Кіріспе
Венгрияда туған британдық биохимик (1930–2021) Арпад Янош Пуштай (8 қыркүйек 1930 – 17 желтоқсан 2021) – Венгрияда туған британдық биохимик және диетолог, Шотландияның Абердин қаласындағы Роуетт зерттеу институтында 36 жыл жұмыс істеді. Ол өсімдік лектиндері саласындағы әлемдік сарапшы, осы тақырыпта 270 мақала және үш кітаптың авторы. 1998 жылы Арпад Пуштай өз зерттеулерінің нәтижелері генетикалық түрлендірілген картопты егеуқұйрықтарға берген кезде олардың асқазан қабығына және иммундық жүйесіне теріс әсер ететінін жариялады. Бұл ғылыми сынға ұшырады. Пуштай қызметтен шеттетілді және оның жылдық шарты жаңартылмады. Осыдан туған дау-дамағұл Пуштай ісі деп белгілі болды.
Árpád János Pusztai (8 September 1930 – 17 December 2021) was a Hungarian born British biochemist and nutritionist who spent 36 years at the Rowett Research Institute in Aberdeen, Scotland. He was a world expert on plant lectins, authoring 270 papers and three books on the subject. In 1998, Árpád Pusztai publicly announced that the results of his research showed feeding genetically modified potatoes to rats had negative effects on their stomach lining and immune system. This led to scientific criticism. Pusztai was suspended and his annual contract was not renewed. The resulting controversy became known as the Pusztai affair.
Өмір және мансап
Пуштай 1930 жылдың 8 қыркүйегінде Венгрияның Будапешт қаласында дүниеге келген. Ол Обудай Арпад гимназиясының оқушысы болды, кейін 1953 жылы Будапешттегі Этвёш Лоранд университетінен химия мамандығы бойынша диплом алды. 1956 жылы кеңес үкіметінің билігіне қарсы күрес басталғанға дейін ол Венгрия Ғылым академиясында үш жыл ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Революция сәтсіз аяқталғаннан кейін Пуштай Австриядағы босқындар лагеріне қашып, содан Англияға келді. Ол Лондондағы Листер институтында биохимия ғылымдарының докторы дәрежесін алып, сонда докторантурасын аяқтады. 1963 жылы ол Шотландияның Абердин қаласындағы Роуетт зерттеу институтының ақуыз зерттеу бөліміне шақырылды. Пуштай келесі 36 жыл бойы Роуетт институтында жұмыс істеді, негізінен өсімдік лектиндерін зерттеді. Осы кезеңде ол өсімдіктерде гликопротеиндерді ашты, 270-тен астам ғылыми мақала жазды, 3 кітап шығарды. 1988 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды және Леверхулм қорынан стипендия алды. Ол 2021 жылдың 17 желтоқсанында 91 жасында Абердиндегі үйінде қайтыс болды.
Пущтай ісі
1995 жылы Пуштай қар шашағы өсімдігінен алынған GNA лектин генін қамтитын генетикалық модификацияланған картопты зерттеуді бастады. Ол алғашқы деректерді алты анонимді сарапшыға жіберді, олар да Пуштайдың жұмысын сынады. Пуштай аудит есебі мен оның қарсылықтарын сұраған ғалымдарға жіберді, ал 1999 жылдың ақпан айында жиырма бір еуропалық және американдық ғалым Пуштайды қолдап меморандум жариялады. Джеймс пен Роуетт институты 10 тамызда Пуштай белгілі токсин – лектин (Конканавалин А) қолданды деп жалған айыптады. Бұл рас емес еді. Пуштай қар шашағы лектинін қолданған, бірақ 1999 жылға дейін ол өзін ашық қорғаудан тиылды. Пуштайдың тәжірибесі 1999 жылы «The Lancet» журналында хат ретінде жарияланды. Зерттеуінің күрделілігіне байланысты, хатты әдеттегіден үш есе көп – алты сарапшы қарады. Біреуі хатқа қарсы болды, екіншісі оның кемшіліктері бар екенін айтты, бірақ оны «Пуштайға қарсы жасырын іс-қимыл болды деген күдіктен сақтау және әріптестерге деректерді өз көзімен көруге мүмкіндік беру үшін» жариялау қажет деп санады, ал қалған төртеуі авторлар жауап берген сұрақтар қойды. Хатта генетикалық модификацияланған картоп жеген және бақылау диетасында болған егеуқұйрықтардың ішек эпителийінің қалыңдығындағы маңызды айырмашылықтар туралы мәліметтер келтірілді. Мысалы, әрбір сынақ тобындағы егеуқұйрықтардың саны мағыналы, статистикалық тұрғысынан нақты деректер алу үшін жеткіліксіз болды. 2005 жылы ол Германия ғалымдары федерациясының және Ядролық қаруға қарсы халықаралық адвокаттар қауымдастығының (IALANA) неміс бөлімшесінің құпия ақпарат беруші сыйлығын алды. 2009 жылы Пуштай мен оның әйелі, профессор Бардоч Зюсса, Штутгарт бейбітшілік сыйлығымен марапатталды.