Кіріспе

Нейропластичность, сонымен қатар нейрондық пластичность немесе ми пластикалықтығы деп те аталады, – мидағы нейрондық желілердің өсу және қайта ұйымдастыру арқылы өзгеріп, жаңару қабілеті. Бұл мидың бұрынғы қызметінен өзгеше жұмыс істеуіне алып келеді. Бұл өзгерістер жеке нейрон жолдарының жаңа байланыстар құруынан бастап, кортикальдық картаның жүйелі түрде қайта жасалуы немесе нейрондық осцилляциялар сияқты кең ауқымды өзгерістерге дейін жетеді. Нейропластичностьтің басқа түрлеріне гомологтық аймаққа бейімделу, кросс-модальдық қайта тағайындау, карта кеңеюі және компенсаторлық маскарад кіреді. Нейропластичность мысалдарына жаңа дағдыны үйрену, ақпарат алу, калориялық тұтыну нәтижесіндегі схемалар мен желілердегі өзгерістер жатады, бірақ 20-шы ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың көптеген аспектілері ересек жаста да өзгеріске ұшырауы (немесе "пластикалық") мүмкін екенін көрсетті. Белсенділікке байланысты пластикалық қабілет салауатты дамуға, оқуға, есте сақтауға және мидың зақымдануынан қалпына келуге маңызды әсер етеді.

Нейробиология

Нейропластикаға қандай биологиялық процестер мүмкіндік береді дегенге қатысты әртүрлі идеялар мен теориялар бар. Бұл құбылыстың негізі синапстар мен олардың арасындағы байланыстардың, нейрондардың жұмыс істеуіне байланысты қалай өзгеретініне байланысты. Нейропластичность көптеген түрлерде кездеседі, себебі ол әртүрлі механизмдердің нәтижесі болып табылады. Бұл механизмдер, негізінен сигналдық каскадтар, гендік экспрессияның өзгеруіне мүмкіндік береді, бұл нейрондық өзгерістерге және, демек, нейропластичностьқа әкеледі. Мидағы нейрондық желілердің өзгеруіне жататын биологиялық процестерде рөл атқаратын тағы да бірнеше факторлар бар. Олардың кейбіреулеріне фосфорилдеу арқылы синапстық реттеу, қабыну мен қабыну цитокиндерінің әсері, Bcl-2 ақуыздары және нейротрофиндер сияқты ақуыздар, сондай-ақ митохондрия арқылы энергия өндірісі жатады. JT Wall және J Xu нейропластичностьтың механизмдерін зерттеді. Қайта ұйымдастыру ми қабығынан пайда болмайды, бірақ өңдеу иерархиясының барлық деңгейлерінде жүзеге асады, бұл ми қабығында байқалатын карталық өзгерістерге себеп болады. Сәйкесінше, нейропластичностьтың екі түрі жиі талқыланады: құрылымдық нейропластичность және функционалдық нейропластичность.

