Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл білімі ұғымы
Linguistics concept
Этимологияда бір тілдегі екі немесе одан көп сөз, егер олардың дыбысталу формалары әртүрлі болса да, бірдей этимологиялық түбірі болса, жұп немесе этимологиялық егіздер немесе егіздер (немесе мүмкін үштік және т.б.) деп аталады. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, сөздер тілге әртүрлі жолдармен енген. Бір түбірлі және бірдей мағынасы бар сөздер арасындағы туыстық байланыс айқын болғандықтан, бұл термин көбінесе мағынасы біршама өзгешеленген сөздерді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, ағылшын тіліндегі pyre және fire сөздері екеуі де бір Proto Indo European (PIE) сөзінен шыққан болса да, тек байланысты мағыналарға ие жұп сөздер болып табылады. Қазіргі ағылшын тілінде мағыналары ұқсас, бірақ сәл айырмашылығы бар көптеген сөздер кездеседі. Жақсы мысал – frail және fragile жұптары. (Бұл екеуі де түпкілікті латындық fragilis сөзінен шыққан, бірақ frail көне француз және орта ағылшын тілдеріндегі баяу өзгерістер арқылы табиғи түрде дамыған, ал fragile 15 ғасырда латын тілінен тікелей алынған сөз.) Тағы бір синонимді жұп – aperture және overture (мәнінің ортақ бөлігі – "ашылу"). Бірақ жұп сөздер әртүрлі мағыналарды да дамыта алады, мысалы, қарама-қарсы мағыналы host және guest сөздері, олар бір PIE сөзінен * шыққан және латын тілінде, содан кейін көне француз тілінде жұп ретінде болған, ал кейін ағылшын тіліне қарыз алынған. Жұп сөздер формаларының қаншалықты алыстасқандығына қарай да өзгешеленеді. Мысалы, levy және levee арасындағы байланысты болжау оңай, ал sovereign және soprano арасындағы байланысты болжау қиын.
In etymology, two or more words in the same language are called doublets or etymological twins or twinlings (or possibly triplets, and so forth) when they have different phonological forms but the same etymological root. Often, but not always, the words entered the language through different routes. Given that the kinship between words that have the same root and the same meaning is fairly obvious, the term is mostly used to characterize pairs of words that have diverged at least somewhat in meaning. For example, English pyre and fire are doublets with merely associated meanings despite both descending ultimately from the same Proto Indo European (PIE) word *. Words with similar meanings but subtle differences contribute to the richness of modern English, and many of these are doublets. A good example consists of the doublets frail and fragile. (These are both ultimately from the Latin adjective fragilis, but frail evolved naturally through its slowly changing forms in Old French and Middle English, whereas fragile is a learned borrowing directly from Latin in the 15th century.) Another example of nearly synonymous doublets is aperture and overture (the commonality behind the meanings is "opening"). But doublets may develop divergent meanings, such as the opposite words host and guest, which come from the same PIE word * and already existed as a doublet in Latin, and then Old French, before being borrowed into English. Doublets also vary with respect to how far their forms have diverged. For example, the connection between levy and levee is easy to guess, whereas the connection between sovereign and soprano is harder to guess.
Шығу тегі
Даблеттер әртүрлі жолдармен дамуы мүмкін, бұл екі түрінің бастапқы түрінен қазіргі түріне қарай қозғалған жолына байланысты. Күрделі, көп қадамды жолдар мүмкін, бірақ көп жағдайда терминдер тобы бірдей жолмен дамиды. Ең қарапайым жолдар төменде талқыланады, ең қарапайым айырмашылық – берілген тілдегі даблеттердің түбірі сол тілде (немесе ата-бабында) болуы мүмкін, немесе олар басқа тілде пайда болған болуы мүмкін.
Doublets can develop in various ways, according to which route the two forms took from the origin to their current form. Complex, multi step paths are possible, though in many cases groups of terms follow the same path. Simple paths are discussed below, with the simplest distinction being that doublets in a given language can have their root in the same language (or an ancestor), or may originate in a separate language.
