Кіріспе

1587/88 жылғы Кристофер Марлоудың "Ұлы Тамбурлайн" пьесасы – Кристофер Марлоудың екі бөлімнен тұратын туындысы. Ол Орталық Азия императоры Тимурдың (Тамерлан/Тимур Ақсақ, 1405 жылы қайтыс болған) өміріне негізделген. 1587 немесе 1588 жылы жазылған бұл пьеса Елизавета заманының қоғамдық драмасындағы маңызды кезең. Ол бұрынғы Тюдор драматургтерінің қиын тілінен және шалаңдық сюжеттерінен айырылып, жаңа және көрнекті тілге, есте қаларлық оқиғаларға және интеллектуалдық күрделілікке бет бұруды білдіреді. Томас Кидтің "Испан трагедиясымен" бірге, бұл пьеса Лондон сахнасының алғашқы табысы деп есептеледі. Марлоу, "Университет зиялылары" деп аталатын жазушылар тобының ең көрнекті өкілі саналады, Якоб кезеңінің драматургтеріне үлкен әсер етті. Тамбурлайннің тілінің мақтан тұтатын және амбициялық әуендері 1642 жылы театрлар жабылғанға дейін ағылшын пьесаларында кездеседі. "Ұлы Тамбурлайн" пьесасы Елизавета заманының соңы мен Якоб дәуірінің басындағы ұлы трагедиялардан кем саналса да, оның тақырыптар қорын қалыптастырудағы және, әсіресе, драмадағы ақ өлеңнің мүмкіндіктерін көрсетудегі маңызы мойындалады. Нақты Тамур түркі-моңғол тегінен шыққан және аристократияға жатса, Марлоу оны императорлық дәрежеге жеткен скиф шабаны ретінде бейнелейді.

Сыни қабылдау

Тамбурлейннің 1590 жылдардағы драмаға тигізген әсерін бағалау қиын. Пьеса жоғары элизаветалық драманың көптеген ерекшеліктерін көрсетті, тіпті кейбір жағдайларда оларды жасады: көркем тіл, гиперболалық өрнек және күшті құмарлыққа берілген кейіпкерлер. Пьесаға қатысты алғашқы жазбаша пікірлер теріс болды. 1587 жылы жазылған хатта спектакль барысында оқ жаралы қарудың кездейсоқ оқ атуынан баланың қаза тапқан оқиғасы айтылады, ал келесі жылы Роберт Грин Марлоуға қарсы шабуыл жасағанда «атеист Тамбурлейн» деп айыптады, бұл айыптау «Қылышшы Перимедке» жолданған хатында қамтылған. Көптеген көрермендердің (және драматургтардың) ынтасымен жауап бергені 1590 жылдардағы драмадағы азиялық зұлматшылдар мен «амбициялы ойлардың» көбеюінен анық көрінеді. Алгернон Суинберн сияқтылар Марлоудың Шекспирдің тарихи пьесаларындағы кейіпкерлерге тигізген әсерін атап өтті. Стивен Гринблатт Тамбурлейннің Шекспирдің Лондонға алғаш келген пьесаларының бірі болғанын, бұл тәжірибе оның алғашқы туындыларына, мысалы, үш Генрих VI пьесасына тікелей ықпал еткенін болжайды. 17 ғасырдың басында бұл гиперболалық стиль сәннен шықты. Шекспирдің өзі Тамбурлейннен үзіндіні «Екінші Генрих IV» пьесасындағы (II.4.155) ақылдан адасқан әскері Пистольдің аузынан шығарады. «Тимбер» атты еңбегінде Бен Джонсон «соңғы дәуірдегі Тамерлан мен Тамер шамдарына» қарсы шығып, олардың құрамында «надан көрермендерге оларды кепілдендіру үшін сахналық мақтаныш пен ашулы дауыстан басқа ештеңе жоқ» деді. Кейінгі сыншылар Джонсонның «Тамбурлейн» сияқты пьесалардағы тіл мен оқиғалар табиғи емес және соңында сенімсіз» деген пікірін өзгерте қойған жоқ. Дегенмен, пьеса «бұл дәуірдің тынышсыз мінезін толыққанды көрсететін» ең маңызды мәтін ретінде қарастырылды (Long). Роберт Флетчер Марлоудың «тұрақты түрде тоқтатылған сөздерді қолданбағанын, әртүрлі үзілістер мен акценттерді сақтауға тырысқанын, сондай-ақ тіліне поэзиялық жинақылық пен ишаралық мән бергенін» атап өтеді (Флетчер). Шекспирге арналған өлеңінде Джонсон «Марлоудың күшті шумағы» туралы айтады, сыншылар бұл пікірді әділ деп қабылдады, сондай-ақ Джонсонның Шекспир оны басып өтті деген талабын да қабылдады. Шекспирдің замандастарына қарағанда эмоциялардың кең ауқымын бейнелегені белгілі болса да, Марлоу ағылшын драмасындағы бос өлеңнің алғашқы генийі ретінде маңызды орынға ие.