Құрылымдық нейропластичность

Структуралық пластикалық қабілет – мидың нейрондық байланыстарды өзгертуге қабілеттілігі. Осы нейропластикалық қасиетке негізделген өмір бойы орталық жүйке жүйесіне жаңа нейрондар үнемі өндіріліп, біріктіріледі. Қазіргі кезде зерттеушілер адам миының құрылымдық өзгерістерін зерттеу үшін әртүрлі қималық бейнелеу әдістерін (мысалы, магниттік-резонанстық бейнелеу (МРТ), компьютерлік томография (КТ)) қолданады. Нейропластикалықтың осы түрі мидың анатомиялық қайта ұйымдастырылуына түрлі ішкі немесе сыртқы стимулдардың әсерін жиі зерттейді. Сұр заттың үлесінің өзгеруі немесе мидағы синапстық күштің өзгеруі – құрылымдық нейропластикалықтың мысалы ретінде қарастырылады. Қазіргі таңда құрылымдық нейропластичность саласында көп зерттеулер жүргізілуде. Модельді қайта тағайындау – бұрынғы кіріс сигналдарынан айырылған ми аймағына жаңа кіріс сигналдарын қабылдауды қамтиды. Компенсаторлық маскарад арқылы функционалдық пластикалық қабілет, қалыптасқан когнитивтік тапсырманы орындау үшін әртүрлі когнитивтік процестерді пайдаланады. Бұл өзгерістер алдыңғы әрекетке жауап ретінде (әрекетке тәуелді пластикалық қабілет) есте сақтау үшін немесе нейрондардың дисфункциясына немесе зақымдануына (адаптивті емес пластикалық қабілет) жауап ретінде патологиялық жағдайды толықтыру үшін пайда болуы мүмкін. Соңғы жағдайда мидың бір бөлігіндегі функциялар, мінез-құлықтық немесе физиологиялық процестерді қалпына келтіру қажеттілігіне байланысты, мидың басқа бөлігіне ауысады. Физиологиялық әрекетке тәуелді пластикалық қабілеттің синапстарды қамтитын түрлері синаптық пластикалық қабілет деп аталады. Нейрондардың оқу жылдамдығының артуына немесе төмендеуіне әкелетін синапстардың күшеюі немесе әлсіреуі сәйкесінше ұзақ мерзімді потенцияция (LTP) және ұзақ мерзімді депрессия (LTD) деп аталады, және олар жадпен байланысты синаптық пластикалық қабілеттің мысалдары ретінде қарастырылады. Мишақша – LTP/LTD комбинациялары мен тізбектегі артықшылықтары бар ерекше құрылым, бұл бірнеше деңгейде пластикалық қабілетке мүмкіндік береді. Соңғы уақытта синаптық пластикалық қабілеттің нейрондардың ішкі қозу қабілетін қамтитын, әрекетке тәуелді пластикалық қабілеттің тағы бір түрімен толықтырылуы мүмкін екені анықталды, бұл ішкі пластикалық қабілет деп аталады. Бұл, гомеостаздық пластикалық қабілеттен айырмасы, желідегі нейронның жалпы әрекетін міндетті түрде сақтап қалмайды, бірақ естеліктерді кодтауға үлес қосады. Сондай-ақ, көптеген зерттеулер ми желілері деңгейінде функционалдық нейропластикалық қабілетті көрсетті, онда жаттығу функционалдық байланыстардың күшін өзгертеді. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл байқалатын өзгерістердің нейропластикалық қабілетпен тікелей байланысты емес екенін, себебі олар ми желісінің қайта ұйымдастырылуының жүйелік қажеттілігіне негізделген болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қолданылу түрлері мен мысалдар

Ересектердің миы толыққанды бекітілген нейрондық тізбектермен "құрастырылмаған". Оқу процесіне және жарақатқа жауап ретінде кортикальдық және субкортикальдық нейрондық тізбектердің қайта құрылуының көптеген мысалдары бар. Мидың синапстық желілерінің белсенді, тәжірибеге байланысты қайта ұйымдастырылуына көптеген дәлелдер бар, бұл ми қабығын қоса алғанда, өзара байланысты көптеген құрылымдарды қамтиды. Бұл процестің молекулалық және ультрақұрылымдық деңгейде қалай жүзеге асатыны туралы нақты мәліметтер белсенді нейроғылым зерттеулерінің тақырыбы болып табылады. Тәжірибенің мидың синапстық ұйымына қалай әсер ететіні мидың жалпы теориясы және нейродарвинизмді қоса алғанда, мидың жұмыс істеуі туралы бірқатар теориялардың негізі болып табылады. Нейропластичность тұжырымы есте сақтау және оқыту теорияларының да маңызды бөлігі болып табылады, ол тәжірибеге негізделген синапстық құрылым мен функцияның өзгеруімен байланысты, мысалы, Аплизия сияқты омыртқасыз жануарлар моделінде классикалық шарттау зерттеулерінде. Нейрогенез (ми жасушаларының тууы) ересек кеміргіштердің миында жүреді және мұндай өзгерістер қартайған кезде де жалғаса береді деген дәлелдер бар. Нейрогенез туралы дәлелдер негізінен гиппокамп пен иіс сезу шарларымен шектеледі, бірақ зерттеулер мидың басқа бөліктері, соның ішінде мишықша да қатысатынын көрсетті.