Жергілікті шығу тегі
Ең қарапайым түсіндіргенде, түпкі сөз белгілі бір сәтте екі бөлек формаға бөлініп, бір тілдің ішінде қалуы мүмкін, мысалы, ағылшын тілінде де осылай болған. Балама ретінде, сөз ата-ана тілінен мұра болып, ал туыс сөз басқа бауырлас тілден қарыз түрінде алынуы мүмкін. Яғни, бір жол тікелей мұрагерлік болса, екінші жол мұрагерлік пен қарыз алудың біріккені. Ағылшын тілінде бұл германдық түбірден мұра болып келген сөзді, мысалы, латын немесе роман тілінен алынған латынша сөзбен білдіреді. Ағылшын тілінде мұндай жағдай көбінесе индоевропалық тілдерге тән сөздерде кездеседі, олардың көпшілігі роман тіліндегі «сиыр еті» мен герман тіліндегі «сиыр» сияқты бірдей индоевропалық түбірге ие. Дегенмен, кейбір жағдайларда бұл бөлініс жақында болған, тек протогерман тіліне дейін ғана жетеді, ал PIE-ге емес. Көптеген герман тіліндегі сөздер француз және басқа латинат тілдерінде де кездеседі, сондықтан кейде ағылшын тілі оларды протогерман тілінен мұра етіп алған, сонымен қатар француз тілінен немесе басқа көздерден қарыз алған. Тілдік даму бағыты мәдени және тарихи байланыстарды да көрсетеді. Көбінесе жануардың атауы герман тілінен, ал оның пісірілген етінің атауы роман тілінен шыққан. Ағылшын тілі бір тілдік отбасының екі бөлек тармағынан – герман және латын/роман тілдерінен – көптеген сөздерді қарыз алғандықтан, осындай этимологиялық жұптардың саны салыстырмалы түрде жоғары. Қосымша мысалдар мен талқылау үшін ағылшын тіліндегі германдық және латинат сөздердің тізімін қараңыз. Аз кездесетін жағдайларда, түпкі сөз шетел тіліне қарыз алынып, содан кейін түпнұсқа тілге қайта қарыз алынуы мүмкін, бұл түпнұсқа терминмен қатар өмір сүруіне әкеледі. Ағылшын тіліндегі мысал – «анимация» және «аниме» («жапон анимациясы»), ол жапон тіліндегі アニメ анимеден қайта алынған. Мұндай сөздерді кейде «Рюквандерер» (неміс тілінде «қайта оралушы») деп атайды.
Most simply, a native word can at some point split into two distinct forms, staying within a single language, as with English too which split from to. Alternatively, a word may be inherited from a parent language, and a cognate borrowed from a separate sister language. In other words, one route was direct inheritance, while the other route was inheritance followed by borrowing. In English this means one word inherited from a Germanic source, with, e. g., a Latinate cognate term borrowed from Latin or a Romance language. In English this is most common with words which can be traced back to Indo European languages, which in many cases share the same proto Indo European root, such as Romance beef and Germanic cow. However, in some cases the branching is more recent, dating only to proto Germanic, not to PIE; many words of Germanic origin occur in French and other Latinate languages, and hence in some cases were both inherited by English (from proto Germanic) and borrowed from French or another source – see List of English Latinates of Germanic origin. The forward linguistic path also reflects cultural and historical transactions; often the name of an animal comes from Germanic while the name of its cooked meat comes from Romance. Since English is unusual in that it borrowed heavily from two distinct branches of the same language family tree – Germanic and Latinate/Romance – it has a relatively high number of this latter type of etymological twin. See list of Germanic and Latinate equivalents in English for further examples and discussion. Less commonly, a native word may be borrowed into a foreign language, then reborrowed back into the original language, existing alongside the original term. An English example is animation and anime "Japanese animation", which was reborrowed from Japanese アニメ anime. Such a word is sometimes called a Rückwanderer (German for "one who wanders back").
Қарыздан алынған шығу тегі
Шетелдік туысқан егіздер жағдайында, егер қарыздар екі байланысты терминнен тұратын болса, қарыздың термин мен оның туындысынан алынған-алынбағанын немесе екі туысқан терминнен (аға-інілер) алынғанын ажыратуға болады. Этимологиялық егіздер көбінесе бастапқы тілден әртүрлі уақытта қарыз алудың нәтижесі болып табылады. Ағылшын тілінде бұл әдетте нормандық жаулау кезінде француз тілінен бір рет, ал кейіннен, сөз француз тілінде өздігінен дамығаннан кейін қайтадан қарыз алумен байланысты. Мысалы, warranty және guarantee сөздері. Тағы бір мүмкіндік – тілден және оның туынды тілінен қарыз алу. Ағылшын тілінде бұл әдетте латын және басқа роман тілдерінен, әсіресе француз тілінен кездеседі. Бұл және алдыңғы жағдайдың айырмашылығы – бастапқы тілдің өзгергені немесе өзгермегені. Термин тікелей бастапқы тілден де, жанама түрде аралық тіл арқылы да қарызға алынуы мүмкін. Ағылшын тілінде бұл латын тілінен алынған қарыздар мен француз тілінен алынған қарыздар үшін жиі кездеседі, олардың көпшілігі латын тілінен шыққан; грек тілінен тікелей және латын арқылы сирек кездеседі. Егер туысқан терминдер ұрпақтар емес, қарызға алынса, ең қарапайым жағдайда қолданыстағы қос сөзді қарызға алуға болады: екі қазіргі заманғы егіз термин қарызға алынуы мүмкін. Ал қашықтау жағдайда, әртүрлі тілдерден туысқан терминдер қарызға алынуы мүмкін, мысалы, sauce (ескі француз тілі) және salsa (испан тілі), екеуі де латын тілінен шыққан, немесе tea (голланд тілінде thee) және chai (хинди тілі), екеуі де қытай тілінен шыққан. Соңғы жұп ағылшын тіліне түрлі сауда жолдары арқылы қалай енгенін көрсетеді.
