Арагондық Изабелла: Милан герцогинясі және Бари герцогинясының өмірі

Кіріспе

Арагондық Изабелла (2 қазан 1470 – 11 ақпан 1524), сондай-ақ Неапольдік Изабелла деп те аталатын, Милан герцогіні және өз құқығымен Бари герцогіні болды. Трастамара әулетінің Неаполь тармағының мүшесі болған оның өмірі Италия соғыстарына байланысты саяси дағдарыстармен толы болды. Изабелла көбінесе туған Неаполь Корольдігі мен күйеуінің Милан Герцогтығы арасында қысылып, жеке және саяси қиындықтарға тап болды. Апатты неке және Миланнан қолдаудың болмауынан кейін, ол Бари Герцогтығын жеке меншігіне алды. Осы жағдайдың өзгеруі Изабеллаға жеке кеңесшілерді жинауға, сондай-ақ саяси қолдау мен үздіксіз соғыстарға қарсы қауіпсіздік құруға мүмкіндік берді. Бұл реформалармен қатар өнер мен әдебиетке деген ынтасы Баридің қайта жандануына және жаңаруына себеп болды. Осы кезеңде ол Польша патшайымы болған қызы Бонаның біліміне де ерекше көңіл бөлді.

Балалық шағы мен отбасы

Изабелла Неаполь корольдігінде, оның әкесінің әкесі, Неаполь патшасы Фердинанд I билік құрған кезде дүниеге келді. Ол оның мұрагері, Калабрия герцогы Альфонсоның (1494 жылы король болған) және оның әйелі Ипполита Мария Сфорцаның екінші баласы болды. Әкесінің әжесінің құрметіне аталған (1465 жылы қайтыс болған), ханшайым Калабрия герцогтарының Кастель-Капуанодағы резиденциясында тәрбиеленді, оның ұстаздарының бірі - ақын және гуманист Джованни Понтано. Ол музыка мен поэзияға қызығушылық танытты және бос уақытында өлеңдер жазды. Әке-шешесінің некесінен туған жалғыз қызы Изабелланың екі бауыры болды: үлкені - принц Фердинанд (1495 жылы әкесінен кейін таққа отырады, бірақ бір жылдан соң, 1496 жылғы қазан айында қайтыс болды) және кішісі - принц Пьеро (Апулияның генерал-лейтенанты және Россаноның князі, бірақ 17 ақпанда жасалған аяқ операциясынан кейін жұққан инфекциядан жас кезінде қайтыс болды). Бауырлары Неапольдің Элеонорасының балаларымен, соның ішінде Изабелла мен Беатриче д'Эстемен бірге өсті. Изабелланың соңғысымен ерекше жақын қарым-қатынасы болды, олардың арасында іс жүзінде бауырластық қарым-қатынас қалыптасты. Бала кезінде Изабелланың ата-анасының қарым-қатынасы шиеленіскен, бәсекелестік пен жеккөрушілікпен сипатталды. Альфонсо, мүмкін, Ипполита Марияның жоғары білімінен қорқып, немесе оның тегін сыйламағандықтан, неке бойында әйеліне құрметпен қараған жоқ. Альфонсо өзінің сүйіктісі Троджиа Газзеламен бірге болуды артық көретін, ол Изабелланың бала кезінде екі заңсыз бала тудырған. Оның әкесі қайратты билеуші болған, ол жауларымен күрескенде тартынбаған. Неапольдегі осы қатыгез сарайда тәрбиелену, әрине, Изабеллаға әсер еткен, оның ересек шағындағы мінезіне ықпал еткен. 1471 жылдан бастап Изабелла Милан герцогтығының мұрагері Джан Галеаццо Сфорцаға үйленуге жоспарланған, ал дайындық 1472 жылғы 26 қыркүйекте жасалған келісімшартпен аяқталды. Келін мен күйеу бірінші туысқандар болғандықтан (Изабелланың анасы мен Джан Галеаццоның әкесі бауырлар еді), Папа Сикст IV-тен рұхсат алу қажет болды, ол оңай алынды. 1480 жылғы 30 сәуірде (немесе басқа деректерге сәйкес 1 мамырда) Миландағы Порта-Джова сарайында қыз бен жігіт арасындағы келісім рәсімі өткізілді. 1488 жылдың тамызында Сфорцаның елшісі Агостино Калько Неапольге келіп, рәсімнің соңғы егжей-тегжейін және барысын талқылады. Кальконың келуі Изабелланың анасы Ипполита Марияның қайтысымен бірге болды. Қайғыға қарамастан, Арагон королі Фердинанд II және Изабелланың әкесі тойды кейінге қалдырмауға шешім қабылдады.

Isabella was born in the Kingdom of Naples, during the reign of her paternal grandfather King Ferdinand I of Naples. She was the second child of his heir, Alfonso, Duke of Calabria (who became King in 1494) and his wife, Ippolita Maria Sforza. Named after her paternal grandmother (who died in 1465), the princess was educated at the residence of the Dukes of Calabria in Castel Capuano, and one of her teachers was the poet and humanist Giovanni Pontano. She was interested in music and poetry, and in her spare time she wrote some poems. The only daughter from her parents' marriage, Isabella had two brothers: the elder was Prince Ferdinand (who would succeed their father to throne in 1495 but died one year later in October 1496) and the younger was Prince Piero (who was Lieutenant General of Apulia and Prince of Rossano, but died young of an infection following leg surgery on 17 February 1491). The siblings were raised alongside their cousins, the children of Eleanor of Naples, who included Isabella and Beatrice d'Este. Isabella had a particularly close relationship with the latter, developing into something of a sisterhood. During her childhood, Isabella's parents had a rough relationship, which was characterised by rivalry and contempt. Alfonso, perhaps threatened by Ippolita Maria's high level of education or disdainful of her pedigree, treated his wife with a lack of respect throughout the marriage. Alfonso preferred the company of his mistress, Trogia Gazzela, by whom he had two illegitimate children during Isabella's childhood. Her grandfather was a courageous ruler, who did not hold back when it came to dealing with his enemies. Being raised at this ruthless court in Naples certainly would have had an effect on Isabella, affecting her character as an adult. From 1471, Isabella was planned to marry Gian Galeazzo Sforza, heir of the Duchy of Milan, and the preparations were concluded with the contract prepared on 26 September 1472. The bride and groom were first cousins (Isabella's mother and Gian Galeazzo's father were siblings), so a dispensation was needed, which was easily obtained from Pope Sixtus IV. On 30 April (or 1 May according to other sources) 1480 the betrothal was celebrated at the Castello di Porta Giova in Milan. In August 1488, the Sforza envoy Agostino Calco came to Naples to discuss the final details and the course of the ceremony. Calco's arrival coincided with the death of Isabella's mother, Ippolita Maria. Despite the mourning, King Ferdinand II of Aragon and Isabella's father decided not to postpone the wedding.

