Кіріспе

1984 жылы түсірілген американдық слэшер фильмі, Чарльз Э. Сельер, Jr. фильмдер сериясының бірінші фильмі. "Тынық түн, қатыгез түн" – Чарльз Э. Сельер, Jr. режиссерлік еткен, Роберт Брайан Уилсон, Лилиан Шовин, Гилмер МакКормик, Тони Неро, Линнеа Квигли, Бритт Лич және Лео Гетер бас рөлдерде ойнаған 1984 жылғы американдық слэшер фильмі. Оқиға Билли есімді жас шалға арналған, ол Рождество қарсаңында Санта-Клаус кейпіндегі адамның ата-анасын өлтіргенін көргеннен кейін посттравматикалық стрестен зардап шегеді және одан кейін қатал католиктер үйінде тәрбиеленеді. Ересек болғаннан кейін, Рождество мерекесі оны психологиялық күйзеліске түсіреді, содан кейін ол Санта костюмін киген сезіксіз кісі өлтірушіге айналады. Фильм 1984 жылдың 9 қарашасында Tri Star Pictures компаниясымен шығарылды; оның жарнамалық материалдары мен мазмұны, әсіресе кісі өлтіруші Санта-Клаус бейнесі, көптеген дауларды тудырды. Фильмге ара-тұра сын айтылса да, бір аптадан кейін кинотеатрлардан алынып тасталды. Дегенмен, ол шығу аптасында табысқа ие болды, 750 000 долларлық бюджетке 2,5 миллион доллар жинады. Шығарылғаннан бері ол культтық фильмге айналып, төрт жалғасы бар серияны тудырды, төртінші және бесінші бөлімдері түпнұсқа фильммен байланысы жоқ, сондай-ақ 2012 жылы еркін қайта түсірілім жасалды. Тағы бір қайта жүктеу жобасы жүріп жатыр.

Сюжет

1971 жылы 5 жасар Билли Чэпмен отбасымен Юта штатындағы қарттар үйіне барады, онда оның кататониядан зардап шеккен әжесі тұрады. Биллидің ата-анасы бөлмеден шыққанда, оның ата-бабасы кенеттен оянады және Биллиге әдепсіздерді жазалайтын Санта-Клаустан қорқуды айтады. Үйге қайтып бара жатқанда, Санта-Клаус костюміне киінген қылмыскер - жаңа ғана арақ дүкенін тонап, иесін өлтірген - отбасын ұрлауға тырысады. Биллидің әкесі қашып кетуге тырысқанда, қылмыскер оны өлтіріп, Биллидің анасына жыныстық қатынас жасауға тырысады; ол оны ұрып жібергенде, ол оның мойнын пышақпен шауып өлтіреді. Билли қашып кетіп, жасырынып, кішкентай інісі Риккиді көлікте қалдырады. Үш жылдан кейін, 1974 жылдың желтоқсанында, 8 жасар Билли мен 4 жасар Рикки Рождествоны анасы басқаратын жетімдер үйінде тойлап жатыр, қатаң тәртіп сақшысы, балаларды ұрып-соғып, жазалауды "жақсы" нәрсе деп санайды. Балаларға жаны ашыған Маргарет бауырлас Биллиге көмектесуге тырысады, бірақ ол үнемі жазаланады. Рождество күні жетімдер үйі балаларды аралауға Санта-Клаус костюміне киінген адамды