In case of twins of foreign origin, which consist of two borrowings (of related terms), one can distinguish if the borrowing is of a term and a descendant, or of two cognate terms (siblings). Etymological twins are often a result of chronologically separate borrowing from a source language. In the case of English, this usually means once from French during the Norman invasion, and again later, after the word had evolved separately in French. An example of this is warranty and guarantee. Another possibility is borrowing from both a language and its daughter language. In English this is usually Latin and some other Romance language, particularly French – see Latin influence in English. The distinction between this and the previous is whether the source language has changed to a different language or not. Less directly, a term may be borrowed both directly from a source language and indirectly via an intermediate language. In English this is most common in borrowings from Latin, and borrowings from French that are themselves from Latin; less commonly from Greek directly and through Latin. In case of borrowing cognate terms, rather than descendants, most simply an existing doublet can be borrowed: two contemporary twin terms can be borrowed. More remotely, cognate terms from different languages can be borrowed, such as sauce (Old French) and salsa (Spanish), both ultimately from Latin, or tea (Dutch thee) and chai (Hindi), both ultimately from Chinese. This last pair reflects the history of how tea has entered English via different trade routes.
Қытай
Туынды туыс – ұқсас мағыналары бар және көбінесе бір этимологиялық түбірі бар, бірақ айтылуы мен мағынасы бойынша өзгешеленетін қытай таңбаларының жіктелуі. Мысал ретінде 考 және 老 екі таңбасын қарастырайық. Бұрын олар бірдей немесе ұқсас айтылып, "қарт (адам)" деген мағынаны білдірген. 老 (стандартты мандарин тілінде) осы мағынасын сақтап қалған, ал 考 қазір көбінесе "емтихан алу" немесе "тексеру" дегенді білдіреді. Кейбір қытай таңбаларының әртүрлі әдеби және күнделікті тілдегі оқылулары көптеген қытай диалектілерінде жиі кездесетін жұптар болып табылады, ал нақты фонетикалық белгілерді оқу айырмашылығы көбінесе диалекттік топты анықтайды. Қытай тілінің нақты бір диалектісі үшін, күнделікті тілдегі оқылулар әдетте сол аймақтың тілінің фонетикалық ерекшеліктерін көрсетеді. Әдеби оқылулар кейбір ресми жағдайларда (мәнерлеп оқу, кейбір қарыз сөздер мен есімдер) қолданылады және әдетте беделдірек саналатын басқа диалектілерден шыққан. Кейде бір таңбаның әдеби және күнделікті тілдегі оқылулары әртүрлі мағыналарды білдіреді. Мысалы, кантон диалектісінде 平 таңбасы күнделікті тілде ("арзан") деп, ал әдеби тілде ("жалпақ") деп оқылады.
Derivative cognates are a classification of Chinese characters which have similar meanings and often the same etymological root, but which have diverged in pronunciation and meaning. An example is the doublet 考 and 老. At one time they were pronounced similarly and meant "old (person)." 老 ( in Standard Mandarin) has retained this meaning, but 考 now mainly means "examine". Differing literary and colloquial readings of certain Chinese characters are common doublets in many Chinese varieties, and the reading distinctions for certain phonetic features often typify a dialect group. For a given Chinese variety, colloquial readings typically reflect native vernacular phonology. Literary readings are used in some formal settings (recitation, some loanwords and names) and originate from other, typically more prestigious varieties. Sometimes literary and colloquial readings of the same character have different meanings. For example, in Cantonese, the character 平 can have the colloquial pronunciation ("inexpensive"), and the literary pronunciation ("flat").