Үйлену тойы

1488 жылдың желтоқсан айында күйеу жігіттің ағасы Эрмес, Тортона маркизі бастаған Милан елшілігі Неапольге барды, онда 23 желтоқсанда келісімшарт бойынша неке қиылды. 26 желтоқсанда Изабелла көптеген сүйіктілерімен бірге болашақ күйеуін күтіп алуға аттанды. 1489 жылдың 18 қаңтарында ол Генуяға келді, онда Жан Галеаццо күтіп тұрған Тортонаға сапар шегуге дейін демалды. Болашақ жұбайлардың кездесуі 24 қаңтарда өтті. 1 ақпанда Изабелла Вигеванодан Миланға келді, ал ертесі күні (2 ақпанда) Милан соборында той рәсімі болды. Елші Джакомо Тротти Изабелланы тойда былай деп сипаттады: "аталған жаңа герцогинянің беті сәл қараңғы және аса әдемі емес, бірақ оның жақсы мінезі мен сұлу келбеті бар". Керісінше, "Герцог әдемі және өте жақсы". Некеден кейін зор тойлар өтті. 1490 жылдың 13 қаңтарында Кастелло ди Порта Джованың Сала Верде залында Бернардо Беллинцони жазған либреттосымен "Иль Парадизо" атты маскарад немесе оперетта қойылды. Опереттаның декорациялары мен костюмдерін Леонардо да Винчи жасады. Елші Троттидің баяндамасына қарамастан, басқалар Изабелланың сұлулығын жоғары бағалады, мысалы, Феррара елшісі: "Ол соншалықты сұлу және жарқын болғандықтан, күндей көрінді". Оперетта осы мақтауды ескере отырып жазылған. "Иль Парадизо" – айналып жүрген жеті планетаның бейнесі. Әр планетаны ер адам бейнеледі, және олардың барлығы Изабелланы мадақтады. Сондықтан опереттада Изабелла ғаламның ортасында тұрғандай көрсетілген. Сыртқы келбетімен қатар, Изабелланың энергиялы мінезі де аталып өтті; ал Жан Галеаццо әйелінен мүлдем өзгеше болды: ол ақшыл, оқуға құмар және көңілсіз болды. Мінездің осы айырмашылығы 1490 жылдары некеге де, саясатқа да әсер етті.

In December 1488 the Milanese legation headed by the groom's brother Ermes, Marquis of Tortona went to Naples, where on 23 December, the marriage per procura took place. On 26 December, Isabella and her numerous entourage set off to meet her future husband. On 18 January 1489 she arrived in Genoa —there she rested before traveling to Tortona, where Gian Galeazzo was waiting for her. The meeting of the future spouses took place on 24 January. On 1 February, Isabella traveled from Vigevano to Milan, where the next day (2 February) the wedding ceremony was finally held in Milan Cathedral. The ambassador Giacomo Trotti describes Isabella on the occasion of the wedding: "the aforementioned new Duchess is a little dark faced and not very beautiful, but she has a kind and beautiful person". Conversely, "the Duke is beautiful and very good". Great celebrations followed the marriage. On 13 January 1490, in the Sala Verde of the Castello di Porta Giova, a masque or operetta entitled Il Paradiso, with a libretto by Bernardo Bellincioni was staged on the occasion of the wedding of Isabella with Gian Galeazzo. The scenography and costumes for the operetta were designed by Leonardo da Vinci. Despite the reports of ambassador Trotti, others praised Isabella for her beauty, like the Ferrarese ambassador who commented: "she was so beautiful and radiant that she seemed like the sun". The operetta was written very much with this praise for Isabella in mind. Il Paradiso was the representation of the seven planets orbiting round. A man portrayed each of the planets and all would speak praise of Isabella. Therefore, the operetta depicted Isabella as being at the centre of the universe. In addition to the acknowledgment of her physical appearance, Isabella was also noted for having an energetic personality; Gian Galeazzo, on the other hand, was quite a contrast to his wife; he was pale, studious and melancholy. The differences of personality would certainly affect the marriage as well as in politics during the 1490s.

Миландағы алғашқы жылдары

Тойдан кейін ерлі-зайыптылар өз еркіне қарсы Павияға көшіп барды, онда Джан Галеаццоның ағасы және регент Людовико Сфорца олар үшін орын дайындады. Изабелланың ағасымен қарым-қатынасы жақсы болмады. Ал герцогиня Людовиконың сүйіктісі Сесилия Галлераниді жақсы көретін. Изабелланың некесі де бастапқыда сәтті болмады. Тойдан кейін Джан Галеаццо одақты толықтыруға ниеттенбеді. 1490 жылдың сәуір айында Изабелланың әлі де бикеулігі туралы хабар тіпті Венгрия сарайына, оның тәтесі, королева Беатрис Арагонға жетті. Шамамен он үш айдан кейін Джан Галеаццо әйелімен қарым-қатынас жасады, ал Изабелла 1490 жылдың мамыр айында жүкті болды. 1491 жылдың 30 қаңтарында Людовико Сфорца мен Беатрис д’Эсте тойында Изабелла ұл табалды, оны әкесі мен күйеуінің атасы Франческо I Сфорцаның құрметіне Франческо Мария деп атады. Бұл Людовиконы алаңдатты, өйткені мұрагердің дүниеге келуі Джан Галеаццо мен Изабелланы оның регенттік лауазымына қарсы күштердің бейнесі ретінде көрсетуі мүмкін еді, ол одан бас тартқысы келмеді. Изабелла мен оның күйеуі жасаған кез келген төңкеріс әрекеттерін әлсірету үшін Людовико оның неаполитандық сүйіктілерін үйіне қайтарып, жас герцогиняның ізбасарларын тағайындау және оларды марапаттауын шектеді. Бастапқыда Изабелла мен Беатрис арасындағы жақсы түсіністікке қарамастан, көп ұзамай басымдық мәселесі бойынша қатыгез даулар туды: герцогиняның күйеуі және Милан сарайындағы ең жоғары дәрежелі әйел болғанына қарамастан, Изабелла Людовиконың әйелімен ығыстырылды: Леонардо да Винчи Беатрис құрметіне мерекелер мен әшекейлер жасауға белсенді қатысты, тіпті оған саяси рөл берілді, 1493 жылы Венецияда герцогтік елші ретінде жұмыс істеді. Ал Изабелла мен оның отбасы үй шаруашылығы қаражатынан айырылып, жәрдемақыны арттыру туралы өтініштер жасауға мәжбүр болды. Оның әкесіне көмек сұрап хат жазғаны таңқалуға орын бермейді. Людовико неаполитандық байланысты өз пайдасына пайдаланып, Изабелланы оның неаполитандық отбасының мүддесі үшін немесе күйеуіне үстемдік ету және Миланды билеу үшін жұмыс істейтіндей етіп көрсетті. Уақыт өте келе Беатрис д’Эсте ықпалымен Изабелла мен Людовико арасындағы қақтығыс күшейді. Регент Изабеллаға Милан қаласында қалудан бас тарту үшін көңіл көншітпейтін және қауіпсіз емес бөлме берді. Сондай-ақ, ол Франческо Марияны тәрбиелеу жауапкершілігін өз мойнына алып, оны ата-анасынан оқшаулады. Людовикомен сөйлесуге тырысқанда, Изабелла регенттің әйелі, оның туысы және балалық шақтағы досы Беатриске жақындауға тырысты, ол Изабелланы Людовиконың сүйіктісі Сесилия Галлераниді сарайдан кетіруге шақырды.

