Кіріспе

Форт-Лодун бөгеті – Теннесси өзеніндегі су электр станциясы. Бөгетті Теннесси алқабының басқармасы (TVA) 1940 жылдардың басында Теннесси алқабында электр энергиясын өндіру және су тасқындарын бақылау, сондай-ақ Теннесси штатының Ноксвилл қаласынан Кентукки штатының Падука қаласына дейін 652 миль (1049 км) қашықтыққа жүзуге болатын арна жасау мақсатындағы біріктірілген жоспар аясында салған. Бұл Теннесси өзеніндегі тоғыз TVA бөгетінің ең үстіңгісі. Бөгет Форт-Лодун көлін құрады, ал оның төменгі ағысы Уотс-Бар көлінің бөлігі болып табылады. Форт-Лодун бөгетінің қуаттылығы Телико су қоймасы арқылы күшейтіледі, одан су канал арқылы Форт-Лодун көліне бағытталады. Бөгет және оған байланысты инфрақұрылым 2017 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Форт-Лодун бөгеті 18 ғасырдағы британдық колониялық Форт-Лодунның құрметіне аталған. Бөгет орнынан оңтүстікке қарай шамамен 16 км қашықтықта орналасқан бұл форт сол кезде Солтүстік Америкадағы британдық күштердің қолбасшысы болған Джон Кэмпбеллдің есімімен аталған.

Орналасқан жері

Форт-Лодун бөгеті Теннесси өзенінің сағасынан жоғары қарай 602 миль (969 км) және Холстон мен Француз кеңістігінің қосылған жеріндегі өзеннің бастауынан төмен қарай шамамен 50 миль (80 км) жерде орналасқан. Өзеннің Кіші Теннесси өзенімен табиғи қосылуы шамамен 1 миль (2 км) төменгі ағыста орналасқан, бірақ Теллико су қоймасы, Кіші Теннессидің көп бөлігін жабатын, бөгеттен жоғары орналасқан канал арқылы Форт-Лодун көлімен байланысқан. Леноир қаласы Форт-Лодун бөгетінің тікелей солтүстігінде орналасқан. Су қоймасы Лодон, Блоунт және Нокс округтерінің аумақтарын қамтиды. Форт-Лодун бөгеті үш кішкентай аралға ("Белле Кантон аралдары" деп аталады) салынған, бірақ бөгеттің және кейін Теллико бөгетінің құрылысы ландшафтты күрт өзгертуді қажет етті. Бұл аралдардың солтүстік және шығыс бөліктері қазір су астында, ал оңтүстік және батыс бөліктері бастапқы құрлықтың және Кіші Теннессидің аузындағы Бюсселл аралының бөліктерімен біріктіріліп, бір үлкен арал құрады. Бұл жаңа арал оңтүстікке қарай Теллико каналымен және солтүстікке қарай Теннесси өзенінің негізгі арнасымен материктен бөлінген. 1963 жылдан бастап 2017 жылдың шілдесінде көпір жабылғанға дейін Ламар Александр Парквейі (АҚШ 321 тас жолының бөлігі) Форт-Лодун бөгетінің үстіндегі Дж. Кармайкл Грир көпірі арқылы өтіп, аймақты Interstate 75 және Interstate 40 тас жолдарымен солтүстікке, ал Мэривилл және Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркімен оңтүстікке байланыстырды. 321 АҚШ тас жолы Леноир қаласындағы бөгеттен бір мильден астам қашықтықта 11 АҚШ тас жолымен қиылысады. 140-шы мемлекетаралық және бірнеше федералды және штаттық тас жолдары Форт-Лодун көлін өзеннің жоғары жағынан кесіп өтеді. 2017 жылдың жазында бөгеттің оңтүстік-шығысында жаңа көпір аяқталды және қазір парквей қозғалысын өзен арқылы жүргізеді.

