Кіріспе
қылмыстық құрамы болмағандықтан заңдық оңалту – адамды қоғамға қайта қабылдау процесі. Оңалту – қылмыс жасаған адамдарды қайта тәрбиелеу және оларды қоғамға қайта оралуға дайындау процесі. Мақсаты – қылмысқа итермелейтін түбірлік себептерді жою арқылы, соттан шыққаннан кейін қылмысты қайталау деңгейін төмендету. Әдетте, бұл жеке қылмыскерлер жасаған қылмыстың нақты түрлерімен байланысты когнитивтік бұрмалауларға бағытталған психологиялық тәсілдерді қамтиды, бірақ сонымен қатар оқу дағдылары және кәсіби оқыту сияқты жалпы білім беруді де қамтуы мүмкін. Мақсаты – қылмыскерлерді қоғамға қайта қабылдау.
Process to re integrate a person into society
Rehabilitation is the process of re educating those who have committed a crime and preparing them to re enter society. The goal is to address all of the underlying root causes of crime in order to decrease the rate of recidivism once inmates are released from prison. It generally involves psychological approaches which target the cognitive distortions associated with specific kinds of crime committed by individual offenders, but it may also entail more general education like reading skills and career training. The goal is to re integrate offenders back into society.
Норвегия
Норвегияның түрме жүйесі нормализация принципіне негізделген, жаза беруден аулақ болып, оңалтуға баса назар аударады. Тұтқындар түрмеден тыс қол жеткізе алатын жағдайларға ие, мысалы, жеке мини-тоңазытқыш, жалпақ экранды теледидар, жеке жуынатын бөлме және сыртқы ортаға қол жеткізу мүмкіндігі бар. Бұған қоса, ортақ асхана мен демалыс бөлмесі тұтқындар арасында "отбасылық сезім" тудыру үшін, сондай-ақ дәстүрлі түрме формасының болмауы Норвегияның оңалтуға бағытталған қалыпты жүйесіне үлес қосады. "Әлемдегі ең гуманды, жоғары қауіпсіздік деңгейіне ие түрме" деп танылатын Халден фенгсель түрмесі, тұтқындарға түрмеден шығар алдында тұрғын үй мен жұмыс табуға көмектесу арқылы елдің қайта оңалту мақсатын іске асырады. Норвегияның әдістерінің тиімділігі айқын, себебі 2014 жылғы желтоқсанға дейін қайталап қылмыс жасау көрсеткіші әлем бойынша ең төменгі деңгейде – 20% құрады.
Медициналық
Кейбір қылмыскерлерді химиялық емдеу арқылы олардың қайта қылмыс жасауына жол бермеуге болады.
Еуропа
Еуропа Кеңесінің министрлер комитеті белгілегендей, "қылмыстың алдын алуға және қылмыскерлерді қоғамға қайта интеграциялауға бағытталған қылмысқа қарсы саясатты жүргізу және дамыту қажет". 2015 жылы Кох отбасылық қоры, ACLU, Американдық прогресс орталығы, Міндетті ең төменгі жазаға қарсы отбасылар, Қоғамдық қауіпсіздік коалициясы және МакАртур қоры сияқты бірқатар реформаторлар АҚШ-тағы қылмыстық әділет жүйесін реформалау бойынша екіпартиалық шешім қабылдады. Президент Обама олардың күш-жігерін жоғары бағалады, бұл реформалар соттан шыққандардың оңалту және жұмыспен қамту мүмкіндіктерін жақсартатынын атап өтті. Соңғы онжылдықтарда АҚШ-тағы түрмедегілердің саны күрт өсті. Түрмелер жаза ретінде қарастырылғанымен, олардың мақсаты болашақта қылмыстың алдын алу болып табылады. Жақында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, федералды, штаттық және жергілікті түрмелерге жұмсалған 74 миллиард доллардың 1 пайызынан да аз сомасы қылмыстың алдын алу және емдеуге бағытталған. Түрмеге қамау тек жеке тұлғаға зиян ғана емес, сонымен қатар тұтқындардың отбасыларына, қоғамға және жалпы қоғамға күтпеген салдарларын тигізеді. Тұтқындарға білім беру қылмыстың қайталануын азайтуға көмектеседі. Деректер көрсетіп тұрғандай, егер білім беру бағдарламалары қолжетімді болса және тұтқындар оған қол жеткізе алса, олардың көпшілігі одан пайда көреді. Жақындағы зерттеу көрсеткендей, түрмеде GED алған 21 жасқа дейінгілердің арасында қылмысты қайталау көрсеткіші 14 пайызға, ал 21 жастан асқандардың арасында 5 пайызға төмендеген. Нашақорлық та түрме жүйесіндегі маңызды мәселе болып табылады. 1996 жылдан 2006 жылға дейін халық саны 12 пайызға өскеніне қарамастан, түрмедегілердің саны 33 пайызға, ал нашақорлықпен күресіп жатқандардың саны 43 пайызға өсті. Қазіргі емдеу бағдарламалары нашақорлыққа қарсы емдеу бағдарламаларының және босатылғаннан кейінгі қолдаудың қылмыстың қайталануын азайтуда тиімді екенін көрсетеді. Эмоционалды және психикалық денсаулықты сақтау тұтқындарды оңалтудың маңызды бөлігі болып табылады. Егер тұтқынның ішкі мотивациясы мен қалауы болмаса, білім беру немесе нашақорлықпен күресуге көмектесуге жасалған әрекеттер тиімсіз болуы мүмкін. Бір зерттеу көрсеткендей, түрмедегілердің жартысынан астамы соңғы 12 айда психикалық денсаулық проблемаларының белгілерін көрсеткен немесе тарихы бар. Калифорнияның кәмелетке толмағандарға қатысты сот жүйесі жазалаудың орнына оңалтуға негізделген.