Ми зақымдануын емдеу

Нейропластиканың таңқаларлық салдарының бірі – белгілі бір функциямен байланысты ми қызметі басқа жерге көше алады; мұндай өзгеріс қалыпты тәжірибе нәтижесінде де, ми жарақатынан қалпына келтіру процесінде де болуы мүмкін. Нейропластика – ми жарақатының салдарынан туындаған функционалдық бұзылыстарды оңалту мақсатындағы, мақсатқа бағытталған тәжірибелік терапиялық бағдарламалардың ғылыми негізін құрайтын маңызды фактор. Нейропластика, кем дегенде жартылай, инсульттан кейін физиотерапия арқылы функционалдық жағдайдың жақсаруын түсіндіретін теория ретінде кең танылуда. Кортикальды қайта ұйымдастыруды өзгеріс механизмі ретінде көрсететін дәлелдерге негізделген оңалту әдістеріне мәжбүрлі қозғалыс терапиясы, функционалдық электрлік стимуляция, дене салмағымен қолдау көрсетіліп жүгіру жаттығулары және виртуалды шындық терапиясы жатады. Роботтармен жүзеге асырылатын терапия – бұл жаңадан пайда болып келе жатқан әдіс, ол нейропластика арқылы жұмыс істейді деп болжанады, бірақ қазіргі уақытта осы әдісті қолданғанда болатын өзгерістердің нақты механизмдерін анықтауға жеткіліксіз дәлелдер бар. Бір топ ғалым ми жарақаты бар науқастарға прогестерон инъекцияларының дозасын арттыруды қамтитын емдеу әдісін жасады. "Травматикалық ми жарақаты (ТМЖ) және инсульттан кейін прогестеронды енгізу ісінуді, қабынуды және нейрондық жасушалардың өлімін азайтады, сондай-ақ кеңістіктік жадты және сенсорлық-қимылдық қалпына келтіруді жақсартады." Клиникалық сынақта, ауыр жарақат алған науқастардың бір тобы үш күндік прогестерон инъекцияларынан кейін өлім-жұлым көрсеткіші 60%-ға төмендеді.

Бинокулярлық көру

Онжылдап ғалымдар адамдар бинокулярлық көруді, әсіресе стереопсияны, балалық шақта қабылдамаса, оны ешқашан дамыта алмайды деп есептеді. Алайда, соңғы жылдары амблиопия, конвергенция жетіспеушілігі немесе басқа стерео көру аномалиялары бар адамдардағы табысты жақсартулар нейропластичностьтың маңызды мысалдарына айналды; бинокулярлық көруді жақсарту және стереопсияны қалпына келтіру қазір ғылыми және клиникалық зерттеулердің белсенді салалары болып табылады.

Фантомдық аяқ-қолдар

Армандалған аяқ-қол сезімінің құбылысында адам денесінің ампутацияланған бөлігінде ауырсыну немесе сезімді сезінуді жалғастырады. Бұл ерекше кездесетін құбылыс, ампутациядан өткендердің 60–80%-ында байқалады. Мұның түсіндірмесі нейропластичность тұжырымына негізделген, себебі алынып тасталған аяқ-қолдың қыртыс карталары постцентральді жиырында оларды қоршаған аймақпен байланысқа түседі деп есептеледі. Бұл қыртыстың айналасындағы белсенділікті бұрын ампутацияланған аяқ-қолға жауапты болған қыртыс аймағы дұрыс түсіндірмейді. Армандалған аяқ-қол сезімі мен нейропластичность арасындағы байланыс күрделі. 1990 жылдардың басында В. С. Рамачандран армандалған аяқ-қолдардың қыртыстың қайта карталануының нәтижесі деп болжады. Алайда, 1995 жылы Герта Флор және оның әріптестері қыртыстың қайта карталануы тек армандалған ауырсынуға шалдыққан науқастарда ғана жүредінін көрсетті. Оның зерттеулері армандалған аяқ-қолдың ауырсынуы (анықталған сезімдер емес) қыртыстық қайта ұйымдастырудың сезімдік корреляты екенін көрсетті. Бұл құбылыс кейде бейімделу қабілетінің бұзылуы деп аталады. 2009 жылы Лоример Мозли мен Питер Брюггер қол ампутацияланған адамдарға визуалды бейнелерді пайдаланып, олардың армандалған аяқ-қолдарын мүмкін емес конфигурацияларға өзгертуге шақырып, тәжірибе жүргізді. Жеті қатысушының төртеуі армандалған аяқ-қолдың қимылдарын орындауға қол жеткізді. Бұл тәжірибе қатысушылар армандалған аяқ-қолдарының нейрондық бейнесін өзгертіп, денеден кері байланыссыз мүмкін емес қозғалыстарды орындау үшін қажетті моторлық командаларды жасағанын көрсетеді. Авторлар былай деді: «Шындығында, бұл зерттеу мидың пластикалық қабілеттерін түсінуді кеңейтеді, өйткені бұл дененің психикалық бейнесіндегі терең өзгерістерді тек ішкі ми механизмдері тудыратындығын дәлелдейді – ми шынымен де өзін-өзі өзгертеді».

