Жером Бикамумпака: Руандалық саяхатшының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Руандалық саясаткер Жером Клемент Бикамумпака – руандалық саясаткер. Ол 1991 жылғы 1 шілдеде Кигалиде құрылған демократиялық оппозициялық партия МДР (Демократиялық Республикалық Қозғалыс) партиясының 402 негізін қалаушының бірі. 1957 жылғы 4 қарашада Рухенги префектурасының Рухондо коммунасындағы Муконо (Рваза) қаласында дүниеге келген. Білімі экономист, ал кәсібі бойынша кеңесші, ол 1994 жылғы 9 сәуірде Руанданың Уақытша үкіметінде Сыртқы істер және ынтымақтастық министрі болып тағайындалды. Бұл үкімет 1994 жылғы 9 сәуірден 17 шілдеге дейін, яғни үш ай ғана билікте болды. 1994 жылғы шілде айының ортасында елден қуылған Бикамумпака алдымен Киншасаға, Заирге, содан кейін Яундеге, Камерунға көшіп, кеңесші ретінде жұмыс істеуге тырысты. 1999 жылғы 6 сәуірде оны ХТҚТ (Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибунал) прокуроры геноцидті қоса алған қылмыстарға айыптап тұтқындады. Он екі жарым жылдан кейін ХТҚТ-ның сот палатасы оны барлық айыптан ақтап босатты. Содан кейін Бикамумпака Арушадағы ХТҚТ тіркелімінің қамқорлығына алынды. Канададағы отбасына қосылу мүмкіндігін күтіп, ол содан бері Танзанияда тұрып келеді.

Туған жері, білімі және саяси көзқарасы

Жером Бикамумпака – Балтазар Бикамумпака мен Базиле Нтаказалимараның ұлы. Ол дінге берілген отбасыда дүниеге келіп, сәби кезінде крещениеден өтті. Оның әкесі Балтазар Бикамумпака 1950-1960 жылдары Руанда саясатындағы маңызды тұлға болды; ол убухаке (Руанданың ескі әлеуметтік құрылымы, феодализмге ұқсас), өкілдік үкіметтің құрылуы және Руанданың Бельгиядан тәуелсіздігі үшін күресті. Ол 1961 жылдың 28 қаңтарында Гитарамада жарияланған Руанда Республикасының негізін қалаушылардың бірі саналады, олардың қатарында Грегуар Каибанда, Доминик Мбонюмутва, Венуст Каюку, Жозеф Хабиаримана Гитера және Жан Батист Руасибо болды. Ол 1960 жылдан 1965 жылға дейін министр, ал 1965 жылдан 1969 жылға дейін Руанданың Ұлттық Ассамблеясының төрағасы қызметін атқарды. 1968 жылғы саяси дағдарыстан кейін ол 1969 жылдың қыркүйегінде саясаттан кетіп, бизнеспен айналыса бастады. 1981 жылдың 13 мамырында қайтыс болды және Руазада жерленді. Бикамумпака Руандада бастауыш және орта білімін аяқтады, бірақ 1977 жылы отбасылық жағдайларға байланысты әкесімен бірге бизнеспен айналысуға мәжбүр болды. Жеті жылдан кейін ол Бельгиядағы Брюссель еркін университетінің экономика факультетіне оқуға түсті. 1989 жылы Лювен католик университетінің (UCL Менеджмент мектебі) Әкімшілік және басқару институтын бітірді. Оқуын аяқтағаннан кейін Руандаға оралып, жеке компаниялар, үкіметтік емес ұйымдар, БҰҰ агенттіктері, мемлекеттік жобалар және үкіметтік министрліктерге басқару бойынша кеңес беретін компания құрды. Бикамумпака 1991 жылы МДР партиясын құруға қатысып, саясатқа қадам басты. Партияның бағдарламасында Руандада демократияны дамыту, қоғамдық бостандықтарды қолдау, жеке секторды нығайту үшін экономикалық либерализация және руандалық босқындарға көмек көрсету көзделген. МДР тез арада Руанданың демократиялық оппозициясының басты саяси партиясына айналды. МДР құрылуы Руандадағы Азамат соғысымен бірге жүрді және президент Ювенал Хабиаримана мен оның партиясы МРНД Руандада көппартиялық жүйені қабылдағаннан кейін Руандалық патриоттық майданға (РПМ) қарсылық көрсетуді мақсат етті. Бикамумпака МДР-да бірнеше лауазымды атқарды. Ол Рухенгери префектурасындағы партияның хатшылық комитетінің мүшесі және зерттеулер мен партия бағдарламаларына жауапты комитеттің мүшесі болды. 1992 жылы ол осы комиссияның төрағасы болды және сонымен бірге Руанданың он бір префектурасынан 44 адамнан тұратын партияның Саяси бюросының мүшесі болды. Руанда үкіметі мен РПМ арасындағы билікті бөлісу туралы хаттамаға Арушада 1993 жылдың 4 тамызында қол қойылғаннан кейін және 1993 жылдың 4 тамызында Аруша бейбіт келісіміне қол қойылатын күні, МДР партиясынан Ұлттық ауыспалы ассамблеяда оны өкілдік ететін он бір депутатты тағайындау сұралды. 1993 жылдың шілдесінде Бикамумпака Рухенгериде өткен префектуралық съезде МДР партиясының депутаты болып сайланды. Ұлттық ауыспалы ассамблеяда Руанданың бекітілген саяси партияларының және РПМ өкілдері жиналды. Алайда, осы бейбіт келісімде көзделген органдарды құруға бірнеше рет әрекет жасалғанына қарамастан, олардың ешқайсысы 1994 жылдың 6 сәуіріндегі тағдырлы күнге дейін іске асырыла алмады. 1994 жылдың ақпан айында премьер-министр Фаустин Твагирамунгу ауыспалы үкіметті басқаруға тағайындалған кезде, ол МДР-дан өзіне тиесілі үш министрлік лауазымға үміткерлерді ұсынуды сұрады. Бикамумпака МДР-дің Сыртқы істер және ынтымақтастық министрі лауазымына ұсынылған үш үміткердің бірі болды, тіпті ол сайланған лауазымда болғандықтан да.