шақырады; Билли, анасы Superior оның мойнына отыруға мәжбүр болады, адам қорқып бөлмесіне қашып барар алдында ұра. 10 жылдан кейін, 1984 жылдың көктемінде, 18 жастағы Билли жетімдер үйінен қалыпты өмір сүру үшін кетеді және жергілікті ойыншық дүкенінде жұмыс істейді, оны Маргарет бауырлас қолдайды. Дүкенеде ол өзінің әріптесі Памелаға ғашық болады; оның жыныстық ойлары жиі ата-анасының өлтірілгенін көретін аурулы көріністермен үзіледі. Рождество қарсаңында дүкеннің Санта Клаусын ойнайтын қызметкер жарақаттанады және Биллидің бастығы Мистер Симс оны орнын басады. Дүкен жабылып, қызметкерлердің Рождество қарсаңындағы кештері болады. Билли әлі де Санта-Клаус костюмімен, жақсы уақыт өткізуге тырысады, бірақ ата-анасының өлтірілгенін еске түсіріп, өзін күйзеліске ұшыратады. Ол өзінің әріптестері Энди мен Памеланың бір-бірін сүйіп, содан кейін артқы бөлмеге кіргенін көреді. Билли оларға ілесіп, Эндидің Памеланы зорлауға тырысқанын көреді. Бұл оның ақылсыздығын туғызады; ол Эндиді Рождество шамдарының тізбегімен іліп, жаза "жақсы" деп жариялап, Памеланы қорап кескішімен өлтіреді. Білли Симс мырзаны және оның менеджерін Рэндалл ханымды өлтіреді. Маргарет бауырлас қаза болған жерді көріп, полиция бөлімшесіне көмек сұрауға барады. Билли жақында орналасқан үйге кіріп, Дениз мен Томми есімді жас жұп жыныстық қатынаста болып, Синди есімді кішкентай қыз ұйықтап жатыр; ол Денизді бұзау мүйіздеріне іліп, Томмиді терезеден лақтырады. Бұл Синдиді оятқан кезде, Билли одан жақсы немесе жаман болғанын сұрайды; ол жақсы дейді, ал ол оған бұрын қолданған қорап кескішін береді. Осыдан кейін ол екі жасөспірім жігітті қорлап, олардың шаңғыларын ұрлаған қорқыныштылардың куәсі болады және қорқыныштылардың біреуін балтасымен шауып тастайды. Келесі күні таңертең капитан Ричардс пен Маргарет бауырлас Билли жетімдер үйіне баратынын түсінеді, онда Рикки әлі де тұрады. Офицер Барнс жетімдер үйін қауіпсіз ету туралы бұйрыққа жауап береді және діни қызметкерді, әкесін өлтіреді О'Брайен, оны Биллимен шатастырып, Санта-Клаус киімінде киінген. Барнс аймақты қарауылдап жүргенде, оны Билли балтасымен көкірегіне ұрады. Билли енді мүгедек арбада отырған анаға қарсы шығады. Ол қызды өлтіруге дайындалған кезде, Ричардс оны арқасынан атып өлтіреді. Билли жерге құлап, балаларға "Сендер қазір қауіпсізсіңдер, Санта Клаус кетті" деп айтады, ол жарақаттарынан қайтыс болады. 14 жасар Рикки, анаға қарағандай, "Нади" деп айқайлайды.

