Кіріспе

ДНК-мен байланысатын протеин

Лактоза репрессоры (LacI) – бактерияларда лактоза метаболизміне қатысатын белоктарды кодтайтын гендердің экспрессиясын тежейтін ДНК-мен байланысатын протеин. Лактоза клеткаға қолжетімді болмағанда бұл гендер өшіріледі, осылайша бактерия лактоза болған кезде ғана оны қабылдау және пайдалану үшін қажетті механизмдерді өндіруге энергия жұмсайды. Лактоза қолжетімді болғанда, ол ең алдымен бактериялардағы β-галактозидаза (lacZ) арқылы аллолактозаға айналады. Аллолактозамен байланысқан лактоза репрессорының ДНК-мен байланысу қабілеті аллостерикалық реттеу нәтижесінде төмендейді, соның салдарынан лактозаны қабылдау және пайдалануға қатысатын белоктарды кодтайтын гендер экспрессиялана алады.

Функция

Лак репрессоры (LacI) ДНК-мен байланысу доменіндегі спираль-бұрылыс-спираль мотиві арқылы жұмыс істейді, лак оперонының оператор аймағының негізгі ойығына негіздерді байланыстырады, сондай-ақ симметриялық альфа-спиральдердің қалдықтарымен, "ілмек" спиральдерімен базалық контактілер жасайды, олар кіші ойыққа терең еніп байланысады. Бұл байланысқан репрессор РНК полимеразаның байланысу орнын жауып қою арқылы немесе ДНК-ның иілуін қозғау арқылы Лак ақуыздарының транскрипциясын төмендете алады. Лактоза қатысқанда, аллолактоза лак репрессорымен байланысып, оның пішінінде аллостериялық өзгеріске алып келеді. Өзгерген күйінде лак репрессоры өзінің сай операторымен берік байланыса алмайды. Осылайша, ген индуктордың болмағанда көбінесе өшіріледі және индуктордың болғанда көбінесе қосылады, бірақ ген экспрессиясының деңгейі клеткадағы репрессорлардың санына және репрессордың ДНК-ға байланысу туыстығына байланысты. Изопропил β D 1 тиогалактопиранозид (IPTG) – лак репрессорымен реттелетін гендердің транскрипциясын индукциялау үшін қолданылатын кең таралған аллолактоза аналогы.

ДНҚ-ның байланысу және ажырасу кинетикасы

ЛакИ оператор ДНК-сын таңғаларлық жылдам табады. In vitro іздеу, үш өлшемді (3D) диффузия арқылы бір-бірін іздейтін екі бөлшектің теориялық жоғарғы шегінен 10-100 есе жылдам. Осы жылдам іздеуді түсіндіру үшін LacI және басқа транскрипция факторларының (ТФ) байланыс орындарын жеңілдетілген диффузия арқылы табатыны болжалды – бұл 3D-дегі еркін диффузия мен ДНК-дағы 1D-дегі сырғанаудың комбинациясы. Сырғанау кезінде репрессор ДНК спиралімен жанасып, оның үлкен ойығын іздеп, сызып жүреді. Бұл ТФ операторға бүйірден сырғанап кіргенде нысананың ұзындығын ұзартып, іздеу процесін жылдамдатады. E. coli жасушаларымен жүргізілген in vivo бір молекулалық эксперименттер жеңілдетілген диффузия модельін сынап, растады. Нәтижесінде, ТФ әр сырғанау кезінде орташа есеппен 45 базалық жұпты (bp) сканерлейді, содан кейін ТФ өздігінен ажырап, геномды 3D кеңістікте зерттеуді қайта бастайды. In vivo және in vitro эксперименттер ДНК тізбегіне байланысты операторды тану ықтималдығы өзгеретінін көрсетті, ал ТФ оператордағы байланысқан күйде қалу уақыты тізбек өзгергенде аз өзгереді. ТФ көбінесе реттеуге тиіс тізбектен шығып кетеді, бірақ күшті нысаналық орында ол қайтадан жол табу үшін өте қысқа қашықтыққа ғана жүреді. Макроскопиялық деңгейде бұл тұрақты өзара әрекеттесу сияқты көрінеді. Осы байланыс механизмі ДНК-мен байланысатын белоктардың шын нысанаға ұқсайтын тізбектерде ұзақ уақыт тоқтап қалмай, жасуша геномын жылдам іздеуін қалай жүзеге асыратынын түсіндіреді. Барлық атомдық молекулалық динамикалық модельдеу транскрипция факторының сырғанау кезінде 1 kBT, ал диссоциация кезінде 12 kBT тосқауылдарына тап болатынын көрсетті, яғни репрессор диссоциацияланғанға дейін орташа есеппен 8 bp-ға сырғанады. Лак репрессорының in vivo іздеу моделі сегменттер арасындағы ауысуды, секіруді және басқа белоктардың тығыздығын қамтиды, бұл E. coli жасушаларындағы геномды репрессор үшін аз қолжетімді етеді. Протеиннің ДНК-ның үлкен ойығынан шығып, ДНК тізбегі бойымен жақын ойыққа түсуі – секірудің болуы in vitro жағдайында тікелей дәлелденді, онда лак репрессор операторларды айналып өтуі, бағытын өзгертуі және ДНК-ның 10,5 bp периодынан ұзақ питчпен қозғалуы байқалды.

Ашылу

Лак репрессорды алғаш рет Уолтер Гилберт пен Бенно Мюллер Хилл 1966 жылы бөліп алды. Олар in vitro жағдайында ақуыздың лактоза операторын құрайтын ДНК-ға байланысатынын, ал IPTG (аллолактозаның аналогы) қосылғанда ДНК-ны босататынын көрсетті.