Soon after the wedding, the spouses moved against their will to Pavia, where Gian Galeazzo's uncle and Regent Ludovico Sforza prepared their seat. Isabella's relationship with her uncle was not going well. The Duchess, on the other hand, had a great liking for Ludovico's lover, Cecilia Gallerani. Isabella's marriage was also unsuccessful at first. After the wedding, Gian Galeazzo did not intend to consummate the union. In April 1490, reports of Isabella's continuing virginity even reached the Hungarian court to her aunt, Queen consort Beatrice of Aragon. After almost thirteen months, Gian Galeazzo began sexual relations with his wife, and Isabella became pregnant in May 1490. On 30 January 1491, during the wedding celebrations of Ludovico Sforza and Beatrice d'Este, Isabella gave birth to a son, named Francesco Maria in honor of both hers and her husband's grandfather Francesco I Sforza. This worried Ludovico, since the birth of the heir could made Gian Galeazzo and Isabella as potential figureheads for opposition to his position as Regent, which he was unwilling to relinquish. In order to weaken any coup attempts made by Isabella and her husband, Ludovico had her Neapolitan retinue returned home and restricted the young Duchess from appointing and rewarding followers. Despite the initial good understanding between Isabella and Beatrice, soon arosed serious disputes over precedence: despite being the Duchess consort and thus the highest ranking woman at the Milanese court, Isabella was displaced by Ludovico's wife: Leonardo da Vinci was active in creating pageants and decorations in honour of Beatrice, and she was even given a political role, acting as ducal ambassador to Venice in 1493. In contrast, Isabella and her growing family were starved of household funds and she was forced to make petitions for allowance increases. It is of little surprise that she wrote to her father, asking him to intervene on her behalf. Ludovico used the Neapolitan connection to his advantage, portraying Isabella as working in the interests of her Neapolitan family or indeed in her own desire to dominate her husband and obtain power in Milan. Over time, the conflict between Isabella and Ludovico, fueled by Beatrice d'Este, intensified. The Regent gave Isabella a gloomy and insecure chamber intended to discourage her from staying in Milan. He also took on the responsibility of educating Francesco Maria, isolating him from his parents. When attempts to talk with Ludovico did not help, Isabella made efforts to get closer to the Regent's wife, her cousin and childhood friend Beatrice, who in exchange for her help urged Isabella to remove from the court Ludovico's mistress, Cecilia Gallerani.

Миландық соттың оқшаулауы

Күйеуі Джан Галеаццомен қарым-қатынасы нашарлады. Герцог әйелінен гөрі, ағасы жіберген жас жігіттердің қомпаниасын артық көріп, оның миландық әуесқойлықтарын сынады, ал дау кезінде төбелес болды. 1492 жылдың күзінде Изабеллаға қастандық жасауға тырысқандығы айыбы тағылды, осыдан бір даурық туды. Герцогиня Джан Галеаццоның Розоне есімді жақын адамына ерекше құштарлығы бар екенін білген соң (әлде кемі, күйеуіне қызғаныштан), қызметшілерді герцогтің сүйіктісін ғана емес, сонымен қатар Галеаццо Сансевериноны да улауға итермеледі, ол Изабелланың герцогтің босаңдыққа берілуіне көндіргені үшін айыпталды. Неаполь королі Фердинанд I бұл туралы хабардар болғаннан кейін, Изабелланың "біздер үшін ұл сияқты жақсы көрілген және әрқашан адал қызметші және туыс болған" Галеаццоны улауға тырысқаны мүмкін емес деп жауап берді; ал Розонеге қатысты, ол немересінің мінез-құлқын ақтады, оның "әрекетсіздігіне" таңырқанына мойын бұрды. Людовико бұл оқиғаны Изабелланың беделін түсіру үшін пайдаланды, содан бері ол толық оқшаулықта өмір сүрді – тек ресми шараларда ғана көрінетін. 1493 жылдың 26 қаңтарында Изабелла қыз туғанда, Ипполита Мария (анасының әжесі Калабрия герцогинясының құрметіне аталған), бұл оқиға жарияланбады, өйткені Людовиконың ұлы Эрколе Массимилиано туған күнінен бір күн бұрын дүниеге келді, ал бұл оқиға мұрагерге лайық зор салтанаттылықпен қарсы алынды, бұл Изабелланың ұлына рұхсат етілмеген нәрсе еді. 1494 жылдың 2 ақпанында Вигеванода герцогиня тағы бір қыз тудырды, Бона Мария (әкесінің әжесі Бона Савойяның құрметіне аталған). Людовико енді Миланды толық бақылауға алуға ұмтылысын ашық білдірді. Бұл мақсаттың маңызды бөлігі – сыртқы саясат болды, ал оның арагондықтарға қарсы саясаты Изабеллаға немесе оның неаполитандық отбасына тиімді болған жоқ. Людовиконың әрекетіне жауап ретінде Изабелланың әкесі француздардың Миланға деген құмарлығын қолдады. Бұл қауіптің ауырлығын сезінген Людовико Неаполь сарайымен дипломатиялық байланысты үзіп, Киелі Рим императоры Максимилиан I-мен одақ құрды. Бұл одақтың себебі – императордың Людовикоға герцогтік атағын беруге құқығы бар еді. Осы уақытта Изабелла күйеуімен бірге Павиядағы Висконтео сарайында тұтқынға алынды, онда олар іс жүзінде тұтқын болды. Людовико Франция королі VIII Карлға Неапольге шабуыл жасап, Изабелланың әкесінен туған қауіпті жоюға шақырды. Француз королі 1494 жылдың қазан айында Неапольге жол тартқанда Милан герцогтігіне келді, ол Людовико мен Беатриче тарапынан жылы қабылданды. Осы шақта Изабелла белсенділік танытып, VIII Карлға жүгінді. Ол патшадан әкесіне кешірім тіледі; VIII Карл Изабелланың әрекетіне ұялғанмен, оның күйеуіне аяныш сезімдері болды, ол өліп бара жатқан еді. Изабелланың жалбарынуы бекер болды, Италия соғыстары басталды және оның әкесі 1495 жылы француздар тарапынан тақтан құлатылды. Никколо Макиавелли өзінің танымал «Принц» атты еңбегінде апатқа Людовиконы кінәлады, оның француздарды Неапольге шабуыл жасауға шақырғанын айтты. Изабелла француз патшасына жүгінген кезде, тарихшы Филипп де Коммин оның сүйемелдеушілерінің бірі болды. Ол оның әрекеті туралы былай деді: «Оның өзі үшін дұға етуі дұрыс болар еді, өйткені ол әлі де жас және әдемі әйел еді». Бұл цитата осы уақытта оған тиген жалғыз қайғы Неапольдің құлауы емес екенін еске түсіреді: ауру Жан Галеаццо асқазан ауруларының қайталануын бастан кешірді, бұл бірнеше күндік азаптан кейін жас герцогтің 1494 жылдың 21 қазанында қайтыс болуына әкелді. Келесі күні ақсүйектер Людовико Сфорцаны Миланның жаңа билеушісі деп жариялады.