Өндіріс

Фильмнің идеясын атқарушы продюсер Скотт Дж. Шиенд ұсынды, ол сол кезде көпшіліктен түскен сценарийлерді қабылдап отырды. Олардың бірі – Гарвард университетінің студенті Пол Кайми жазған «Ол ұйықтағанда сені көреді» деген әңгіме. Бұл әңгіме кісі өлтіретін Санта Клаус туралы болды және Шиенд, ол қорқыныш фильмдерін ұнатпаса да, бұл идеяға қызығушылық танытты. Содан кейін ол жазушы Майкл Хикиге хабарласып, одан әңгіме негізінде сценарий жазуын сұрады, ол да келісті. Кейін Хики сценарийді Tri Star Pictures компаниясына жіберді, олар оған риза болып, фильмді қаржыландыруға және таратуға келісті. Фильмнің өндіріс кезіндегі аты – Slayride, оны Slayride Productions Inc. шығарды. Продюсер Ира Ричард Бармак фильмді өндіру үшін Tri Star компаниясымен келісім жасады. Атқарушы продюсерлер Скотт Шиенд пен Деннис Уайтхед «келесі Джон Карпентер» болатын жас режиссерді іздеп, Сэм Райми, Альберт Магноли және Кен Кваписті қарастырды. Tri Star теледидар продюсері Чарльз Э. Сельерге қызығушылық танытты, ол «Гризли Адамстың өмірі мен дәуірі» фильмін және телесериалын жасағанмен танымал еді. Шиенд пен Уайтхед тәжірибелі продюсер фильмге жақсы бедел бермейді деп ойлады, бірақ Tri Star талап етіп, Сельерді жұмысқа алды. Басты түсірілім 1983 жылдың наурыз-сәуір айларында Юта штатындағы Хебер-Сити және Мидуэй қалаларында өтті. Сол кезде қардың көп бөлігі еріп жатқандықтан, түсіру тобы сыртқы көріністерді бірінші түсіруге асықты. Ішкі көріністер үшін көптеген ғимараттар пайдаланылды. Жетімдер үйінің ғимараты – түсіру тобы жөндеген ескі мектеп ғимараты. Түсірілім аяқталғаннан кейін ол жақын уақытта бұзылды. «Айраның ойыншықтары» ғимараты – түсіру тобы жалға алған бос ғимарат. 2022 жылға дейін ол тұр және қазір спортзал ретінде пайдаланылады. Түсірілім кезінде режиссер Чарльз Э. Сельер кісі өлтіру көрінелерін түсіруге ыңғайсыздық сезінді, сондықтан редактор Майкл Спенс осы көрінелерді түсіру үшін режиссердің орнына келді. Фильмнің актер құрамы негізінен Юта штатының жергілікті актерлерінен тұрды. Басты рөлдегі Роберт Брайан Уилсон (18 жастағы Билли) сол кезде Солт-Лейк-Ситиде тұрды және актерлік тәжірибесі жоқ еді. Ол өзінің сүйікті қызының өтініші бойынша рөлге түсуге келісті. Фильмде танымал актерлер болған жоқ, көптеген актерлердің тәжірибесі тек телешоуларда ғана болды. Пост-өндіріс кезінде TriStar фильмнің Slayride атауын Silent Night, Deadly Night деп өзгертуге шешім қабылдады. Музыка композиторы Перри Боткин музыка жазу үшін шақырылды, ол фильмнің Betamax көшірмесін көріп, музыканы ойнаған кезде жазды. Кейін TriStar графикалық дизайнер Берт Клейгерді кинотеатрларға шығарылатын плакат жасауға шақырды. Плакатта Санта Клаус қолында екі ұшты балтамен түтіндікке түсіп келеді, сонымен қатар фильмнің слоганы: «Хэллоуиннен аман қалдың, енді Рождестводан аман қалуға тырыс» және «Сен жамандық жасағанда ол біледі» жазылған. Фильмнің идеясы 1980 жылғы «Рождестволық зұлымдық» және 1972 жылғы «Криптадан әңгімелер» антологиялық фильмінің бірінші бөлімінде бұрын қолданылғандықтан, продюсерлер мен TriStar кісі өлтіретін Санта Клаус тақырыбының даулы болатынына алаңдамады. Алайда фильмде католик шіркеуінің бейнесі көрсетілуіне алаңдаушылық туды. Осы себепті TriStar фильмді батыс Ютадағы протестанттар көп шоғырланған аймақтарда шектеулі түрде көрсетуге келісті, содан кейін католиктер көп шоғырланған Солтүстік-Шығыс аймақтарында көрсетуді жоспарлады. TriStar фильмнің кинотеатрларда көрсетілу күнін 1984 жылдың 9 қарашасы деп белгіледі, бұл Рождество маусымының басталуымен сәйкес келеді. Роберт Брайан Уилсон бұл шешімге наразылық білдірді, фильмді Хэллоуин маусымында шығару керек еді деп ойлады, бұл дауды азайтуға көмектесер еді.

Шығару

Фильм 1984 жылдың 9 қарашасында Tri Star Pictures тарапынан кинотеатрларда көрсетілді, ол АҚШ-тың орталық-батыс аймағындағы 398 кинотеатрда ашылды. Алғашқы көрсетілім аптасында фильм сегізінші орынды иеленді, кірісі 1,432,800 долларды құрады. Ол Вес Крейвеннің "Қорқынышты түс" атты белгілі қорқыныш фильмінен оқ бойы асып түсті, ол да сол күні шықты (бірақ 235 кинотеатрға кем). Кинотеатрлардан алынғанға дейін, фильм алғашқы 10 күнінде 2,4 миллион доллардан астам табыс әкелді.