Jerome Bicamumpaka is the son of Balthazar Bicamumpaka and Basile Ntakazalimara. Born into a practicing Christian family, he was baptized while still a baby. His father, Balthazar Bicamumpaka, was an important figure in Rwandan politics from the 1950s to the 1960s; he worked for the abolition of the ubuhake (the old Rwandan social order, somewhat akin to feudalism), the advent of representative government, and Rwandan independence from Belgium. He is considered to be a founding father of the Republic of Rwanda, proclaimed in Gitarama on January 28, 1961, alongside, among others, Grégoire Kayibanda, Dominique Mbonyumutwa, Vénuste Kayuku, Joseph Habyarimana Gitera, and Jean Baptiste Rwasibo. He served as a minister from 1960 to 1965, then as president of the National Assembly of Rwanda from 1965 to 1969. Following a political crisis in 1968, he retired from politics in September 1969 to engage in business. He died on May 13, 1981, and was buried in Rwaza. Bicamumpaka completed his primary and secondary school education in Rwanda, but in 1977, he was obliged, for family reasons, to engage in business alongside his father. Seven years later, he resumed his studies by enrolling in the Faculty of Economics at the Université Libre de Bruxelles, in Belgium. He completed his education at the Institute of Administration and Management of the Université Catholique de Louvain (UCL School of Management) in 1989. At the end of his studies, he returned to Rwanda and formed a management consulting company, with clients including private companies, non governmental organizations, UN agencies, state projects, and government ministries. Bicamumpaka entered politics by co founding the MDR IN 1991. The party platform included the development of democracy in Rwanda, support for public freedoms, economic liberalization to strengthen the private sector, and aid for Rwandan refugees. The MDR quickly became the main political party of the Rwandan democratic opposition. The establishment of the MDR coincided with the Rwandan Civil War, and sought to provide opposition to the Rwandan Patriotic Front (RPF), once President Juvénal Habyarimana and his party, the MRND, had finally accepted the establishment of a multiparty system in Rwanda. Bicamumpaka held several posts in the MDR. He quickly became a member of the party's secretariat committee in Ruhengeri prefecture, and a member of the committee in charge of studies and party programs. In 1992, he became chairman of this commission and at the same time a member of the party's Political Bureau, made up of 44 people from the eleven prefectures of Rwanda. After the signing between the Government of Rwanda and the RPF, in Arusha, of the Protocol on the sharing of power and in view of the signing of the Arusha Peace Agreement which will take place on August 4, 1993, the MDR party is asked to designate the eleven deputies who will represent it in the Transitional National Assembly. In July 1993, Bicamumpaka was elected deputy of the MDR party, at the prefectural congress held in Ruhengeri. The National Transitional Assembly was to bring together representatives of approved Rwandan political parties, as well as those of the RPF. However, despite several attempts to set up the organs provided for in this Peace Agreement, none of them could be put in place before the fateful date of April 6, 1994. In February 1994, when Prime Minister Faustin Twagiramungu was designated to lead the transitional government, he asked the MDR to nominate candidates for the three ministerial posts that were due to him. Bicamumpaka was one of the three MDR candidates submitted for the post of Minister of Foreign Affairs and Cooperation, even though he also held elected office.