Тақырыптар

Пьеса көбінесе адамның әлеуетін идеалдайтын Ренессанс гуманизмімен байланысты. Тамбурлейннің зор билікке ұмтылысы, ол өзіне "Құдайдың қамшысы" (алғаш Атилға қолданылған эпитет) рөлін таңған кезде, терең діни мәселелерді көтеріп, оған күмәндік тудырады. Кейбір оқырмандар бұл көзқарасты Марлоудың атеизммен айыпталуымен байланыстырады. Ал басқалары пьесадағы мұсылманға қарсы бағытқа көңіл бөлді, ол басты кейіпкердің Құранды өртеу сахнасында айқын көрінеді. Джефф Дейли "Tamburlaine the Great, Part II-дегі христиандық маңызы" атты мақаласында Марлоудың туындысы дәстүрлі ортағасырлық нұсқаулық пьесалардың тікелей жалғасы екенін, ал ол атеист болсын болмасын, мазмұнының діни элементтерін және көркемдеудің аллегориялық тәсілдерін мұра еткенін атап көрсетті.

Өнер тарихы

"Тамбурлайн" пьесасының бірінші бөлігі 1587 жылдың соңында, Марлоу Кембридж университетінен кеткеннен кейін шамамен бір жыл өткен соң, Адмиралдың әскерлерімен сахналандырылды. Эдвард Аллен Тамбурлайн рөлін орындады, және бұл оның ең танымал рөлдерінің біріне айналды. Пьесаның танымалдылығы, Марлоуды жалғасын жазуға итермелегендей, келесі он жылда көптеген қойылымдарға әкелді. Жакыб дәуірінің басында Лондондық көрермендердің әлеуметтік жағдайына байланысты пьесаның тағдыры өзгерді. Blackfriars және (1610 жылдардың басында) Globe Theatre сияқты жеке театрлардың жоғары мәдениетті көрермендері үшін Тамбурлайнның "көтеріңкі, таң қалдыратын сөздері" бұрынғы қарапайым драмалық дәуірдің қалдығы болды. Сатиралық драматургтар, мысалы Джон Марстон Антонио мен Мелиданың кіріспесінде Марлоудың стилін еліктеді. "Тамбурлайн" үлкен театрларда, мысалы Red Bull театрында қайта қойылғанмен, Ренессанс кезеңіндегі қойылымның 1595 жылдан кейін сақталған жазбасы жоқ. Тамбурлайн Марлоудың "Доктор Фауст" немесе "Мальталық яһуди" сияқты басқа пьесаларына қарағанда, моданың өзгеруінен көп зардап шекті, олар туралы әңгімелер кездеседі. Эдвард Филлипс өзінің "Theatrum Poetarum" (1675) еңбегінде пьесамен таныс болмағандықтан, оның авторын Томас Ньютонға жатқызады. Бұл пьесаның бұрынғы сүйіктісінің ұмытылу белгісін драматург Чарльз Сондерс көрсетеді. 1681 жылы Тамбурлайн туралы өз пьесасын жазғаннан кейін, оны сыншылар Марлоудың шығармасын плагиаттады деп айыптады, ол оған былай деп жауап берді: "Мен осы тақырыпта ешқандай пьеса естімедім, менің пьесам қойылды, мен оны кейін көрген жоқпын, бірақ маған айтылғандай, Скиф бақташысы немесе Ұлы Тамберлейн атымен жүретін Кок Пит театрында пьеса бар, Лондондағы ешбір кітап сатушы, тіпті бұрын оны ойнаған актерлердің өзі еске түсіре алмайды". 1688 жылғы Даңқты революциядан кейін Ирландияда Вильгельм Оранскийдің туған күніне орай Дублинде пьеса қою дәстүрі пайда болды. Бұл 1713 жылы үкімет "Испаниясыз бейбітшілік болмайды" деген сөздері бар даулы прологты қосып, пьесаның қойылымын тыйым салғанда аяқталды. 1919 жылы Йель драмалық қауымдастығы Марлоудың екі бөлігін біріктіріп, өңдеген "Тамбурлайнды" сахналады. Екі бөлімнің де қысқартылған нұсқасы 1951 жылдың қыркүйегінде "Олд Вик" театрында Дональд Вулфиттің қатысуымен қойылды. 1956 жылы Стратфорд Шекспир фестивалінде (қазіргі Канаданың Стратфорд фестивалі) Тайрон Гатри Дональд Вулфит, Уильям Шатнер, Роберт Кристи және Луис Негин ойнаған тағы бір екі бөлімді қойылымды режиссерлік етті; ол Бродвейге сапар шекті, бірақ онда үлкен әсер қалдырмады – Эрик Бентли және басқалар оны сынады, бірақ Вулфиттің орнына келген Энтони Куэйл басты рөлдегі ойыны үшін Тони сыйлығына ұсынылды, сондай-ақ Гатри режиссерлігі үшін де. 1976 жылы Ұлттық театрдың қойылымында Альберт Финни басты рөлде ойнады. Бұл қойылым Оңтүстік жағалаудағы жаңа Оливье театрын ашты. Питер Холл режиссерлік етті. Бұл қойылым қазіргі кездегі сирек қойылымдардың ішіндегі ең табыстысы деп есептеледі. Брайан Кокс өзінің 2021 жылы жарық көрген "Керішті шапкаға салу" атты автобиографиясында актер Оливер Коттонның қойылым барысында айтқан сөзін автобиографиясының тақырыбына шабыттандырғанын айтады. 1993 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Антони Шердің Тамбурлайн және Трейси Энн Оберманның Олимпия рөлінде ойнаған марапатталған қойылымды көрсетті. Джефф Дейли Нью-Йорктегі Американдық актерлер театрында пьесаның екі бөлігін де режиссерлік етті. Ол 1997 жылы І бөлімді және 2003 жылы ІІ бөлімді ұсынды, екеуі де Батыс 54-ші көшедегі 314-ші ауладағы ашық ауада орналасқан театр. Эвери Брукс Шекспир театрының қойылымында басты рөлді сомдады. Пьеса 2007 жылдың 28 қазанынан 2008 жылдың 6 қаңтарына дейін жүрді және оны Майкл Кан режиссерлік етті. I және II бөліктерді біріктіретін жаңа қойылым ("Марлоудың екі бес актілік пьесасын үш сағаттық сахналық уақытқа дейін қысқарту [жарты сағаттық үзіліспен]") Майкл Бойд өңдеп, режиссерлік етті. Ол 2014 жылдың 16 қарашасында Нью-Йорктің Бруклиндегі Полонский Шекспир орталығында Джон Дуглас Томпсонның Тамбурлайн, Меритт Джансонның Зенократ/Каллапин және "үлкен, көп мақсатты ансамбль" актерлік құрамымен ашылды. 2014 жылдың 1 қарашасында "Тамбурлайн" жаңа аудитория үшін театрда ашылды, онда ол Джон Дуглас Томпсонның қойылымы үшін 2015 жылы Оби сыйлығын жеңіп алды. Ол 2015 жылдың 14 қаңтарында жабылды. 2018 жылдың тамызында Корольдік Шекспир компаниясы Англияның Стратфорд-на-Авон қаласында "Тамбурлайн" қойылымын бастады. Пьеса соңғы бір ғасыр ішінде мерзімік түрде қайта қойылғанмен, оның тудыратын қиындықтары – үлкен актерлік құрам және осындай күрделі рөлді орындай алатын актердің болуы – оны одан да кеңінен сахналаудан алдын алды. Жалпы алғанда, қазіргі көрермендердің көпшілігі әлі де Ф. П. Уилсоннің жарты ғасыр бұрын қойған сұрағын қайталауы мүмкін: "Біздің арамызда Тамбурлайнды оқығаннан артық көре алмайтындар қанша?"