Психопатия және қайталап қылмыс жасау
Қылмыстық қайталану психопатиямен тығыз байланысты. Психопат – қылмыстық, сексуалдық немесе агрессивті күйзелістерден шексіз ләззат алумен және өткен қателіктерден үйренуге қабілетсіздікпен сипатталатын адам. Зерттеулер психопатиялық тұтқындардың диагнозы қойылмағандарға қарағанда 2,5 есе көп бостандыққа шығуы мүмкін екенін көрсетсе де, олардың қайтадан қылмыс жасау ықтималдығы жоғары. Жазалау және мінез-құлқына түзетулер енгізу әдістері психопаттардың мінез-құлқын жақсартпайтыны дәлелденген. Психопатиялық тұлғалардың көбінесе ашкөздік танытып, өз мінез-құлқын жақсы жасыра алатыны байқалады. Дәстүрлі терапиялық тәсілдер психопаттарды нашарлатудан гөрі, оларды манипуляция жасау және өздерін жасыруда шебер етуі мүмкін деген пікірлер бар. Олар көбінесе емделмейтін ғана емес, сонымен қатар емдеуге келмейтін деп есептеледі. Психопаттар өз әрекеттерінің салдарына, оның өзіне де, басқаларға да, бұрмаланған көзқараспен қарайды. Мысалы, олар өз мінез-құлқының нәтижесінде ұсталу, сенімсіздікке ұшырау немесе зардап шегу қаупін толыққанды сезінбейді.
Сын
Оңалту жүйелеріне қатысты айтылатын кейбір сын-ескертпелерде, олардың бостандықты ұзақ мерзімге шектеуге (диагностика мен емдеуге уақыт беру мақсатында) және қылмыскерлердің жеке басы туралы үкіметтік биліктің кең пікірлерін қабылдауы мүмкін екендігі айтылады. Бұдан өзге, оңалту процесінде айыпталушылардың процессуалдық құқықтарын қорғаудың дәстүрлі кепілдіктерінің жетіспеуі әділ сот процесіне қатысты алаңдаушылықтарды тудыруы мүмкін. Кейбір оңалту бағдарламалары, мысалы, есірткі соттары, емдеу режимін бұзудың нәтижесінде сотқа түспегендерге қарағанда, көбірек айыпталушыларды түрмеге қамау арқылы қылмыстық бақылау желісін кеңейтеді деп сынға ұшыраған.
Фактикалық кінәліліктің жорамал
Қылмыстық оңалтуға қатысты тағы бір сын – қылмыстық оңалтудың мүлдем қажеттігіне қатысты сұрақ. Бұл мәселе қылмыс фактісінің болған-болмауына байланысты. Мысалы, адамды қылмыс жасады деп айыптауға негіз болған алғышарттар (мінездің қылмыстық екендігін немесе емес екендігін анықтайтын философиялық ұстанымдар сияқты) жоқ болуы мүмкін. Қылмыс фактісінің болғандығын нақты дәлелдеуге келмейтін, дау-тартыс тудыратын мәселе болуы мүмкін. Бұл заң жүйелерінің адамды кінәлі деп тану үшін дәлелдерді ұсыну талабымен дәлелденеді, мұнда кінәлі деп тану үшін ұсынылған дәлелдер (дәлелдер нақты орындалғанын міндетті түрде білдірмейді) қылмыстың фактісінде болғанын көрсетпейді. Осылайша, айыпталушының "заңдық кінәсі” мен “нақты кінәсі” арасында ерекшелік бар. Егер қылмыс фактісінде болмаған жағдайда, қылмыскер деп айыпталушыға ешқандай оңалту қажет болмайды.