Пікірталас және цензура

"Тынық түн, өлімге душар түн" 1980-ші жылдардың ең даулы фильмдерінің бірі болды, себебі оның жарнамалық кампаниясы, әсіресе плакаттары мен телеарнадағы жарнамалық роликтері, кісі өлтірушінің Санта-Клаус кейпінде бейнеленуіне ерекше мән берді. Ата-аналар комитеті фильмнің мазмұны мен Рождество қарсаңында көрсетілуіне байланысты оны кинотеатрлардан алып тастауға күш салды, бірақ одан бұрын түсірілген, ұқсас сюжетке ие "Рождестволық зұлымдық" фильмі көзден жасырын қалды. "Шаңырақ үстіндегі кішкентай үй" сияқты отбасылық бағдарламалардың эпизодтары арасында көрсетілген телерекламалар, ата-аналардың балаларының Санта-Клаустан қорқуына шағымдануына әкелді. Халықтың наразылығына жауап ретінде продюсер Айра Бармак "People" журналына: "Адамдар Санта-Клаустың қорқынышты контексте қолданылуына ашуланды. Санта-Клаус діни тұлға емес, мифологиялық кейіпкер. Мен осы сезімталдыққа қасақана немқұрайлылық танытпадым және оған қарсылық білдірілетінін күтпедім", - деді. "Variety" журналында жарияланған редакциондық мақалада: "Көптеген наразылықтардың себебі, Санта-Клаус киімін киген кісі өлтірушінің бейнесі балаларды жарақаттандырып, олардың Санта-Клаусқа деген дәстүрлі сенімін күйретеді деген сезім болды" делінген. Ұлыбританияда бұл фильм BBFC сертификациясына ұсынылмады, ал оның жалғасы 1987 жылы дистрибьюторлар "18" рейтингісі үшін қажетті тізімдерді жасаудан бас тартқандықтан видео сертификатын алмады. Дегенмен, 2009 жылы Arrow Films фильмді BBFC-ге жіктеуге тапсырды, ол фильмді 18 рейтингісімен қысқартусыз қабылдады. Ұлыбританиядағы DVD 2009 жылдың 23 қарашасында шықты.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes веб-сайтында 26 шолуға негізделген «Сыбыр түн, өлімге душар түн» фильмі 46% мақұлдау рейтингіне ие, орташа бағасы 4.9/10. Сискел мен Эберт фильмді сынап, Сискел тікелей эфирде фильмнің түсірілім тобының есімдерін оқып, оларға «Атағыңыз бар!» деді. Джин Сискел сондай-ақ фильм жасаушылардың осы фильмнен табатын ақшасы – қанды ақша екенін айтты. Леонард Мальтин де фильмді «құндылығы жоқ қанды фильм» деп айыптады, оны «БҰРЫШТАУ» деп атап, «Енді не болады, балаларды зорлайтын Пасха қояны ма?» деп сұрады. Daily Variety журналындағы шолуда фильмнің Рождествоның коммерциялықтануы туралы айтқан аргументтері, сыншының пікірінше, қорқынышты зорлық-зомбылықпен жабылғаны айтылды. Майкл Уилмингтон Лос-Анджелес Таймс газетінде: ««Сыбыр түн, өлімге душар түн» фильмі дерлік бірден «Барлық уақыттың ең нашар фильмдері» тізіміне еніп кетеді деп болжауға болады» деп жазды. Бір жағымды пікірді Голливуд репортерінен Кирк Эллис білдірді, ол режиссер Сельердің «кәсіби шеберлігін» жоғары бағалап, түсірілім жұмысын және Гилмер МакКормакның Маргарет әпкенінің рөлін орындауын мақтады.