Relations with her husband, Gian Galeazzo, worsened. The Duke preferred the company of young men sent to him by his uncle over his wife and reprimanded her Milanese pastimes, and during the quarrel there were fights. In the fall of 1492, a scandal broke out when Isabella was accused of attempted murder. When the Duchess found out that Gian Galeazzo had a special affection for a lover called Rozone, she (perhaps out of jealousy towards her husband) urged the servants to poison not only the Duke's favorite but also Galeazzo Sanseverino, probably another lover, who was accused by Isabella of persuading the Duke to led a life of debauchery. King Ferdinand I of Naples, informed on the matter, replied that it was impossible that Isabella had tried to poison Galeazzo, who was "loved by them as a son and always proved to be a good servant and relative"; as for Rozone, he justified the behavior of his granddaughter, saying indeed that he was surprised that "out of desperation" he had not done worse. Ludovico used this incident to completely discredit Isabella, who since then lived in complete isolation —appearing only at official ceremonies. When on 26 January 1493, Isabella gave birth to a daughter, Ippolita Maria (named after her maternal grandmother the Duchess of Calabria), the event passed without publicity, because the day before Ludovico's son, Ercole Massimiliano was born, and this event was greeted by great pomp and ceremony, befitting an heir, something that had been denied to Isabella's son. On 2 February 1494 in Vigevano, the Duchess gave birth to another daughter, Bona Maria (named after her paternal grandmother Bona of Savoy). Ludovico was now openly pursuing his ambition for absolute control over Milan. An important aspect of this was foreign policy, and his anti Aragonese policy was far from favourable to Isabella or her Neapolitan family. In response to Ludovico's actions, Isabella's father had encouraged French ambitions over Milan. Understanding the weight of this threat, Ludovico severed diplomatic ties with the Neapolitan court and built an alliance with Maximilian I, Holy Roman Emperor. The reason for this particular alliance was that the Emperor had the power to grant the Dukedom to Ludovico. Meanwhile, Isabella and her husband found themselves confined to Castello Visconteo in Pavia, where they were essentially prisoners. Ludovico encouraged Charles VIII of France to attack Naples and remove the threat of Isabella's father. When the French King arrived in the Duchy of Milan in October 1494, on his way to Naples, he was well received by Ludovico and Beatrice. Around this time, Isabella made a move and appealed to Charles VIII. She tearfully pleaded for the King to have mercy on her father; Charles VIII was embarrassed by Isabella's actions but he did have sympathy for her husband, who was dying. Isabella's pleading was in vain, the Italian Wars were underway and her father would be ousted from his throne by the French in 1495. In his infamous work The Prince, Niccolò Machiavelli blamed Ludovico for the devastation, claiming that he invited the French to attack Naples. When Isabella appealed to the French King, the historian Philippe de Commines had been a part of his retinue. He had the following to say about her actions: "She had better have prayed for herself, who was still a young and fair lady". This quote has particular relevance when observing that the fall of Naples was not the only tragedy to befall her at this time: the sickly Gian Galeazzo experienced a relapse of his stomach ailments, which, after several days of agony, led to the death of the young Duke on 21 October 1494. The very next day, the nobility proclaimed Ludovico Sforza as the new ruler of Milan.

Күйеуінің өлімінен кейін қиын кезеңдер

Изабелла, сол кезде жүкті болған, күйеуінің қайтыс болуынан және Людовиконың билікті басып алуынан қатты күйзелді. Ол алты аптаға екі баласымен бірге Павиядағы Висконтео сарайына уытты, және келушілерден жалтарады. 1494 жылдың 6 желтоқсанында Людовико Изабелланы балаларымен бірге Миландағы Сфорцеско сарайына көшуге көндірді. Сфорца содан кейін отбасымен бірге Ла-Роккетаға көшіп кетті. Миланда болған кезде Изабелла күзетте болды, бұл оның сыртқы әлеммен байланысқа түсуіне кедергі келтірді. Оқшауланған өмірге қарамастан, жесір герцогиня өте әсем өмір сүрді. 1495 жылдың ақпанында ол кіші қызы Бьянка Марияны (Изабелла мен Джан Галеаццоның әжесі Бьянка Мария Висконтинің құрметіне аталған) дүниеге әкелді; он айдан кейін, 18 желтоқсанда, Изабелланың әкесі, Неаполь королі Альфонсо II (ол 23 қаңтарда ұлының пайдасына тақтан бас тарған болатын) қайтыс болды, ал 1496 жылдың 7 қыркүйегінде оның ағасы және жаңа король Фердинанд II Неапольдегі әкесінің қабіріне еріп кетті. Біраз уақыттан соң, 18 айлық қызы Бьянка Мария да қайтыс болды. 1496 жылы Людовиконың екі баласы да қайтыс болды: Леоне мен Бьянка Джованна, және Изабелла мен оның балалары Милан билеушісін ашуландырды. Жесір герцогиня содан кейін Милан соборының жанындағы бұрынғы Сфорца сарайына көшіп, ұлы Франческоны Людовиконың сарайында қалдырды. 1497 жылы Изабелланың бір кездегі досы және қарсыласы Беатрис д’Эсте жиырма бір жасында бала туғанда қайтыс болды. Людовико үшін әйелінің өлімі – оның бақытсыздықтарының бастамасы болды: 1499 жылы Франция королі Людовик XII қарулы жорықтан кейін Людовико жер аударылды. Дегенмен, Изабелланың өзінің бәсекелесінің құлдырауынан алған қанағаттылығы азайды; жесір герцогиня Людовик XII-ден ұлын Бари герцогы деп жариялауын өтінді, бұл атақ Сфорца отбасына тиесілі еді. Француз королі, Милан тұрғындары арасында Изабелланың ұлының танымалдылығы артып жатқанын көргеннен кейін, жас баланы Францияға алып кетіп, оны қызына үйлендіруді жоспарлап отырғанын Изабеллаға уәде берді. Шындығында, Людовик XII Франческо Марияны монастырға жасырып, Изабелланы алдады. Ол ұлының оралуына үмітін жоймады және Рим патшасы Максимилиан I-ге оны Франциядан босатуды өтінді. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды: ол ұлын енді көрмеді. Бұл, сондай-ақ Неапольдегі отбасының тақтан түсірілуі Изабелланың француздықтарға деген терең жеккөрушілігіне әкелді. Жесір герцогиня Людовик XII-ден шамалы кіріс алып, екі қызымен Неапольге кетті. Туған қаласына бара жатқанда ол Мантуя мен Болоньядағы туыстарына және жақындарына қонаққа барды. 1500 жылдың ақпан айының ортасында ол Римде Папа Александр VI-ның қызы Лукреция Борджияның күйеуі, Арагон герцогы Альфонсомен бірге болды. Көп ұзамай ол қыздарымен Неапольге жетіп, оның ағасы Фредерик патшамен кездесті. 1500 жылдың 8 сәуірінде Новара шайқасында Людовиконың жеңіліске ұшырауы Изабелланың қаржылық жағдайын жақсартты. Неаполь патшасы Фредерик Сфорцаның вассалдарына өзінің немере інісі, жесір герцогиняға құрмет көрсетуді бұйырды. Содан кейін Изабелла қайын қарындасы Бьянка Марияның (Максимилиан I-нің әйелі, Рим патшайымы) көмегімен Милан герцогтігінде ұлының құқықтарын қалпына келтіруге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Темірқасықта, Неаполь корольдігіндегі жағдай қауіпсіз болмады: Людовик XII Неапольге француздық талабын қайтадан таңуға ниеттенді. Француз королі мен Арагон королі Фердинанд II және Кастилия королевасы Изабелланың өкілдері 1500 жылдың 11 қарашасында Гранадада құпия келісімге келді. Француз және Арагон билеушілері Неапольге шабуыл жасап, оны басып алып, бірден өздеріне бөлісуге келісті. Людовик XII Неаполь, Терра ди Лаворо және Абруццоны, сондай-ақ Иерусалим және Неаполь патшасы атақтарын алатын болды. Басына келген қайғылы оқиғаларды еске түсіріп, Миланның жесір герцогинясы хаттарына «Изабелла, бақытсыздықта бірегей» деп қол қоя бастады.