Созылмалы ауырсыну

Созылмалы ауырсынумен ауыратын адамдар бұрын жарақат алған, бірақ қазіргі уақытта сау жерлерде ұзаққа созылатын ауырсынуды сезінеді. Бұл құбылыс жүйке жүйесінің перифериялық және орталық деңгейде бейімделусіз қайта ұйымдастырылуынан туындайтын нейропластичностьпен байланысты. Тіндер зақымдану кезеңінде зиянды стимулдар мен қабынулар перифериялық жүйке жүйесінен орталық жүйке жүйесіне ноцицептивтік сигналдардың күшеюіне әкеледі. Перифериядан ұзаққа созылған ноцицепция ми қабығы деңгейінде нейропластикалық жауапты тудырады, ауырсыну орнына қатысты соматотопиялық ұйымдастырылуын өзгертеді және орталық сезімталдыққа алып келеді. Мысалы, күрделі аймақтық ауырсыну синдромымен ауыратын адамдарда қолдың қарсы жаққа орналасқан соматотопиялық бейнесі төмендегені байқалады, сондай-ақ қол мен ауыз арасындағы қашықтық қысқарады. Сонымен қатар, созылмалы ауырсыну мидағы сұр заттың жалпы көлемін, әсіресе префронтальды қабықша мен оң таламустың көлемін айтарлықтай азайтады. Дегенмен, емдеуден кейін ми қабығының қайта ұйымдастырылуы мен сұр зат көлеміндегі бұл бұрмалаулар, сондай-ақ оларға байланысты симптомдар жоғалады. Ұқсас нәтижелер фантомдық мүше ауруы, созылмалы бел ауруы және карпальді туннель синдромы жағдайында да тіркелген.

Ой жүгірту

Бірнеше зерттеулер медитация практикасын ми қабығының қалыңдығындағы немесе сұр заттың тығыздығындағы өзгерістермен байланыстырды. Бұл туралы ең белгілі зерттеулердің бірін 2000 жылы Гарвард университетінің Сара Лазар басқарды. Висконсин университетінің нейроғалымы Ричард Дэвидсон Далай-ламамен бірлесіп, медитацияның миға тигізетін әсерін зерттеу эксперименттерін жүргізді. Оның нәтижелері медитацияның назар, алаңдаушылық, депрессия, қорқыныш, ашу, мейірімділік сияқты ми аймақтарының физикалық құрылымын өзгертуге, сондай-ақ организмнің өзін-өзі жазылу қабілетін күшейтуге мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Өнерге қатысу және арт-терапия

Терапевтік ортадағы көркемдікпен айналысу нейрондық желі байланыстарында өзгерістер тудыратыны және танымдық икемділікті арттыратыны туралы мол дәлелдер бар. 2013 жылғы бір зерттеуде зерттеушілер ұзақ мерзімді, әдеттегі көркемдік жаттығулардың (мысалы, музыкалық аспаптармен шұғылдану, мақсатты түрде сурет салу сияқты) мида спонтанды белсенділіктің нейрондық желі жүйесін «макроскопикалық түрде бейімдейтінін» анықтады, оның нәтижесінде қатысты ми аймақтары доменге қатысты емес және доменге қатысты түрде функционалды және топологиялық жағынан модулденген. Қарапайым тілмен айтқанда, ұзақ уақыт бойы көркемдік жаттығуларға үнемі тосқан милар осындай әрекетті оңайырақ ету және оның өздігінен пайда болу мүмкіндігін арттыру үшін бейімделулерді дамытады. Кейбір зерттеушілер мен ғалымдар көркемдікпен айналысу адам миын эволюциялық тарихымыз бойында айтарлықтай өзгерткенін болжайды. Мінез-құлық нейробиологиясының доценті және VAGA-ның авторы Д. В. Зайдель: «Эволюциялық теория өнердің символдық сипатын тілдің және иерархиялық әлеуметтік топтасудың дамуын қолдайтын Homo sapiens миындағы маңызды өзгерістермен байланыстырады» деп жазған.