Исламфобия

Бұл пьеса көптен бері мұсылмандарға қарсы бағытталған деп сынға ұшырап келеді. 2005 жылдың қараша айында Барбикан өнер орталығындағы "Тамбурлайн" қойылымында Тамбурлайн Құранды өртеп, Ислам пайғамбары Мұхаммедті қаралайтын көрініс өзгертілді; оның орнына ол барлық діни мәтіндерді бейнелейтін кітаптарды жеңілтектеп, құрметсіздік көрсетті. Режиссер Дэвид Фарр бұл "оның әрекетінің бүкіл теологиялық жүйеге қарсы екенін, христиандықтың варварлық түркілерге қарсы жеңісі емес екенін нақты көрсету үшін" жасалғанын айтты. Кейбір топтар осы көріністі өзгертуді "саяси дұрыстық" пен мұсылмандық сезімталдыққа құлақ беру деп бағалады. Режиссер бұған күшті қарсылық білдіріп, былай деді:
"Бір нәрсені айта кеткен жөн. Репетиция кезінде мұсылман қауымынан ешқандай қысым болған жоқ – бұл мәселе емес еді. Young Vic немесе Barbican театрларынан сахнаны өзгерту туралы талап түскен жоқ. Мен ешқашан сырттан қысым көрген емеспін. Ойынды түріктерге қарсы пантомимадан гөй жаратушы эпосқа бұру – менің жеке, өзімнің шешімім, және мен оған тұрғымнан қараймын. Екінші бейімделу, тағы да BBC Radio 3 арнасында 2012 жылдың 16 қыркүйегінде көрсетілді, режиссерлігін Питер Кавана жүзеге асырды. Тамбурлейн рөлінде Кон О'Нилл, Зенократ рөлінде Сюзи Ридделл, Мицет рөлінде Оливер Форд Дэвис, Козро рөлінде Кеннет Кранхам, Текельс рөлінде Шон Прендергаст, Теридамас рөлінде Эван Бейли және Сұлтан рөлінде Эдвард де Соуза ойнады. Клингон Тамбурлайны, Кристофер Марлоудың "Тамбурлайн Ұлы" I және II бөлімдерінен бейімделген және "Жұлдызды жол" әлеміне көшірілген ресми емес жанкүйерлік туындысы 2019 жылы Голливудтың шеткі фестивалінде қойылды.