Isabella, who was pregnant at that time, was very much affected by her husband's demise and the takeover of power by Ludovico. For almost six weeks, she retired with her two children to the Castello Visconteo in Pavia, where she avoided visitors. On 6 December 1494, Ludovico persuaded Isabella to move with her children to the Castello Sforzesco in Milan. Sforza then moved to La Roccheta with his family. During her stay in Milan, Isabella was under guard that prevented her from contacting the world. Despite her isolation, the Dowager Duchess lived a very lavish life. In February 1495 she gave birth to her youngest daughter, Bianca Maria (named after Isabella and Gian Galeazzo's grandmother Bianca Maria Visconti); ten months later, on 18 December, Isabella's father, King Alfonso II of Naples (who already abdicated in favor of his son on 23 January), died, and on 7 September 1496 her brother and new King Ferdinand II of Naples followed their father to the grave. Soon after, Isabella's eighteen month old daughter, Bianca Maria, also died. In 1496, Ludovico's two children also died: Leone and Bianca Giovanna, and the presence of Isabella and her children began to irritate the ruler of Milan. The Dowager Duchess then moved to the former Sforza Palace near the Milan Cathedral, leaving her son Francesco at Ludovico's court. In 1497, Beatrice d'Este, Isabella's one time friend and rival died in childbirth, aged twenty one. For Ludovico, the death of his wife was only the beginning of his misfortunes: in 1499, after an armed expedition of King Louis XII of France, Ludovico went into exile. However, any satisfaction that Isabella could have gained from witnessing the downfall of her rival was minimised; the Dowager Duchess petitioned Louis XII to name her son Duke of Bari, a title that belonged to the Sforza family. The French King, after seeing the popularity of Isabella's son was growing among the inhabitants of Milan, responded by taking the young boy to France, assuring Isabella that he planned to marry him with his daughter. In reality, Louis XII deceived Isabella by placing Francesco Maria in a monastery. She refused to give up hope for her son's return and petitioned the King of Romans Maximilian I to liberate him from France. However, this effort proved fruitless: she never saw her son again. This, along with the dethronement of her family in Naples, led to Isabella developing a deep hatred for the French. The Dowager Duchess received a modest income from Louis XII and went to Naples with her two daughters. On the way to her hometown, she visited relatives and relatives in Mantua and Bologna. In mid February 1500, she stayed in Rome with her illegitimate half brother Alfonso of Aragon, Duke of Bisceglie, husband of Lucrezia Borgia, daughter of Pope Alexander VI. Soon she and her daughters arrived to Naples, where they were greeted by her uncle, King Frederick. The final defeat of Ludovico at the Battle of Novara on 8 April 1500 improved Isabella's financial situation. King Frederick of Naples ordered the Sforza vassals to pay tribute to his niece, the Dowager Duchess. Isabella then tried to fight for the restoration of his son's rights over the Duchy of Milan, with the help of her sister in law Bianca Maria (Queen consort of the Romans as wife of Maximilian I), which, however, ultimately ended in failure. In the meanwhile, the situation in the Kingdom of Naples was not safe: Louis XII was determined to once again press the French claim on Naples. The representatives of the French King and those of King Ferdinand II of Aragon and Queen Isabella of Castile signed a secret treaty in Granada on 11 November 1500. The French and Aragonese sovereigns agreed to attack Naples, conquer it and immediately divide it between themselves. Louis XII would receive Naples, Terra di Lavoro and Abruzzo and the titles of King of Jerusalem and King of Naples. Reflecting upon the tragedies that had befallen her, the Dowager Duchess of Milan began signing herself off in letters as Isabella, unique in misfortune.