Дене шынықтыру және дене шынықтыру

Аэробикалық жаттығулар нейротрофтық факторлардың (нейрондардың өсуіне немесе тіршілік етуіне ықпал ететін қосылыстар) өндірісін арттырады, мысалы мидан алынған нейротрофтық фактор (BDNF), инсулинге ұқсас өсу факторы 1 (IGF 1) және тамыр эндотелийлік өсу факторы (VEGF). Бірнеше ай бойы тұрақты түрде аэробты жаттығулар орындаушы функцияны (мінез-құлықтың "танымдық бақылауы") клиникалық тұрғыдан айтарлықтай жақсартады және мидың бірнеше аймақтарында, әсіресе танымдық бақылауға жауапты аймақтарда сұр зат көлемін арттырады. Аэробикалық жаттығуларға жауап ретінде сұр зат көлемінің ең үлкен жақсаруын көрсететін ми құрылымдары – префронтальді қабық пен гиппокамп. Есту қабілеті бар адамдарда әдетте есту ақпаратын өңдеуге арналған аудиторлық қабық, енді басқа функцияларға, әсіресе көру мен соматосенсацияға қызмет етуге қайта бағытталған. Саңырау адамдарда көру назары күшейеді, қозғалыс өзгерісін анықтау қабілеті жақсарады (бірақ түс өзгерісін анықтау қабілеті жоқ), визуалды іздеу тиімдірек және визуалды нысаналарға жауап беру уақыты жеделдеді. Саңырау адамдардағы көру процесінің өзгеруі көбінесе мидың басқа аймақтарының, соның ішінде бастапқы есту қабығының, артқы тегіс ассоциациялық қабықтың (PPAC) және алдыңғы цингулятивтік қабықтың (ACC) қайта мақсатталуымен байланысты. Bavelier және авторлардың (2006) шолуы саңырау және есту қабілеті бар адамдар арасындағы көру қабілеттерін салыстыру туралы көптеген аспектілерді қамтиды. Туа біткен саңырау адамдарда есту өңдеуде қызмет ететін ми аймақтары соматосенсорлық ақпаратты өңдеуге қайта мақсатталады. Олардың тербелістің жиілігін анықтаудағы сезімталдығы жоғары және соматосенсорлық стимуляция кезінде есту қабыршағында жоғары және кең таралған белсенділік байқалады. Пластичностьке арналған сезімтал кезең болғандықтан, мұндай араласу үшін өмірдің алғашқы 2-4 жылы да сезімтал кезең болып табылады. Осылайша, тілге дейін саңырау балаларда ерте кохлеарлық имплантация, әдетте, балалардың ана тілін үйренуіне және акустикалық коммуникацияны меңгеруіне мүмкіндік береді.

Соқырлық

Көздің көру қабілетін жоғалтуға байланысты, соқыр адамдардың көру қабығы кросс-модальды пластикалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін, нәтижесінде басқа сезімдер күшейеді. Немесе керісінше, көру стимулының болмауы басқа сенсорлық жүйелердің дамуын әлсіретуі мүмкін. Бір зерттеуде дыбыстың қозғалысын анықтау тапсырмасы кезінде, көретін адамдарға қарағанда соқыр адамдарда оң жақ артқы ортаңғы уақытша гирусы мен жоғарғы жеңілдік гирусының белсенділігі жоғары екені көрсетілді. Көптеген зерттеулер соңғы тұжырымды қолдайды және аудио қашықтықты бағалау, денелік сезімді қайтару, визуалды дихотомия шегі және ең аз естілетін бұрышты анықтау қабілетінің нашарлағанын анықтады.

Адамның эхолокациясы

Адамның эхолокациясы – адамдардың эхо арқылы қоршаған ортаны сезуге үйренген қабілеті. Бұл қабілетті кейбір көзі көрмейтін адамдар өз қоршағанын бағдарлау және айналасын егжей-тегжейлі сезіну үшін пайдаланады. 2010 және 2011 жылдарғы зерттеулер сол жақ вентролатеральді префронтальді қабық (VLPFC) және жоғарғы уақытша гирусты анықтады.

Баланың ерте дамуы

Нейропластичность балалық шақта қалыпты адам дамуының бір бөлігі ретінде ең белсенді болып табылады, сондай-ақ балалар үшін тәуекел мен төзімділік тұрғысынан ерекше маңызды механизм ретінде қарастырылуы мүмкін. Травма – үлкен қауіп, себебі ол мидың көптеген аймақтарына теріс әсер етеді және симпатикалық жүйке жүйесін үнемі белсенді болуынан шаршатады. Осылайша, травма мидың байланыстарын өзгертеді, нәтижесінде травманы бастан өткерген балалар тым сақ немесе артық қозғанбалы болуы мүмкін. Дегенмен, баланың миы нейропластичность арқасында осы зиянды әсерлермен күресе алады. Балаларда нейропластичность төрт түрлі категорияда көрінеді және нейрондық функцияның кең ауқымын қамтиды. Бұл төрт түрге бұзылған, шамадан тыс, бейімделген және пластикалық қасиеттер жатады. Адам дамуында нейропластичностьтың көптеген мысалдары бар. Мысалы, Жюстин Кер және Стивен Нельсон музыкалық оқытудың нейропластичностьқа тигізетін әсерін зерттеді және музыкалық оқыту тәжірибеге байланысты құрылымдық пластикалық өзгерістерге ықпал ететінін анықтады. Бұл – жеке тұлғаның ерекше тәжірибесіне негізделген мидағы өзгерістердің пайда болуы. Мұндай мысалдарға бірнеше тілді үйрену, спортпен айналысу, театрлық өнермен шұғылдану және т.б. жатады. 2009 жылы Хайд жүргізген зерттеу көрсеткендей, балалардың миындағы өзгерістерді 15 айлық музыкалық оқытудан кейін байқауға болады. Кер мен Нельсон бұл деңгейдегі пластикалық қасиеттер балалардың миына даму бұзылыстары мен неврологиялық аурулары бар балаларға көмек көрсету үшін пайдалы болуы мүмкін деп санайды.

Жануарларда

Бір өмір бойында жануарлар түрінің жеке өкілдері ми морфологиясында әртүрлі өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Осы айырмашылықтардың көпшілігі мидағы гормондардың шығарылуынан туындайды; ал қалғандары эволюциялық факторлардың немесе даму сатыларының нәтижесі болып табылады. Кеңістіктік жадқа байланысты гиппокамптағы осы морфологиялық өзгерістер тек құстарға ғана тән емес, олар кеміргіштер мен қосмекенділерде де кездеседі. Күндіз жарыққа ұзақ уақыт әсер еткен еуропалық көгершіндерде гонадотропин босататын гормонның (GnRH) иммунореактивтілігі немесе гормонды қабылдау қабілеті төмендейді.

Травматикалық ми жарақаты бойынша зерттеулер

Рэнди Нудоның тобы маймылдың қозғалыс қабығының бір бөлігіне қан ағынының тоқырауынан шақырылған кішкентай инсульт (инфаркт) болғанда, мидың зақымдалған бөлігіне жақын аймақтарды стимуляциялау арқылы қозғалыс жасайтын дене бөлігінің қозғалатынын анықтады. Бір зерттеуде 9 қалыпты маймылға интракортикальді микростимуляция (ICMS) карталау техникасы қолданылды. Олардың кейбіреулері ишемиялық инфаркт процедурасынан өтті, ал қалғандары ICMS процедурасынан. Ишемиялық инфаркт болған маймылдар тамақ іздеу кезінде саусақтарын жинау қабілетін жақсы сақтады, және бірнеше айдан кейін бұл кемшілік операцияға дейінгі деңгейге қайта келді. Бұл Дэвид Райтпен бірге жасалған жұмыс. Бұл соңғы 40 жылда бас жарақатын емдеуде маңызды нәтижелер көрсеткен алғашқы емдеу болып табылады, сонымен қатар ешқандай белгілі қосымша әсерлері жоқ және қолдануға арзан.

Қартаю

26 жастан 106 жасқа дейінгі адамдардың маңдай бөлігінің транскрипциялық профильдеуі 40 жастан кейін, әсіресе 70 жастан кейін экспрессиясы төмендеген гендер жиынтығын анықтады. Дегенмен, жасқа байланысты реактивті оттегі түрлерінің артуы осы функциялардың нашарлауына да алып келуі мүмкін.

Көптілділік

Көптілділіктің адамдардың мінез-құлқына және танымдық қабілеттеріне тигізетін пайдалы әсері қазіргі кезде кеңінен белгілі. Сансыз зерттеулер көрсеткендей, бірнеше тілді меңгерген адамдардың танымдық функциялары мен икемділігі бір тілді ғана білетіндерге қарағанда жоғары. Екі тілділерде назардың ұзақтығы артық, ұйымдастыру және талдау дағдылары күштірек, сондай-ақ басқаларды түсіну қабілеті (теория ойы) бір тілділерге қарағанда жақсырақ болады. Зерттеушілер көптілділіктің жақсы танымға әсері нейропластичностьке байланысты екенін анықтады. Бір маңызды зерттеуде нейролингвистер воксельдік морфометрия (VBM) әдісін қолданып, сау бір тілді және екі тілді адамдардың миының құрылымдық пластикалық өзгерістерін визуализациялады. Олар ең алдымен екі топ арасындағы сұр және ақ заттың тығыздығындағы айырмашылықты зерттеді және ми құрылымы мен тіл меңгеру жасы арасындағы байланысты анықтады. Нәтижелер көрсеткендей, көптілділердің төменгі париаталды қабығындағы сұр заттың тығыздығы бір тілділерге қарағанда айтарлықтай жоғары. Зерттеушілер сондай-ақ ерте екі тілділердің сол аймақтағы кейінгі екі тілділерге қарағанда сұр заттың тығыздығы жоғары екенін анықтады. Төменгі париаталды қабық – бұл тіл үйренумен тығыз байланысты ми аймағы, бұл зерттеудің VBM нәтижесімен сәйкес келеді. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, бірнеше тілді үйрену мидың құрылымын ғана өзгертіп қоймай, оның пластикалық қабілетін де арттырады. Соңғы зерттеулер көптілділіктің мидың сұр және ақ затына да әсер ететінін көрсетті. Ақ зат – миелинді аксондардан тұрады, ол оқу және коммуникациямен тығыз байланысты. Нейролингвистер бір тілді және екі тілділер арасындағы ақ заттың интенсивтілігін анықтау үшін диффузиялық тензорлық бейнелеу (DTI) сканерлеу әдісін қолданды. Күнделікті өмірде екі тілді де белсенді қолданатын екі тілді адамдарда ақ зат жолдарында миелинділіктің жоғарылауы анықталды. Бірнеше тілді меңгеру үшін мидың тиімді байланысы қажет, нәтижесінде көптілділерде ақ заттың тығыздығы артады. Мидағы бұл өзгерістер генетикалық бейімділіктің немесе қоршаған ортаның талаптарының нәтижесі ме, әлі де пікір таласы тудырып отыр, бірақ көптеген дәлелдер ерте полилингвистердегі орталық және әлеуметтік тәжірибе мидың құрылымдық және функционалдық қайта ұйымдастырылуына әсер ететінін көрсетеді.

Депрессияны емдеудің жаңа әдістері

Тарихи тұрғыдан алғанда, депрессияның моноаминдік тепе-теңсіздігі гипотезасы психиатрия және дәрі-дәрмектерді әзірлеуде үлкен рөл атқарды. Дегенмен, дәстүрлі антидепрессанттар норадреналин, серотонин немесе допамин деңгейін жылдам арттырса да, олардың клиникалық әсеріне жетуде айтарлықтай кешігу байқалады және көбінесе емге тиісті жауап алынбайды. Нейроғалымдар осы зерттеу бағытын жалғастырғанда, клиникалық және клиникаға дейінгі мәліметтер әртүрлі әдістер арқылы нейропластикалық жолдарға қатысты деректерді жинастыра бастады. Олар синапстар саны мен депрессия симптомдарының ауырлығы арасындағы тығыз кері байланысты анықтады және дәстүрлі антидепрессанттар нейротрансмиттерлік әсерлерінен өзге, нейропластикалық қабілетті жақсартатынын, бірақ бұл процеске апталар немесе айлар бойы уақыт қажет екенін көрсетті. Жылдам әрекет ететін антидепрессанттарды іздеу кезінде кетамин табылды – бұл белгілі анестетик, ол дендриттік тікендердің санын жылдам арттыру және функционалдық байланыстың кейбір аспектілерін қалпына келтіру қабілетінің арқасында бір рет инфузиядан кейін күшті антидепрессанттық әсер көрсетеді. Терапевтік әсері жылдам және ұзаққа созылатын нейропластикалық процестерді күшейтетін қосымша заттар серотонергиялық психоделиктер, холинергиялық скополамин және басқа да жаңа қосылыстар кластары арқылы анықталды. Моноамин модуляциясына бағытталған дәстүрлі антидепрессанттар мен нейропластикалық әсер арқылы терапевтік нәтиже беретін жаңа, жылдам әрекет ететін антидепрессанттарды ажырату үшін «психопластоген» термині енгізілді.