Қоңыр құйрықты көбелек: Таралуы, өмірлік циклы және экологиясы
Brown-tail moth
Қоңыр құйрықты көбелек (Euproctis chrysorrhoea) – Еуропа, Азия және Африкада кездесетін зиянды жәндік. Өмірлік циклы, қыстау ерекшеліктері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қалқаның түрлері
Species of moth
Қоңыр құйрықты қалқа (Euproctis chrysorrhoea) – Erebidae тұқымдасына жататын қалқа. Ол Еуропа, Азияның көршілес елдері және Африканың солтүстік жағалауында табиғи түрде өседі. Көп жылдық популяцияның күрт өсуі, яғни жапсақтап көбеюі туралы хабарламалар 1500 жылдарға дейін жетеді. Еуропада оған паразиттері мен жоратындары көп. Бұл түрдің личинкалары қыстау үшін бұтақтардың ұш жапырақтарына жібек тоқымасынан берік шатыр салады және оны бұтақтарға бекітеді. Бұл түр көп таралған аймақтарда мұндай шатырлар көз тартады, оларды әсіресе күздің соңы мен қыс айларында, басқа жапырақтар түскен кезде көптеген өсімдіктерде кездестіруге болады.
The brown tail moth (Euproctis chrysorrhoea) is a moth of the family Erebidae. It is native to Europe, neighboring countries in Asia, and the north coast of Africa. Descriptions of outbreaks, i. e., large population increases of several years duration, have been reported as far back as the 1500s. In Europe, there are multiple parasitic and predator species, The species overwinters communally as larvae within a tough, silken tent constructed around branch tip leaves and anchored to twigs. In areas where the species is abundant, these tents are a familiar sight, and can be seen on a huge range of plants, especially in late fall and winter when unaffected leaves have fallen.
Жергілікті
Бұл түрді Еуропаның барлық жерінде, ең солтүстік елдерден басқа, Азияның батыс елдерінде, мысалы Түркия, Сирия және Израильде, сондай-ақ Африканың солтүстік бөлігіндегі елдерде кездестіруге болады. Чарльз Х. Фернальд және Арчи Х. Киркланд 1500 жылдарға дейінгі қоңыр құйрықты күбәләктер туралы тарихи деректерді айтады, олар Париж, Лондон және Берлин қалаларында ағаштардың жапырақтарын толықтай жоятын жаппай көбеюді сипаттайды. Карл Линней бұл түрді «Systema Naturae» еңбегінің оныншы басылымында (1758) сипаттаған. 20 ғасырдың басында ол Жаңа Англияның көп бөлігінде, Коннектикуттың шығысынан Мэнге дейін, және солтүстікке қарай Канаданың Нью-Брансуикке дейін таралған. Бірақ 1906 жылы губкалы көбелектерге қарсы күресу үшін паразиттік тахинид шыбығы Compsilura concinnata енгізілгеннен кейін қоңыр құйрықты күбәләктерге де әсер етті. 20 ғасырдың соңында оның мекендеу аймағы Мэннің жағалауы мен аралдарына, сондай-ақ Массачусетс штатының Кейп-Код аймағына дейін тарылды. Суық және ылғалды ауа райы оның қазіргі ареалынан тыс жерлерге қайта таралуына кедергі келтіреді. Бірақ 2015 жылдан бастап Портлендтен Бар-Харборға дейінгі Мэн жағалауында халық санының өсуі және ареалдың кеңеюі байқалды. Ақ қанатты ересек күбәләктер түнгі уақытта белсенді болады және жарыққа қатты тартылады. 1903 жылғы бір есепте олардың көше шамдарының маңында пайда болуы қардың күшті жаууына теңес. Жылдық өмірлік цикл шамамен бір ай жұмыртқа ретінде, тоғыз ай личинка ретінде, бір ай қуыршақ ретінде және бір ай қанатты, жыныстық жағынан жетілген күйінде (imago) өтеді. Испанияда жүргізілген соңғы зерттеуде 17 түрлі паразит, вирустық аурулар, белгісіз жыртқыштар және жұмыртқадан жарылмаудан бастап, жаз, қыс және көктемде личинка кезеңінде, содан кейін қуыршақтың қанатты күйінде дамымауы сияқты өлімнің басқа да себептері анықталды. Жалпы, өлім-жітім халық тығыздығымен бірге артты, бірақ жаппай көбею аймақтарында аналықтары 21,6% көбірек жұмыртқа салғандықтан (себебі анықталмаған) өлім-жітім азайды. Compsilura concinnata паразиттік шыбығы қоңыр құйрықты күбәләктің личинкасын тесіп, ішіне өз личинкасын салады. Бұл шыбық 1906 жылы Солтүстік Америкаға инвазивті губкалы көбелекке қарсы күресу үшін әкелінді. Бұл мақсатқа толыққанды қол жеткізе алмаса да, бір зерттеу тобы бұл шыбықтың енгізілуі қоңыр құйрықты күбәләктерге үлкен әсер еткенін, ал губкалы көбелектерге тиімді болмағанын көрсетті. Себебі шыбықтың личинкалары қыстау үшін мезгілсіз личинканың ішінде болуы керек. (Қоңыр құйрықты күбәләктер личинка ретінде қыстайды, ал губкалы күбәләктер жұмыртқа ретінде қыстайды.)