Ирландия
Пиоза және cuid (екеуі де "бөлік" немесе "үлес" мағынасын білдіреді) сөздері ирланд тілінде бір түбірден тараған сөздер жұбын құрайды, екеуі де прото-кельт түбірі *kwesdis-тен шыққан. Бұл түбір галл тілінде *pettyā болып өзгерді, содан кейін кеш латын тіліне pettia, англо-норманд тіліне piece, орта ағылшын тіліне pece түрінде қарыз алды, ал орта ирланд тілінде pissa болып енді, одан қазіргі píosa пайда болды. Ежелгі ирланд тілінде *kwesdis cuit болып дамыды, ал қазіргі ирланд тілінде cuid сөзі қолданылады.
The words píosa and cuid (both meaning "part" or "portion") form an Irish doublet, both from the Proto Celtic root *kʷesdis. This root became in Gaulish *pettyā, then was borrowed into Late Latin as pettia, Anglo Norman piece, then Middle English pece, before being borrowed into Middle Irish as pissa, which became modern píosa. In Old Irish, *kʷesdis became cuit, which in modern Irish is cuid.
Жапон тілі
Жапон тілінде қос дыбыстар қытай тілінен алынған сөздерде ең маңызды, және олар канджи таңбаларының әртүрлі онъёми (қытай-жапондық оқылулары) ретінде көрінеді. Қытай тілінен сөз қарыз алудың үш негізгі кезеңі болған, сондай-ақ кейбір заманауи қарыз алулар да бар. Бұл қарыздар түрлі аймақтардан (соның салдарынан түрлі қытай диалектілерінен) және түрлі кезеңдерден алынған, демек, айтылулары әртүрлі, кейде күрт өзгеше. Дегенмен, бірдей морфемалар бір таңбамен жазылатындықтан, тұрақты қытай жазуы этимологиялық байланысты анық көрсетеді. Бұл морфемалар деңгейінде ерекше маңызды, онда бір таңба әртүрлі сөздерде әртүрліше айтылады, бірақ кейбір жағдайларда бір сөз екі рет қарызға алынған. Бұл орталық қытай тілінің дыбыстарын реконструкциялау және қытай аймақтары арасындағы айтылудың қалай ерекшеленгенін, сондай-ақ уақыт өте келе қалай өзгергенін түсіну үшін ғалымдарға өте құнды болды.
In Japanese, doublets are most significant in borrowings from Chinese, and are visible as different on'yomi (Sino Japanese readings) of kanji characters. There have been three major periods of borrowing from Chinese, together with some modern borrowings. These borrowings are from different regions (hence different Chinese varieties) and different periods, and thus the pronunciations have varied, sometimes widely. However, due to consistent Chinese writing, with cognate morphemes represented by the same character, the etymological relation is clear. This is most significant at the level of morphemes, where a given character is pronounced differently in different words, but in some cases the same word was borrowed twice. These have been very valuable to scholars for reconstructing the sounds of Middle Chinese, and understanding how the pronunciations differed between Chinese regions and varied over time.
Жаңа индо-арий
Хинди және басқа да жаңа үнді-арий тілдерінде туған жұптардың мүшелері тадбхава ("сол сияқты болды") немесе татсама ("сол сияқты") деп анықталады. Тадбхава сөздері түпкілікті санскриттен шыққан, бірақ уақыт өте өзгерген, ал татсама сөздері санскриттен тікелей алынған. Мысалы, хинди тіліндегі [[wikt:бағ 'жолбарыс' сөзі санскрит тіліндегі [[wikt:вьягр 'жолбарыс' сөзінен тарихи сатылар арқылы (тадбхава) дамыған. Сонымен қатар, хинди тілі санскрит тілінен "вьягра" сөзін тікелей (татсама) қабылдаған, бұл сөз әдеби тілде "жолбарыс" мағынасын білдіреді.
In Hindi and other New Indo Aryan languages, members of native doublets are identified as either tadbhava ('became that'), which is ultimately derived from Sanskrit but underwent changes through time, or tatsama ('same as that'), which is borrowed directly from literary Sanskrit. For example, Hindi [[wikt:बाघ 'tiger' is derived by historical stages (tadbhava) from Sanskrit [[wikt:व्याघ्र 'tiger'. Meanwhile, Hindi has also directly borrowed (tatsama) the Sanskrit word vyāghra, meaning 'tiger' in a more literary register.