Сыйымдылығы мен өлшемдері

Форт-Лодун бөгетінің биіктігі 122 фут (37 м) және ол Теннесси өзені бойынша 4190 фут (1277 м) созылады. Су қоймасының жағалау сызығы 610 км, су бетінің ауданы және су тасқынынан сақтау көлемі бар. Бөгет қайықтарды 70 футқа (21 м) көтеріп түсіретін шлюзбен жабдықталған, ол Форт-Лодун көлінен (жоғары ағыс) Уоттс Бар көліне (төмен ағыс) қатынауды қамтамасыз етеді. Бөгетте 155,6 мегаватт электр қуатын өндіретін 4 гидрогенератор орналасқан. Форт-Лодунның қуат өндіру қабілетін арттыру үшін Кіші Теннесси өзенінен су, жақын орналасқан Теллико бөгетінен қысқа қашықтықтағы Теллико су қоймасынан басталатын қысқа канал арқылы Форт-Лодун көліне бағытталады. Каналдың ұзындығы шамамен жарты мильге жетеді және Форт-Лодун бөгеті солтүстік-шығыс ұшында, ал Теллико бөгеті оңтүстік-батыс ұшында орналасқан арал құрайды. Канал сонымен қатар Теллико су қоймасы мен Форт-Лодун көлі арасында баржа сияқты кемелердің жүзуіне мүмкіндік береді.

Негізгі деректер және құрылыс

1930 жылдардың ортасында TVA өз "біртұтас жоспарын" жасады, ол – ұзақ мерзімді мақсаттардың тізімі. Бұл мақсаттар Теннесси өзені бойындағы бірнеше бөгеттерді салуды көздеді, өзеннің барлық ұзындығы бойынша кемінде 9 фут (3 метр) тереңдікте кеме жүзуге қолайлы арнаны қамтамасыз ету, Теннесси аймағындағы су тасқындарын бақылау және аймаққа электр энергиясын жеткізу үшін. Форт-Лодун жобасы бастапқыда Коултер-Шоалс жобасы деп аталды, ол 1930 жылдардың басында АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы анықтаған жерге сәйкес ат қойылды. Аймақты зерттеуден кейін TVA жобаны Белл-Кантон аралдарына көшірді. TVA жобаны 1939 жылы ұсынды және ол 1940 жылдың 18 сәуірінде мақұлданды. Құрылыс 1940 жылдың 8 шілдесінде басталды, бұл үшін алдыңғы айларда Hiwassee өзені жобаларында қолданылған құрылыс ұйымының көп бөлігі пайдаланылды. TVA бастапқыда бөгетті 1944 жылы аяқтауды жоспарлаған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы қаржыландыруды және жеделдетуді күшейтті, соның салдарынан бөгет 1943 жылдың 2 тамызында аяқталып, шлюздер жабылды. Бірінші генератор 1943 жылдың 9 қарашасында, ал екіншісі 1944 жылдың 15 қаңтарында іске қосылды. Форт-Лодун бөгеті жобасы жерді және су пайдалану құқығын сатып алуды қажет етті. 317 тұрғын, 6 зират және 60 мильден (97 км) астам жолдарды көшіру қажет болды. Құрылыс жұмыстары үшін 582 000 куб метр бетон және 122 000 куб метр тас қажет болды. Бастапқы жоспарда 24 мегаватттық төрт агрегатты орнату көзделген, бірақ Чероки бөгетінің салынуы икемділік қажеттілігін азайтқаннан кейін, ол 32 мегаватттық үш агрегатқа өзгертілді. Бөгеттің шлюзін Армия инженерлік корпусы жобалап, 1943 жылдың маусымында аяқтады. Су қоймасы Луисвилл қаласының бір бөлігін су астына алып, Ноксвилл қаласының өзен жағасын өзгертуді қажет етті. 1942 жылы TVA сол кезде "Форт-Лодун кеңейтімі" деп аталған бөгетті салуға рұқсат алды, Кіші Теннесси өзенінің сағасын жауып, суды канал арқылы Форт-Лодун су қоймасына бұру үшін. Жаңа бөгетті кеңейту жоспарланғаннан кейін TVA төртінші 32 000 кВт генераторға рұқсат алды. Алайда, Соғыс өндірісі жөніндегі кеңес бөгеттің үшінші және төртінші генераторларына "нақты қажеттілігі төмен" деген баға берді, бұл Форт-Лодун кеңейтіміне арналған қаржыландыруды тоқтатты және қосымша жобадан бас тартты. 1960 жылдары Форт-Лодун кеңейтімі Телико бөгеті жобасы ретінде қайта жандандырылды.