Шөгу және тұтқындалу

Бикамумпака 1994 жылдың 17 шілдесінде Руанданы мүлдем тастап, көршілес Заирге кетті. 1995 жылдың желтоқсанына дейін Киншасада тұрды, содан кейін отбасымен бірге Камерунға қоныс аударды. 1999 жылдың 6 сәуірінде Камерун жандармдары, ICTR прокуратурасының өкілдерімен бірге, Яундеден шалқары орналасқан Бикамумпаканың клиенттерінің бірінің кеңсесіне келді. Осы өнеркәсіптік компанияға кеңес беру миссиясымен келген кезде, ICTR агенті оның кеңсесіне келіп, ICTR прокуроры Луиза Арбордың сұрауымен тұтқындалғанын мәлімдеді. Бірақ, қызықтайсы, бұл агенттің Бикамумпакаға қарсы жасалған тұтқындау ордері немесе айыптама қағазы болған жоқ. Осылайша, бұл заңсыз тұтқындау саналды. Бикамумпака Яундедегі Камерун сот полициясының бас штабына жеткізілді, ол төрт айдан кейін Арушадағы ICTR бас кеңсесіне ауыстырылғанға дейін сонда болды.

Сот ісі және ақталу

Бикамумпакаға қарсы айыптаулар геноцид жасау үшін сөз байласу, геноцид, геноцид жасауға тікелей қатысу, геноцид жасауға тікелей және ашық түрде шақыру, адамзатқа қарсы қылмыстар (өлтіру, құрту, зорлау) және Женева конвенциясының 3-бабы мен Екінші қосымша хаттамасын бұзу болды. Сот отырысында алғаш рет пайда болғанда Бикамумпака кінәлі екенін немесе кінәлі емесін мойындаудан бас тартты, себебі ХТҚТ тіркеушісі оның өзі таңдаған адвокаттың қызметін пайдалану туралы өтінішін қабылдамады. Сот 2003 жылдың 6 қарашасында басталды және төрт айыпталушыға қатысты сот процесі бес жылға жуық созылды. Бикамумпака 2011 жылдың 30 қыркүйегінде ақталғанға дейін судьялар үш жыл бойы шешім шығарды. Үкімді оқығанда төраға прокурор Бикамумпака мен оның үш серігін өте ауыр қылмыстар жасады деп айыптағанын, бірақ айыпталушылар өздерін ақтауға жеткілікті дәлелдер ұсынғанын мәлімдеді.

Бостандыққа шығу және ақталғаннан кейін

Бикамумпака айыпталудан босатылғаннан кейін дереу босатылды. Прокурор үкімге шағымданудан бас тартты.

ICTR тіркелімі оны Арушадағы тұруын қамтамасыз етіп, отбасымен кездесуін күтіп дереу өзіне алды. Оның отбасы Канадада тұрып, арада канадалық азаматтыққа ие болды. Иммиграция Канадасымен әкімшілік рәсімдер бірнеше жылға созылады, және бүгінге дейін шамамен төрт жыл өткен соң Джером С. Бикамумпака Канаданың Қоғамдық қауіпсіздік министрінен арнайы рұқсат алып, Канада аумағына кіріп, отбасымен қайта қосылуына мүмкіндік беруін күтуде. Осы уақытқа дейін ол Арушада он жылдан астам уақыт өткізіп, осы қайта қосылуды асыға күтуде. 2021 жылдың 8 желтоқсанында ICTR-ден оның басқаруын алған Қалдық механизмнің (UN IRMCT) тіркеушісі оған Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғауы мен күтімі енді Танзанияда тоқтатылатынын хабарлады, себебі ол Нигерге көшіру ұсынысын қабылдамаған екен! Шындығында, 2021 жылдың 18 қарашасында тіркеуші оған екі апта ішінде Нигерге барып, соңғы көшіру рәсімінен өту керектігін айтқан. Ол бұл ұсыныстан бас тартты, себебі ол біржақты және қатыгездікпен ұсынылған, сондай-ақ БҰҰ IRMCT штаб-пәтерлері туралы келісімнің 39(1) бабына қайшы келеді, және Нигердегі медициналық көмектің нашарлығын ескере отырып, денсаулығына қатысты алаңдаушылықтары болды! Осылайша, тіркеуші оның құқықтарын бұзды. 2021 жылдың 16 желтоқсанында Джером С. Бикамумпака БҰҰ IRMCT президенті алдында сот процесін бастауға мәжбүр болды, өзінің құқықтарын қалпына келтіру үшін. Бұл 2021 жылдың 20 желтоқсанында БҰҰ IRMCT президентінің шешімімен іске асырылды. Соттың түпкілікті шешімі алдағы апталарда күтілуде. Бүгінде Джером С. Бикамумпака әлі де Арушада, БҰҰ қорғауында, отбасымен қайта қосылуын күтуде.