Бари герцогинясы

Людовик XII және оның одақтастары (Папа Александр VI және оның ұлы Чезаре Борджиа) шабуыл жасаған, өзінің одақтасы болып көрсеткен Арагон королі Фердинанд II сатқандықтан, Неаполь королі Фредерик француз королімен келісімге келді. 1501 жылдың 1 тамызында ол Мэн графтығының кірістері сияқты ақшалай жеңілдіктердің орнына, Неаполь тағына құқықтарын Людовик XII-ге өткізді. Көршісінің жеңілісінен кейін Изабелла отбасымен бірге Иския аралында тұтқынға алынды. 1501 жылы оның сегіз жасар қызы Ипполита Мария қайтыс болды. Испания өкілдерімен келіссөздер жүргізгеннен кейін, Миланның жесір герцогинясы Луи XII ұлына бермеген Бари герцогинясы, Россано ханшайымы және Остуни ханымы атағын алды. Иронияға орай, Бари Людовико мен Беатричтің ұлы Эрколь Массимилианоға тиіс болғандықтан, Изабелла енді өзі узурпатор болып көрінді. Герцогтікті иеленуі оның бұрынғы күресі үшін өтемақы болған сияқты. 1502 жылдың сәуір айында жерді салтанатты түрде иелену рәсімі өтті. Содан кейін Изабелла қызы Бона Мариямен Норманно-Свево қамалында тұрды, және оның сарайы сән-салтанатқа толы болды. Ол бос уақытын музыка мен әдебиетпен айналысуға арнады; жазушы Амедео Корнале оның сарайына шақырылды, ол Баридегі алғашқы кітаптың басылуына куә болды. Оның басқаруы герцогтікке үлкен пайда әкелді, ол қайта жандану, жаңару және мәдени гүлдену кезеңіне енді, бұл Изабелланың арагондық туыстарының бұрынғы басқаруында болған жоқ. Өзінің бұрынғы өмірлік тәжірибесін ескере отырып, Изабелла Норманно-Свево қамалын қорғауды күшейтуді өзінің басты міндеті етіп қойды, бұл Милан мен Неапольге зиян келтірген соғыс тәсіліне сәйкес келетінін қамтамасыз етті. Қауіпсіздікке баса назар аудару дұрыс болып шықты. 1502 жылдың шілдесінде Гонсало Фернандес де Кордова өзінің күштерінің бір бөлігін Изабелланың қорғауында Бариге жіберді. Бұл француздықтардың Изабелланың герцогтігіне шабуыл жасауды қарастыруына әкелді, кейбіреулер бұл испандықтарға қарсы соғыс жүргізудің тиімді жолы деп санды. Алайда, рыцарлық принциптер ескерілгенде бұл ойдан бас тартылды. Изабелла әйел болғандықтан қауіптен құтылған болса да, бұл оның Баридегі билігінің қауіпсіз еместігін және оның жынысы оны әрқашан қорғамайтынын еске салды. Қорғанысты күшейтуден басқа, Миландағы жағдай герцогиняға саяси қауіпсіздіктің де маңызды екенін көрсетті; оның еркі әрқашан сақталуы керек, ешқашан әлсіретілмеуі немесе құлатылмауы керек. Сондықтан ол мемлекеттік қызметкерлерді қатаң қадағалауды енгізді, олардың жемқорлығына қарсы күресті қамтамасыз етті. Испания мен Франция арасындағы соғыс кезінде Изабелла қауіпсіздігі үшін уақытша Неапольге сапар шекті. Бірақ ол көп ұзамай Бариге қайтып келді, өзімен бірге жартылай бауыры Альфонсо мен Лукреция Борджияның ұлы, Родриго Арагонды, Бискелье герцогын алып келді, оны тәрбиелеу үшін өзіне берді. Герцогиня өзінің жүрекжарының анасымен достық қарым-қатынаста болды, ол Изабеллаға көптеген сыйлықтар жіберді. Бариді иеленгеннен кейін герцогиня әкімшілік мәселелермен және жоғалған мүлікті қайтарумен айналысты. Герцогиняның сарайында Ренессанс дәуірінің көптеген ақындары мен суретшілері болды. Изабелла қалған қызы Бона Марияның тәрбиесіне қатысты, оның тәрбиесін Крисостомо Колонна мен Антонио Галатео басқарды. Ол Бариде білім, музыка және әдебиеттің дамуын қолдады. 1506 жылы ол өзінің туысы Альфонсо I д'Эсте, Феррара герцогын, Лукреция Борджияның үшінші күйеуін қабылдады. 1513 жылы ол Бари қалалық кеңесіне мемлекеттік мектеп мұғалімдерінің жалақысын көтеру және оларды салықтан босату туралы өтініш жасады.

Attacked by Louis XII and his allies (Pope Alexander VI and his son Cesare Borgia), betrayed by his cousin King Ferdinand II of Aragon who pretended to be his ally, King Frederick of Naples chose to deal with the French King, and in exchange for some monetary concesions (including the revenues of the County of Maine), he ceded his rights to the Neapolitan throne to Louis XII on 1 August 1501. After her uncle's defeat, Isabella and her family found themselves imprisoned on the island of Ischia. There, in 1501, her eight year old daughter Ippolita Maria died. After negotiations with the representatives of Spain, the Dowager Duchess of Milan obtained the titles of suo jure Duchess of Bari, Princess of Rossano and Lady of Ostuni, which Louis XII had denied to her son; ironically, Isabella now appeared as a usurper herself as Bari should have passed to Ercole Massimiliano, the son of Ludovico and Beatrice. Her acquisition of the Duchy appears to be a form of compensation for her previous struggles. The ceremonial takeover of the lands took place in April 1502. Isabella then lived with her daughter Bona Maria in the Castello Normanno Svevo, and her court there was one of splendour. She spent her spare time working on music and literature; the writer Amedeo Cornale was summoned to her court, which witnessed the printing of Bari's first book. Her administration greatly benefited the Duchy, which entered into a period of revival, refurbishment and cultural florescence, which it had not enjoyed under the earlier administration of Isabella's Aragonese relatives. Keeping in mind her previous life experiences, Isabella also made it her priority to enhance the defences of the Castello Normanno Svevo, ensuring that it was up to date with the form of warfare that had harmed Milan and Naples. This emphasis on security turned out to be well placed. In July 1502, Gonzalo Fernández de Córdoba distributed a small portion of his forces to Bari, under Isabella's protection. This led to the French considering an attack on Isabella's Duchy, some argued it would be an advantageous way of conducting war against the Spanish. However, this was avoided when ideas of chivalry were taken into consideration. Whilst Isabella may have avoided danger on account of her gender, it was a reminder that her hold on Bari was far from secure and her gender may not always excuse her. Aside from building up defences, the situation in Milan had taught the Duchess that political security was also essential; her will needed to be upheld at all times, never weakened or undermined. Therefore, she introduced more vigorous surveillance of public officials, ensuring that their notorious corruption was combated. During the war between Spain and France, for security Isabella traveled for a time to Naples. She soon returned to Bari, taking with her the son of her half brother Alfonso and Lucrezia Borgia, Rodrigo of Aragon, Duke of Bisceglie, who was given to her for her upbringing. The Duchess was on friendly terms with her nephew's mother, who sent Isabella numerous gifts. After taking over Bari, the Duchess took up administrative matters and the fight for the lost property. There were many poets and artists of the Renaissance at the Duchess's court. Isabella took care of the education of her remaining daughter Bona Maria, whose upbringing was led by Crisostomo Colonna and Antonio Galateo. She supported the development of education, music and literature in Bari. In 1506 she hosted her cousin Alfonso I d'Este, Duke of Ferrara, the third husband of Lucrezia Borgia. In 1513, she applied to the city council of Bari to raise salaries for public school teachers and to exempt them from taxes.

