Кіріспе

Миен ұлты немесе ұрпағы америкалықтар (Meiv guoqc Mienh) – Лаос пен Вьетнам соғыстарындағы құпия соғыстың бұрынғы босқындары. 1980 жылға дейін кейбір Иу-Миен отбасыларына саяси баспана беріліп, АҚШ-та қоныстану мүмкіндігі ұсынылса да, Иу-Миен иммигранттарының көп бөлігі 1980 жылғы Босқындар туралы заңнан кейін АҚШ-қа келді. 1970 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында мыңдаған Миен иммигранттары АҚШ-тың батыс жағалауына көшіп қоныстанды. Бүгінде Иу-Миен америкалықтарының саны 50 000 – 70 000-ға жетеді деп есептеледі.

Жіктеу

Ұлттығына қатысты, Юй Миендер Қытайда және Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде Яо ұлтының кіші тобы ретінде ресми түрде жіктеледі. Дегенмен, Вьетнамда Яо термині Дао деп аталады. Яо ұлтын одан әрі жіктеу үш негізгі топты анықтайды: Пан Яо, Буну Яо және Пингди Яо. Пан Яо тобы Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі топ болып табылады, және американдық Юй Миендер осы Пан Яо тобына жатады. Яо ұлтын Қытай үкіметі 1950 жылдары ресми түрде мойындады. Жаңа құрылған Қытай коммунистік үкіметі Қытайдағы әртүрлі ұлттық топтарды ресми түрде тану мақсатында "этникалық жіктеу" жобасын бастады. Осы мақсатта мемлекеттік зерттеу топтары құрылып, оларға ортақ географиялық аймақтар, тілдер, мәдени дәстүрлер, физикалық ерекшеліктер және басқа да анықтамалық факторларды зерттеу тапсырылды. Жоба аяқталғаннан кейін Яо немесе Яозу халқы Қытайдағы елу төрт ұлттың бірі ретінде ресми түрде танылды (Қытайдағы этникалық топтар тізімі). 1974 жылы тағы бір ұлт (Джино) қосылды, соның нәтижесінде мойындалған ұлттардың жалпы саны елу бесеге жетті. Алайда, Юй Миен, Яо деп жіктелетін басқа топтармен бірге, өздерін "Яо" деп атамайды. Юй Миендер көбінесе өздерін Юй Миен немесе Миен деп атайды.

Тарих

Яо (Миен) туралы ежелгі қытай жазбалары толық сәйкес келмесе де, олардың көпшілігі солтүстік Хунань провинциясында, Донгтинг көлі мен оның "Бес өзені" маңында қоныстанған тайпалардың ортақ тегі мен мәдени мұрасын бөліскендігі туралы идеяға ұмтылады. Цинь әулетінен (б.з.д. 221 жыл) бұрынғы Оңтүстік Қытай, ханьқытайлықтардың негізгі территориясынан тыс жерлерді қамтыды, онда түрлі тайпалар өмір сүрді – олардың кейбіреулері аймақтың түпкі тұрғындары болса, енді біреулері жоқ. Қытай мемлекеттері осы тайпаларды әкімшілік тиімділігі үшін белгілі бір географиялық аймақтарға жіктеді. "Ман" (варварлар), "Нанман" (оңтүстік варварлар), "Жин Ман" (Чу варварлары) және "Ирен" (жоталар) деген терминдер – әртүрлі топтарды қамтитын жалпы жіктелімдер. Тіпті Яоның Мояо, Яорен және Маньяо сияқты түрлері де нақты бір этникалық немесе тайпалық топпен шектелмеді. Дегенмен, ежелгі Қытайдағы Донгтинг көлі аймағында тұрған кейбір жергілікті тайпалардың бүгінгі Яо халқының арғы тегі екені қабылданған. Кианцзяндунның бар болғанына күмәнділер де бар, бірақ Қытай ғалымдары Хунань провинциясында оның мүмкін орналасқан жерін көрсететін дәлелдер тапты. Шамамен 10 ғасырда, мүмкін одан да ертерек, Хунань аймағындағы Яо (Миен) тайпалары Оңтүстік Қытайға көші-қон бастады. Кейбір топтар Гуандун және Гуанси сияқты оңтүстік провинцияларға, ал басқалары Гуйчжоу мен Юньнаньға қарай бағыт алды. 1975 жылы американдық әскерлер Вьетнам мен Лаостан шығар, Патет Лао коммунистері басқарған Лао Халықтық Демократиялық Республикасы құрылды. Осыған байланысты ЦРУ-ны қолдаған көптеген отбасылар саяси қуғын-сүргіннен қашу үшін Таиландқа көшті. Сол жылы Лаоста коммунистік күштер басып кірген кезде, көптеген Миен халқы Меконг өзенін кесіп Таиландқа қашып кетті. Қашқын ретінде олар дерлік он жыл бойы үйсіз-жұртсыз қалудың ауыр қиындықтарын бастан өткерді.