This species can be found throughout Europe, except in the most northern countries, also in the westernmost countries of Asia, such as Turkey, Syria and Israel, and the countries across the northern parts of Africa. Charles H. Fernald and Archie H. Kirkland recount historic mentions of brown tail moths dating back to 1500s, describing outbreaks in Paris, London and Berlin so severe as to completely strip all trees of leaves. Carl Linnaeus described the species in the tenth edition (1758) of Systema Naturae. Through the early parts of the 20th century it was present in much of New England from eastern Connecticut to Maine, and northward into New Brunswick, Canada, but the 1906 introduction of the parasitic tachinid fly Compsilura concinnata to counter spongy moths collaterally impacted brown tail moths. By the late 20th century the habitat was reduced to the coast and islands of Maine, and also parts of Cape Cod, Massachusetts. Cold and wet weather hinders re expansion of the population outside its current territories, although starting in 2015 there has been a population spike and territory expansion in coastal Maine, from Portland to Bar Harbor. The white winged adults are nocturnal and strongly attracted to light; a report from 1903 likened their appearance around streetlights as being akin to heavy snowfall. The annual cycle is approximately one month as eggs, nine months as larvae, one month as pupae, and one month as imagoes (winged, sexually mature adults). A more recent review, conducted in Spain, identified 17 species of parasites, viral diseases, unspecified predation and other, unknown, causes of death spanning from eggs not hatching, during summer, winter and spring as larvae, finishing with pupae failing to produce winged adults. Generally, mortality increased with population density, although in outbreak regions there was some compensation by females laying 21.6% more eggs (cause not discussed). Compsilura concinnata, a parasitic fly, pierces the brown tail moth larva and deposits its own larva inside. This fly was introduced to North America in 1906 in an attempt to counter spongy moth, an invasive species. While not entirely successful for that purpose, one research group concluded that introduction of this fly had a great impact on brown tail moths while not being as effective on spongy moths, the reason being that the fly larvae need to over winter inside a host larvae. (Brown tail moths over winter as larvae, whereas spongy moths over winter as eggs.)
Бақылау
Бұтақтардың ұштары қыста және көктемнің өте басында кесіліп, сабын суы бар шелекке салынуы немесе өртелуі мүмкін. Қолғап кию қажет. Личинкаларда зиянды түктер пайда болатындықтан, сәуір айының басына дейін тиісті пестицидтер қолданылуы керек. Органикалық бау-бақшалар мен фермаларда Bacillus thuringiensis (Bt) штаммынан жасалған спрейлер бар. Ол, сондай-ақ басқа сипаттамалар да, түктердің үзіліп, теріге тигенде қатты қышымалы бөртпелерді, ал тыныс алғанда астмаға ұқсас тыныс алу қиындықтарын тудыратынын растады. Бөртпелер бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Осыған ұқсас симптомдар 1903 жылдан бері тіркелген. Бұл бөртпе реакциясы лепидоптизм деп аталады. Түрді өмірінің барлық кезеңінде қорғаныш қолғаптармен ұстаған жөн. Түскен түктер желмен таралып, киім мен аяқ киім арқылы үйге әкеліне алады, сондықтан құрбан жәндіктерге тікелей тимесе де бөртпе пайда болуы мүмкін. Түктердегі улар түсіп кеткеннен кейін үш жылға дейін әсерін сақтайды. Жазды күтім жұмыстары, мысалы, көгалды шабу немесе күзде жапырақтарды жинау, зиянға ұшыратуы мүмкін. Қоңыр құйрықты және қарақұйрықты қоңыр құйрықтан басқа, бірнеше басқа Euproctis түрлері де адамдарда бөртпе тудыратыны анықталды, оның ішінде Euproctis baliolalis, Euproctis limbalis және Euproctis lutea (олардың үшеуі де Австралияға тән). Қышыту мен бөртпе тудыратын, яғни тікенді түктер басқа көбелектер мен бабочкалардың құртына да тән екені хабарланды.