Қыздың ауруы мен ұлының өлімі

1510 жылы Изабелланың қызы Бона Мария ауыр сырқатқа шалдықты. Герцогиня сол кезде Санта-Мария-делла-Нуова монастырынан науқас ханшайымның денсаулығы үшін дұға етуді сұрады. Бона Мария жазылғаннан кейін, екеуі де монастырға сапар жасап, алғыс айту сыйлықтарын сыйлады. 1512 жылдың қаңтар айында герцогиня ұлы Франческо Марияның қайғылы қазасы туралы хабар алды. Ол Францияның Ангулем қаласының жанында аң аулап жүргенде аттан құлап көз жұмды. Сол жылдың тамызында Изабелланың жүрегіне жақын туысы және асырап алған баласы, Арагонның Родригосы, Бискель герцогы Бариде қайтыс болды. Ұлының өлімінен кейін Изабелла бар күшін жалғыз тірі қалған қызы Бона Марияны тәрбиелеуге арнады. Анасының жетекшілігімен ханшайым гуманистік білім алды, соның ішінде мемлекеттік басқару туралы да білімдермен қаруланды. Бастапқыда Изабелла Бона Марияның өзінің туысы Эрколь Массимилиано Сфорцамен (Киелі Рим императоры Максимилиан I сарайында Инсбрукте тұрған) үйленуін қалады. Бұл отбасының екі бәсекелес тармағын біріктіру және қызына Милан билігін беру мақсатымен жасалды. Осы мақсатта Изабелла 1515 жылы Бари қаласының билігінен Бона Марияға қалың мал дайындауды өтінді. 5 қаңтарда герцогиняға 18 000 дукат төлеу туралы шешім қабылданды; алайда Эрколь Массимилиано үйленуге құлықсыздық танытты, сондықтан Изабелла өзінің сенімді адамын Римге көмек сұрауға жіберді. Ақырында, Эрколь Массимилианоның Милан герцогтігіне билігі осы кезде әлсіз екені анықталды және француздар 1515 жылдың 13 қыркүйегінде Мариньяно шайқасынан кейін оны қайтадан басып алды. Римде Бона Марияны герцог Карл III-нің інісі, Савой ханзадасы Филипппен некелесу жоспарлары да жасалды. Бірақ, ақырында бұл неке жоспарларының ешқайсысы іске аспады.

Польшаның патшасы I Жығызмундпен қызын некеге алу

1515 жылғы 5 қазанда Польша королі Ескі Зигмунд I-нің әйелі Барбара Заполя екінші қызын дүниеге келтіргеннен кейін туғаннан кейінгі асқынулар салдарынан қайтыс болды. Польша тағының мұрагерінің заңды ұлдары болмағандықтан, корольдің қайтадан үйленуі күтілуде еді. Заполья әулеті Габсбургтерге қарсы болды, және бұл туралы қасиетті Рим императоры Максимилиан I жақсы білген. Польшадағы Габсбургтерге қарсы көңіл-күйді жою мақсатында Максимилиан I Зигмунд I-ге өзі таңдаған әйелге үйленуді ұсынды. Бона Мария Сфорца осы үміткерлердің тізімінде болды. Изабелла содан кейін қызының тәлімгері Крисостомо Колоннаны ханшайымның мүддесін қорғау үшін Венаға жіберді. Басқа үміткерлер түрлі себептермен қарастырылмай қалғандықтан, Зигмунд I 1517 жылдың көктемінде Бона Марияға үйленуге келісті. 1517 жылғы 6 желтоқсанда Изабелла Неаполь маңындағы Кастель Капуанода қызы мен поляк королі арасындағы келісімшарт бойынша неке рәсіміне қатысты (мұның үшін герцогиня Бариден қосымша салық жинауға мәжбүр болды, салықтар неке шығындарын жабуға жұмсалды); бұл келісімде күйеу жігіт Калиш қамалының қастандысы Станислав Остророг өкілдік етті, ал салтанатқа итальяндық аристократияның көптеген өкілдері шақырылды. Сол күні қол қойылған келісімшартқа сәйкес, Изабелла король Зигмунд I-ге 100 000 таза алтын дукат төлеуге міндетті болды, оның 50 000-ы Бона Мария Польшаға келгеннен кейін, ал қалған жартысы келесі екі жыл ішінде төленуге тиіс еді. Сондай-ақ, герцогиняның Бона Мария қайтыс болғаннан кейін мұраға алатын мүлкін сатуға құқығы жоқ екені де айтылды. Изабелла қызының Краковқа сапарына қажетті жол ақысын да төледі. 11 желтоқсанда Бари герцогтығының өкілдері Бона Марияны анасының жалғыз мұрагері деп ресми түрде мойындап, ханшайымның вассалдары екенін жариялады. Суық қысқа байланысты Изабелла қызының Польшаға сапарын бірнеше рет кейінге шегерді. Соңғы ақпанда 1518 жылы герцогиня өзінің жалғыз тірі баласымен қоштасты, ол Неапольден Вавель қамалына аттанды. Қызымен қоштасуын мәңгі есте қалдыру үшін Изабелла тасқа Бона Марияның аяқ іздерін салдырып, мынандай жазу жасатты: «Осы жерде Польша королевасы тұрды, ол анасы Дона Изабелладан, Милан герцогинясынан қоштасты». Анасы сияқты Бона Мария да белсенді мінезімен танымал болды; ол күйеуімен ашық түрде келіспеуден сескенбеді және суретшілерге демеушілік жасады. Алайда, Изабелладан айырмашылығы, ол өзінің некелік жерінде өзінің саяси фракциясын құра алды.

On 5 October 1515, Barbara Zápolya, wife of King Sigismund I the Old of Poland, died following complications after giving birth her second daughter. Without legitimate male offspring, it was expected that the Polish sovereign would remarry. The Zápolya family was opposed to the Habsburgs, something that Holy Roman Emperor Maximilian I was conscious of. In order to eliminate anti Habsburg sentiments within Poland, Maximilian I requested that Sigismund I marry a bride selected by him. Bona Maria Sforza was on the list of selected candidates. Isabella then sent her daughter's tutor Crisostomo Colonna to Vienna to look after the princess's interests. As the other candidates were ruled out for various reasons, Sigismund I finally consented to marrying Bona Maria in the spring of 1517. On 6 December 1517 Isabella participated in the marriage per procura between her daughter and the Polish King, held at Castel Capuano near Naples (for which the Duchess had to raise extra taxes in Bari to pay the expenses), in which the groom was represented by the castellan of Kalisz, Stanisław Ostroróg; many representatives of the Italian aristocracy were invited to the ceremony. The contract was signed on the day, according to which Isabella was to pay King Sigismund I 100,000 pure gold ducats, 50,000 of which would be paid shortly after Bona Maria's arrival in Poland, and the other half within the next two years. It Was also stipulated that the Duchess could no longer sell her property, which Bona Maria was to inherit after her death. Isabella also covered her daughter's travel expenses to Kraków. On 11 December, representatives from the Duchy of Bari officially recognized Bona Maria as her mother's only heir and declared themselves the princess's vassals. Due to the cold winter, Isabella postponed her daughter's trip to Poland several times. Finally, on 3 February 1518, the Duchess said goodbye to her only surviving child, who was leaving Naples to go to Wawel Castle. To commemorate her farewell to her daughter, Isabella had Bona Maria's foot carved in the stone and the inscription: Here the Polish Queen stood, when she said goodbye to Donna Isabella, her mother, the Duchess of Milan. Like her mother, Bona Maria was known for her energetic personality; she was not afraid to openly disagree with her husband and acted as a patron to artists. However, unlike Isabella, she was able to build up her own political faction in her marital homeland.