Қайта орналастыру

1970 жылдардың соңынан 1990 жылдардың басына дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі агенттігінің (БҰҰЖК) көмегімен мыңдаған Миен отбасы Батыс елдеріне көшіп кетуге мүмкіндік алды. Олардың кейбіреуі Еуропа мен Канадаға қоныстанса, көпшілігі Америка Құрама Штаттарына, әсіресе Калифорния, Орегон және Вашингтон штаттарының жағалау аймақтарына көшті. Ежелгі және оқшауланған шаруа қоғамдарынан шыққан халық ретінде, Миен американдықтарының бірінші буыны тілдік кедергілер мен мәдениетке бейімделу сияқты көптеген қиындықтарға тап болды, олар жандара және заманауи қалаларға қоныстанғанда. Жастар американдық мәдениетке сіңіп келе жатқанда, олар ұрпақтар арасындағы алшақтық, тіл мен мәдениеттің жоғалуы, өзіндік құндылықтарының төмендеуі және басқа да мәселелермен күреседі. Осы қайта қоныстану мәселелерін шешу үшін Вашингтон, Орегон және Калифорниядағы Миен американдық қауымдастықтары арасында қоғамдық ұйымдар құрылды, олар осы үдерісте көмек көрсету үшін тікелей қызметтер ұсынады. Америкаға қоныстанғаннан бері Миен американдықтары Қытай мен Вьетнамдағы туыстарымен тарихи байланыстарын сақтап келеді. Сонымен қатар, Лаос және Таиландта әлі де көптеген Миен американдықтарының туыстары тұрып жатыр.

Халық саны

Шамамен 50 000 иу-миен Калифорния, Орегон және Вашингтон штаттарының батыс жағалауларында қоныстанды. Шамамен 10 000 немесе одан да азы елдің басқа аймақтарына көшті: Алабама, Аляска, Техас, Теннесси, Мичиган, Иллинойс, Солтүстік Каролина және басқа штаттар. Бірақ, иу-миен американдықтарының санындағы қателік, миен халқының әлі АҚШ халық санағына енбегендігімен байланысты. Сондықтан, қателік маржасы 10 000-нан 20 000-ға дейін болуы мүмкін. 2012 жылы АҚШ-та шамамен 50 000 миен болды, оның 15 000-ы Сакраментода, ал 13 000-ы Шығыс шығанағында тұрды. Калифорнияның Сакраменто қаласы (әсіресе Оук Парк ауданында), Солтүстік биік жатқан аймақтар, Оукленд, Ричмонд, Сан-Хосе, Мерсед, Визалия, Стоктон, Фресно, Юба Сити, Оровилл, Гридли және Рединг қалалары иу-миен американдықтарының көптеген отбасыларына мекен болды. Орегон штатында иу-миен қауымдастықтарының көпшілігі Салемде және Портленд аймағында орналасқан, ал Вашингтон штатында халықтың көп бөлігі Сиэтл аймағындағы Кинг округінде шоғырланған. Сонымен қатар, иу-миен халқы әлемнің барлық құрлықтарына таралып қоныстанды. Дүние жүзінде иу-миендер АҚШ, Австралия, Бельгия, Канада, Дания, Франция, Лаос, Мьянма, Жаңа Зеландия, Швейцария, Таиланд және Вьетнам елдерінде қоныстанған. 2007 жылдың 7 шілдесінде иу-миен американдықтары Калифорния штатының Сакраменто қаласында өздерінің 31 жылдығын тойлап, әскери қызметкерлер, дәрігерлер, педагогтар, ғалымдар, көшбасшылар және басқа да жетістіктерге қол жеткізгендерді марапаттады. Соңғы кезде, 2023 жылдың 1 сәуірінде Сакраментодағы Хирам Джонсон орта мектебінде өткен миен фестивалі мыңдаған қатысушыны қамтыды.