Үй медиасы

Бастапқыда 1985 жылдың басында RCA/Columbia Pictures Home Video компаниясының үйдегі медиада шығаруы жоспарланған, бірақ ол шығарылымнан алынып тасталды. Кейін фильм 1986 жылдың мамыр айында USA Home Video арқылы VHS және Beta форматтарында жарық көрді. 1987 жылы фильм Laserdisc форматында шықты және 1987 және 1988 жылдары International Video Entertainment компаниясы оны VHS-те қайта шығарды. 1992 жылы Avid Home Entertainment компаниясы фильмді соңғы рет VHS форматында шығарды. 2003 жылы фильм Silent Night, Deadly Night Part 2 фильмімен бірге қос дискілік жинақта жарық көрді. Екінші шығарылым 2007 жылы болды. Бірінші екі Region 1 шығарылымы қазір қолжетімсіз. 2009 жылы Arrow Video компаниясы фильмді DVD форматында Ұлыбританияда шығарды; бұл жинаққа режиссер Чарльз Э. Сельердің кішісімен жасалған аудио сұхбат, плакат және кітапша кірді, онда "Өлімге душар режиссер: Калум Уодделлдің сұхбатында Чарльз Сельер" және "Тынық түн, жыныстық түн: Линнеа Квиглидің өмірі мен кескіні" атты материалдар бар. 2012 жылдың 4 желтоқсанында фильм 2-бөліммен бірге "Christmas Survival Double Feature" атты екі дискілік жинақта қайта шығарылды, онда 2003 жылғы шығарылымдағы архивтік бонус материалдары сақталған. 2014 жылдың 16 қыркүйегінде Anchor Bay/Starz Entertainment компаниясы фильмді Blu-ray форматында шығарды. Жаңа қосымша мүмкіндіктердің ішінде бірнеше жаңа түсіндірмелер болды, бірақ актерлердің ешқайсысы оларға қатыспады. Blu-ray нұсқасы бұрынғы DVD нұсқаларымен бірдей, бірақ кеңейтілген көріністер фильмге қайта қосылып, сурет сапасы айқын өзгерді. Фильмнің толық, өңделмеген нұсқасы әлі бір көзден шығарылмады. 2017 жылдың 5 желтоқсанында Shout! Factory компаниясы Scream Factory белгісімен фильмді екі дискілік коллекционерлік басылымда Blu-ray және DVD форматтарында шығарды. Онда фильм бастапқы R рейтингісімен театрлық нұсқасынан алынған 4K ажыратымдылықта қайта өңделген, ал рейтингсіз нұсқада SD кіріспелері қолданылған. Сондай-ақ, актерлер Роберт Брайан Уилсон мен Линнеа Куигли, атқарушы өндірушілер Скотт Дж. Шнайд пен Деннис Уайтхед, сценарист Майкл Хики, музыка композиторы Перри Боткин және монтажшы Майкл Спенс қатысқан жаңа қосымша материалдар, сондай-ақ "Slay Bells Ring: The Story of Silent Night, Deadly Night" атты фильмнің түсірілуі туралы деректі фильм де кірді, онда актерлер мен түсірілім тобынан сұхбаттар бар. Түпнұсқа театрлық трейлер, радио және теледидар роликтері де қосылды. 2003, 2012 жылғы DVD және 2014 жылғы Blu-ray шығарылымдарынан алынған ерекше материалдар да бар. Scream Factory сондай-ақ фильмнің жаңа суретінің 18x24 өлшемді плакатымен бірге коллекционерлік жинақты қамтитын шектеулі басылымды делюкс ұсынысты шығарды, сондай-ақ Санта костюмі киген және қос балта ұстап тұрған Биллидің 8 дюймдік мүсілін де ұсынды. Бұл ұсыныс 2000 данамен шектелді және алдын ала тапсырыстар 2017 жылдың 7 қыркүйегінде басталды.

Орындаулары мен қайта құрулары

Фильмнің шамалы сәттілігіне байланысты төрт жалғасы түсірілді. Алғашқы екеуі, "Тынық түн, өлімге душар түн 2-бөлімі" және "Тынық түн, өлімге душар түн 3: Сақ болғаның жақсы!" фильмдері Биллидің кіші інісі Риккидің серийлі кісі өлтірушіге айналуына бағышталған. Дегенмен, "Тынық түн, өлімге душар түн 4: Бастама" және "Тынық түн, өлімге душар түн 5: Ойыншық шебері" фильмдері бұрынғы фильмдердің кейіпкерлерімен байланыссыз, әрқайсысы Рождество тақырыбындағы өзге қорқынышты оқиғаны көрсетеді. Фильмнің еркін қайта түсірілімі, "Тынық түн" деген атпен 2012 жылдың 4 желтоқсанында шықты, оның басты рөлдерін Джейми Кинг және Малкольм Макдауэлл сомдады. 2021 жылдың 2 наурызында Orwo Studios және Black Hanger Studios түпнұсқа фильмге құқықтарды сатып алғанда тағы бір қайта түсіру туралы хабарланды. 2022 жылғы "Қанды Рождество" фильмі бастапқыда "Тынық түн, өлімге душар түн" фильмін қайта түсіру ұсынысы ретінде ұсынылған. Ұсыныс түпнұсқадан тым алыс болғандықтан қабылданбады, содан кейін ол жеке фильм ретінде дамытылды.