Арагондық Жауананың, Неаполь патшайымы мұрасына қатысты дау

1518 жылдың соңында Изабелла Польшаға сапар шегіп, бірінші баласын күтіп жүрген қызымен кездесуді жоспарлады. Бірақ, герцогиня сол жылдың 27 тамызында оның тәтесі, Неапольдің жесір ханышасы Жоаннаның қазасынан кейін сапарына бара алмады. Жоанна Изабеллаға зор мүлік мұра етіп қалдырды, оның бір бөлігі Испания королі Карл I-ге де тиесілі еді. Тәтесінің мұрасын алу үшін герцогиня Неапольдің жоғары сотына жүгінуге тиіс болды. Ол күйеу баласынан көмек сұрап, ол өзінің хатшысы Ян Дантишекті Испанияға жіберді. Изабеллаға көмектесу арқылы Сигизмунд I сотта жеңіске жеткен жағдайда Бона Марияның құдайы қалтасы тезірек төленеді деп үміттенеді. Мәселе шешілмеген соң, Польша королі 1520 жылдың сәуір айында король Карлға тағы бір елші, Иероним Ласкиді жіберді, бірақ бұл миссия да сәтсіз аяқталды. Мәселені түсіндіру мүмкіндігі Дантишек тікелей Карл I-ге баратын болғанда туды. Жолда король хатшысы Испанияда тоқтады, онда 1523 жылдың 24 ақпанында ол канцлер Гаттинарамен Изабелланың мұрасы туралы әңгімелесті. 1523 жылдың шілдесінде Сигизмунд I өзінің хатшысы Людвик Декюсты Изабеллаға, жалғасып жатқан дауды шешуге көмектесу үшін жіберді.

Өлім

Соңғы жылдары Изабелла өзінің алты баласының төртеуінің анасы болды: Изабелла (18 қаңтар 1519 жылы туған; үйлену арқылы Венгрия және Хорватия патшайымы), Зигмунд Август (1 тамыз 1520 жылы туған; кейін Польша королі және Литваның Ұлы князі, Ягеллон әулетінің соңғы ер адам монархы), София (13 шілде 1522 жылы туған; үйлену арқылы Брауншвейг-Люнебург герцогинясы) және Анна (18 қазан 1523 жылы туған; кейін Польша королегі және Литваның Ұлы князесі, сондай-ақ үйлену арқылы Трансильвания ханшайымы). Сфорцалар отбасының бәсекелес тармақтарын біріктіруді жалғастырған Изабелла Польшаға елшілер жіберіп, үлкен немересі, кіші Изабелланың Милан герцогы Франческо II Сфорцаға үйленуін ұсынды. Бірақ, Милан үшін күрес болғандықтан және Франческо II-нің билігі тұрақсыз болғандықтан, Сигизмунд I бас тартты. Изабелла әпкесінің мұралық мәселесінің шешілуін көруге үлкермеді. 1523 жылдың қазан айының басында ол ауыр сырқатқа шалдықты. 1524 жылдың ақпан айының басында ауруы күшейіп, герцогиня бірнеше күннен кейін, 11 ақпанда 53 жасында қайтыс болды. Алғаш Бариде жерленген оның денесі кейін Неапольге қайтарылып, Сан-Доменико-Маджоре шіркеуіне қойылды. Изабелланың саркофагында белгілі Иероним Сфорца жазған төрт тармақты өлең бар, онда ол жүз патшаның ұрпағы деп аталады. Онда герцогиня отбасының тарихының көнелігі айтылады, олар ана тарапынан Шарль Ұлынан тегін алады. 2012 жылы антропологтар Изабелланың денесін қазып шығарды және оның сифилис ауруына шалдыққандығын анықтады. Оның тістерінде сынаптың жоғары деңгейі табылды, ол сифилисті емдеу үшін (тиімсіз) қолданылған, соның салдарынан тіс эмалі қара түске боялған, оның көп бөлігі абразия арқылы алынған. Олар оның өзінің емдік дәрісімен уланғанын болжайды.

Сыртқы келбеті мен мінез-құлқы

Көптеген тарихшылар, әсіресе он тоғызыншы ғасырда, Изабелланың керемет сұлулығы туралы айтты, бұл оның нақты портреттерінің сирек болуымен және оған дәстүрлі түрде жатқызылғандардың, бірақ оны бейнелемейтіндердің күмәнсіз сұлулығымен байланысты болды. Олардың арасында Беатрис д’Эстеге деген оның туған апасына деген ыстық жаулықты оның сұлулығына қызғанумен байланыстырғандар да болды: «Беатрис өзінің алдында Изабелланың сұлулығы мақталғанын көре алмады, оны өзінің келбетсіздігі үшін айыптайтындай сезінді». Шындығында, егер Беатрис замандастарымен әдемі, бірақ ерекше сұлу емес деп сипатталған болса, заманауи дереккөздер Изабелланың жағымсыз келбетті екенін мойындайды. Елші Джакомо Тротти, әрқашан өте тікелей пікір білдіретін, Изабелланы үйлену тойында сипаттағанда, мәнерлі эвфемизм қолданып, «Бұл жаңа герцогиня қара бетті және аса әдемі емес» деп герцог Эрколь д’Эстеге жазады, бірақ бірден оның сыртқы келбетінен гөрі, ішкі әлемі әдемі екенін айтады: «Оның мейірімді және әдемі мінезі бар». Амброджио да Корте, оны Неапольден Миланға жеткізуге шақырылған сарайдың бірі, тіпті оны «ұсқынсыз, қара, көздері қисық, тым көп макияж жасаған және аузынан жаман иіс шығарады» деп сипаттады: Людовико Сфорца оны өте жаман мінезді деп есептеді: мақтанқор, қызғанатын, зұлым және алғыссыз, жек көретіндерге қарсы барлық жамандықтар мен қатыгездіктерге қабілетті. Изабелланың арагондық туыстарынан мұра еткен бағынбайтын мақтаныш пен күрескерлік қасиеттері күмәнсіз, және ол мақсаттарына жету үшін у сияқты әділетсіз құралдарды қолданудан сескенбеді, бірақ оның өмірбаяндары оның әділдікке ұмтылысын және Бариде жетілген жылдары жақсы басқару қабілетін мойындайды.