Яо (Мьен) даосизм

Даоизм, қазіргі уақытта Яо (Миен) халқының практикасында, оның бастауы Солтүстік Сун (960-1127) династиясына дейін жетеді. Император Хуйцзун (1100-1126), "Аспан Жүрегінің Шынайы Ырымдары" деп белгілі Тяньсин Женгфа дәстүрінің шебер каллиграфы және іскері, дәстүрді кеңінен таратуда және сарайдың діни талаптарына әсер етуде маңызды рөл атқарды. Алайда, Солтүстік Сун шапқыншылық топтарға жеңіліп, Сун әулетінің ханзадасы оңтүстікке қашуға мәжбүр болды және ақырында оңтүстік-шығыс Қытайдағы, қазіргі Гуандун провинциясындағы Ханчжоу қаласына қоныстанды. Ханчжоуда ханзада Солтүстік Сунның қалдықтарын қайта жинап, Оңтүстік Сун династиясын (1127-1229) құрды. Бұдан өзге, Оңтүстік Сун Тяньсин Чжэнфа дәстүрін Оңтүстік Қытайдағы қытай емес этностық топтар арасында тарату үшін миссионерлерді жіберді, оларға дәстүрдің рәсімдерін және емдеу және құда түсіру құпияларын ашатын Даоизмнің жеңілдетілген түрін үйретті. Яо (Миен) халықтары Даоизмді қабылдаған және қытай жазуын қолданған алғашқы оңтүстік халықтарының бірі болды. Дәстүр, әлдеқайда оңтүстік-шығыс Қытайдан келген Дао ұстаздары арқылы жеткендіктен, Яоның ритуалдық мәтіндері бүгінге дейін Гуанси кантон диалектісінде оқылады.

Неке

Патриархалды клан жүйесі Юй Миен мәдениетін анықтауда орталық рөл атқарады. Он екі Юй Миен кланы Хмонг кландық жүйесімен салыстыратын тәртіппен жұмыс істейді. Осы тәжірибеде клан ішіндегі некелер маңызды болып саналады. Дегенмен, әсіресе, олардың ата-бабалық рухани туыстығы болса, туысқандық байланысы бар мүшелер үшін некеге тыйым салынады. Жеке отбасыларда діни және әлеуметтік функцияларда маңызды рөл атқаратын кіші кландар бар. Кіші кландар жеке мүшелермен жақын қарым-қатынас орнату арқылы кландардан гөрі зор әлеуметтік маңызға ие. Неке Юй Миен қоғамында маңызды әлеуметтік функция болып табылады. Мәдениетте неке және сексуалдық қатынасқа қатысты ерекше салты бар, онда ақсақалдар осы оқиғаларды өткізуде маңызды рөл атқарады. Олар жоғары құрметке ие және жаңа туған нәрестелерді қорғайтын рухтарды шақыруда орталық рөлде болады. Ақсақалдар неке алдындағы сексуалдық қатынас пен некеден тыс бала тууды қанағаттандырмайды, және мұндай жағдайда туған кез келген бала үшін күйеу жігіттің отбасы қосымша қалыңмал төлеуге міндетті.

Музыка

Көне заманда Яо (Миен) халқы ән салу және халық ертегілерін бөлісу арқылы байланыс орнатқан, бұл философиялық және білім беру құралы ретінде тағылымды әңгімелерді бір буыннан екінші буынға жеткізуге қызмет еткен. Ата-аналарға арналған салтанатты құрбандықтар кезінде осы әңгімелер орындалып, айтылған, сондай-ақ "Тао / Дао" құрбандықтарын жағу – қоғамды біріктіріп, рәсімдерде бейбітшілік пен үйлесімді нығайтудың жолдары болған. Тибеттің "Өлілер кітабына" және Үш Бардо Тодолға ұқсас, "Өлім кітабында" ата-бабалардың туғаннан бастап өмір бойындағы есімдері мен ұрпақтан-ұрпаққа жеткен әулеттік шежірелері сақталған. Миен музыкасының жаңа буыны хип-хоп, поп және R&B жанрларының қосылуында көрінеді, ал осы әндердің кейбіреулері өрнекті, күшті және саяси мазмұнымен ерекшеленеді. Бүгінде миен халқы көбінесе өздері ән жазады немесе тай және лаос әндерін миен тіліне аударады.

Дәстүрлі тағамдар

Миендер әртүрлі көкөністер мен еттен дайындалған, қарапайым, дәстүрлі тау тағамдарына ие. Нағыз тағамдарының ішінде Миен шөптерімен дәмделген шошқа еті шайқуырлары бар. Бұл тағамдардан өзге, Миен асүйіне басқа да тағамдардың әсері тиген, мысалы, түпнұсқасы тай және лао асүйлеріне жататын Тум Сом (папайя салаты) және Лаб. Басқа тағамдарына: дәмді бұршақ пастасы және қышқыл сорпамен берілетін Кланг Фен, буға пісірілген немесе қайнатылған шошқа еті, тауық немесе сиыр еті, сонымен қатар тофу, Ка Сой – күріш кеспесі және ет салаттары, ашытылған қырыққабат, және Миеннің ашытылған бұршақ пастасы – топ чой/топ жай жатады. Балықты пісіріп немесе қуырып, банан жапырағына (ал қазіргі заманда фольгаға) орайды. Банан жапырағына оралған ұнтақталған шошқа еті, сиыр еті немесе тауық еті де танымал. Миен асүйінде қолданылатын дәстүрлі дәмдеуіш – Миен бұрыш соусы.