседі.