Кіріспе

1997 жылы Дэвид Мамет түсірген фильм - "Алаялық".

Сюжет

Инженер Джо Росс табысты "процесс" ойлап тапты, оның нақты мәні ешқашан ашылмайды. Сент-Эстеф аралында демалып жүргенде ол бай бейтаныс Джулиан "Джимми" Деллмен танысады және компанияның жаңа хатшысы Сьюзан Риччидің қызығушылығын тудырады. Джимми Джоны Нью-Йорктегі Олимпиадалық деңгейдегі теннисші әпкесімен таныстыруды және оған бір затты жеткізуді сұрайды. Сьюзан Джомен бірге Нью-Йоркқа ұшақта отырып, "ешкімнің кім екенін білу мүмкін емес" және бейсана есірткі тасымалдаушылар туралы әңгімелейді. Кенеттен қорқып, заттың ішінде заңсыз нәрсе болуы мүмкін деп ойлап, ол оны ұшақта ашады, бірақ тек 1939 жылғы "Балдж теннис туралы" кітабының бір данасын табады, оны ашқанда зақымдайды. Үйге келген соң, ол кітаптың тағы бір данасын сатып алып, Джиммидің әпкесі тұратын үйге тастап, ал түпнұсқасын кеңсесінде сақтайды. Джимми Джоның бастығы, мырза Клейн, оның еңбегі үшін лайықты сыйақы бермейтінін айтады. Джимми Джоны кешке шақырып, оған Швейцариядағы банкте 15 швейцариялық франкпен есепшоты ашып береді. Оны мүшелік қажетті клубқа кешке шақырып, клубқа қосылу туралы куәлікке қол қойғызады. Кешкі ас дастарқанында ол Джоға компаниядағы "Процесске" қатысты мәселелер бойынша заңгермен кеңесуді ұсынады. Ол Джоны өзінің адвокатымен кездесуге шақырып, "Процесс" құжатының жалғыз данасын алып келуін өтінеді. Джо көп ұзамай Джиммидің әпкесінің жоқ екенін біледі және Джиммидің "Процессті" ұрлауға тырысатын алаяқ екенін түсінеді. Джо Пэт МакКунмен байланысады, ол Сьюзанның айтуынша ФБР агенті екен, және Сьюзан оның визиткасын сақтап қалған. МакКунның ФБР тобы оны Джиммиді ұстауға арналған операцияға тартады. Джоға Джиммимен жоспарланған кездесуі үшін сым орнату кезінде ФБР агенті оған "Испан тұтқыны" схемасы туралы түсіндіреді, Джимми осы схеманы Джоға қолданып келген. Джимми кездесуге келмеген кезде Джо МакКунның Джиммидің ойынының бір бөлігі екенін және "Процесс" ұрланғанын түсінеді. Джо жұмыс берушісіне және полицияға болған жағдайды түсіндіруге тырысады, бірақ Джимми өзінің "Процесін" жапондарға сатқанын көрсетіп, оны кінәлі етіп көрсетеді. Джимми оған ашқан швейцариялық банк шоты оның активтерін жасырғанын көрсетіп, ал клубқа қосылу туралы куәлікке қол қоюы Венесуэлада саяси баспана сұрауы болып шығады, алда АҚШ-пен экстрадиция келісімі жоқ. Полиция Джоға Джиммидің пәтерінің жалған екенін және клуб мүшелерінің бөлмесінің қарапайым мейрамхана екенін көрсетеді. Джо компанияның заңгері Джордж Лэнгті өлтіруде де айыпталады. Қашып жүргенде Джо Сьюзанмен қайта байланысады, ол оның айтқанына сенеді дейді. Джо аралдағы қонақүйдің бейнебақылау жүйесінің бар екенін еске түсіреді, бұл Джиммидің сол жерде болғанын дәлелдей алады. Сьюзан оны әуежайға апарып, аралға қайтады. Әуежайға бара жатқан жолда полиция тосқауыл қойғанын көргенде, ол оны Бостонға айдап баруға көндіреді. Бостон әуежайында Сьюзан Джоға ұшақ билеті мен камералық сөмке береді, ішінде қару бар екенін ол білмейді. Қауіпсіздікке кірмес бұрын, ол Джиммидің Джо жеткізуге тиіс кітапқа саусақ іздерін қалдырғанын түсінеді. Ол Сьюзанмен бірге әуежайдан кетеді, бірақ ол оған қарсы жұмыс істеп жатқанын әлі де түсінбейді. Олар кемеге билет сатып алып, үйлеріне қайтады. Сьюзан Клейнге кітап туралы хабарласу үшін телефон соққанда, Джо ұшақ билетімен паромға отыруға тырысады, бірақ билеттің Венесуэлаға екенін және оның алдалып отырғанын түсінеді. Кемеде Джимми кенеттен пайда болады және Сьюзан Джоға қарсы шығады; алаяқтықтың соңғы қадамы Джоның өлімі болады, ол өзін-өзі өлтіргендей көрінеді. Джимми "Процесстің" тағдыры туралы айтады және Джоға қаруын көтереді, бірақ АҚШ маршалдары, жапон туристері болып көрінген, оны уықтайды. Олар Джиммидің артынан бірнеше айдан бері келе жатқанын және мырза Клейннің барлық пайданы өзіне алу үшін бұл алаяқтықты жоспарлағанын айтады. Сьюзан Джодан мейірімділік сұрайды, бірақ ол оған "біршама уақыт бөлмеде" болу керектігін бейжай түрде жауап береді, яғни түрмеге қамалу керектігін.

Диалог

Дэвид Мамет өзінің диалогтарымен танымал, олар толық емес сөйлемдермен, жағымсыз тілмен, кекешпен, қайта бастаумен және үзілістермен сипатталады; бұл «Мамет сөйлеуі» деп аталады. Роджер Эберт былай деп жазады: «Оның кейіпкерлері көбінесе әлемге күдікпен қарап, қате түсінілгеннен қорқып, ойларын айтуға тартынады: қорғаныш ретінде олар нақты заң тіліне үңіліп, ежелгі мақалдарды сиқырлы дұға ретінде жасайды. Көбінесе олар диалогтарын төрт әріпті сөздермен толықтырады, бірақ «Испан тұтқынында» бірде-бір арсыздық жоқ, және біз Маметтің мақтанышпен күлімсіреп, алғашқы PG рейтингін алғанын көріп тұрмыз». Эндрю Саррис: «Маған «Испан тұтқыны» ұнады, себебі Маметтің санасындағы қарапайым жанрлық ойын-сауық ретінде, ол оның соңғы фильмдері мен пьесаларындағы мақтаншылдықтан және әдемілікке құмарлықтан құтылуға мүмкіндік берді, онда оның құпия фразалары мен ойшаң үзілістері зұлым қоғамдағы психикалық үрей мен моральдық құлдырауды білдіруі керек еді. Мамет мырзаның тым сезімтал көрінбеу және естілмеу арқасындағы Пинтерлік сөйлеу ырғақтары, «Гленгарри Глен Росс» (1984 жылы сахнада, 1992 жылы экранда) бері қазіргі өмірдегі кең таралған паранойяны бейнелеуде ешнәрсеге жете алмады. Мамет мырзаның оқиғасының бұрылыстарын тамашалау үшін, адам номиналды басты кейіпкерден ажырауы керек. Бұл кейіпкерге оның жұмыс берушілері мен серіктестерінің жалған әуесқойлық сөйлеу ырғақтары мен материалистік құндылықтарын бөлісу арқылы қол жеткізіледі. Джо өзінің бастығы Клейнге (Бен Гаццара) сенбейді, ол Джоның уайымдауға ештеңесі жоқ екенін қайта-қайта айтады, бұл қаскөй Мамет тілінде Джоның уайымдауға көп нәрсесі бар екенін білдіреді». Крис Грунден Film Journal International журналында былай деп жазды: «Дэвид Маметтің жаңа фильмінде жазушы-режиссердің танымал диалогы бар, бірақ оның бұрынғы «Ойын үйі» фильміндегідей, фильмнің стильді тілі (кейбір Мамет сценарийлерінде шаршатуы мүмкін) басынан аяғына дейін қызықтыратын, ақылды алдау сюжетімен үйлеседі».

Қабылдау

Роджер Эберт "Испания тұтқынына" төрт жұлдыздың үш жарымсын берді, оны "тамаша" деп атап, Альфред Хичкоктың туындыларымен салыстырды. Крис Грунден Film Journal International журналында фильмді Хичкоктің "Поезддегі бейтаныстар" және "Көп білетін адам" фильмдерімен салыстырды: "Бір жерде Альфред Хичкок күлімсіреп тұр, себебі "Испания тұтқыны" – соңғы жылдардағы маэстроның ең тартымды, күрделі құрметі. Кэмпбелл Скотт жастық мақтанышын дәл мөлшерде көрсетеді, ол оны алаяқтап ойнау жоспарына ілігіп, біртіндеп құлдырайды. Мартиннің тым салқынқанды, есептеп жасалған қауіпті ойыны, құпиялы Джимми Делл рөлінде, Скотттың "алтын бала" бейнесімен керемет үйлеседі. Күшті актерлік құрамда Барбара Тулливердің монтажы өте шебер, фильмнің қарқыны бір сәт те төмендемейді, ал Картер Бервеллдің музыкасы керемет көңілді және әсерлі. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 61 сыннан 89% рейтинг берілді, консенсус бойынша: "Испания тұтқыны" режиссер Дэвид Маметтің жанкүйерлері күткендей – көрермендерді ойландырып, көңіл көтеретін ақылды, берік драма."

Марапаттар

Сценарийі үшін Дэвид Мамет «Ең үздік киносценарий» номинациясы бойынша Эдгар Алан По сыйлығына және «Ең үздік сценарий» номинациясы бойынша Independent Spirit Award сыйлығына ие болды.