Branch tip webs can be clipped in winter and very early spring, and either dropped into a bucket of soapy water or burned. Gloves should be worn. Appropriate pesticides should be applied before early May because that is when the larvae start to develop harmful hairs. For organic garden and farm situations there are sprays that use a strain of Bacillus thuringiensis (Bt). It, and other descriptions, confirmed that loose hairs can break off and cause very itchy rashes on contact with skin, as well as breathing difficulties similar to asthma if inhaled. Rashes can persist for weeks. The same symptoms have been reported as far back as 1903. This rash reaction may be referred to as lepidopterism. The species should be handled using protective gloves at all stages of its life cycle. Shed hairs blow about, and can be brought indoors on clothing and shoes, so rashes can occur without the victim coming in direct contact with the caterpillars. The toxins in the hairs remain potent for up to three years after being shed. Outdoor activities such as mowing a lawn or raking leaves in the fall can cause exposure. In addition to brown tail and mistletoe browntail, several other Euproctis species are identified as causing rashes in humans, including Euproctis baliolalis, Euproctis limbalis and Euproctis lutea (all three native to Australia). Urticating hairs, i. e., itch and rash producing, are also reported for caterpillars of other moth and butterfly species.
Қонақ өсімдіктер
Қоңыр құйрықты личинкалар 13 түрлі тұқымдасқа жататын 26 түрлі шайырсыз ағаштар мен бұталармен қоректенеді. Мұндай полифагия ерекше жағдай деп есептеледі. Нақты бір өсімдіктермен ғана қоректенбеуі және оның өте көп санына жету бейімділігі осы түрді жеміс баулары, сәндік ағаштар мен жақын ағаш ормандарының маңызды зиянкесіне айналдырады. Өсімдік түрлерінің толық емес тізімі: алма, шие, жағажай алмасы (Кейп-Код, Массачусетс), емен, қарағай, жүзім, хмель, клен, емен, алмұрт, раушан, гүл және тіпті шырша мен бальзам қарағайы сияқты қылқан жапырақтылар. 1890 жылдары АҚШ-қа енгізілген кезде алмұрт және алма ағаштары ең көп зардап шеккені анықталды, бірақ ағаштардың жапырақтары түгелдей қурағаннан кейін личинкалар көптеп жерге түсіп, кез келген жапырақты өсімдіктерге, тіпті көкөніс өсімдіктеріне қарай жылжуға бейімді. 2023-2024 жылдары Ұлыбританияның Саффолк графтығындағы Орфорд-Несс аймағындағы популяцияның күрт өсуі жабайы долана мен қара жиде бұталарын құртып жіберді.
Brown tail larvae have been reported as feeding on 26 genera of non resinous trees and shrubs belonging to 13 different families. This polyphagy is considered unusual. Non specific host plant feeding combined with its tendency to reach extreme outbreak densities makes this species a major pest of fruit orchards, ornamental trees and hardwood forests. Partial list of plant species: apple, cherry, beach plum (Cape Cod, Massachusetts), beech, elm, grape, hops, maple, oak, pear, raspberry, rose and willow, and even conifers like spruce and hemlock. An early description of the introduction to the United States in the 1890s identified pear and apple trees as most greatly afflicted, but mentioned that once trees were entirely bare of leaves, the larvae would descend to the ground in great numbers and move toward any leafy plant, including vegetable plants. A population explosion on Orford Ness, Suffolk, Uk in 2023 2024 has denuded wild bramble/blackberry bushes.