Кіріспе
Уолис аралы – Тынық мұхитындағы Полинезиядағы атолл/арал. Ол Францияның Уолис және Футуна теңізден тыс қауымдастығына (collectivité d'outre mer, немесе COM) жатады. Ол Тонганың солтүстігінде, Фиджидің солтүстік-шығысында, Хорн аралдарының шығыс-солтүстік-шығысында, Фиджидің Ротума аралының шығысында, Тувалудың оңтүстік-шығысында, Токелаудың оңтүстік-батысында және Самоаның батысында орналасқан. Оның ауданы шамамен және 8333 адам тұрады. Оның астанасы Мата-Уту. Рим католик діні басым дін. Оның ең биік нүктесі – Лулу Факахега тауы. Уолис жанартаулық шығу тегіне жатады, құнарлы топырағы мен сақталған көлдері бар. Жаңбыр жиі жауады. Ол шамамен 13-16 ғасырларда Тонга теңіз империясының құрамына кірген. Сол кезде Туи Тонганың ықпалы осы деңгейге төмендегендіктен, Увея өзіндік маңызға ие болды. Мұадағы Лотоалахи маңындағы Талиетуму бекінісі тонгалықтардың жеңіліске ұшырағанға дейін соңғы тірегі болды. Аралды 1767 жылдың 16 тамызында кемеде жүзіп келе жатып көрген Корнуоллдық теңізші, капитан Сэмюэл Уоллистің құрметіне "Уолис" деп атады. 1842 жылдың 5 сәуірінде Уолис аралының билігі Франциядан қорғау сұрады, ал 1887 жылдың сәуірінде қорғау шарты жасалды. 1959 жылғы референдумнан кейін Уолис 1961 жылы француз теңізден тыс аумағына айналды.
Wallis is a Polynesian atoll/island in the Pacific Ocean belonging to the French overseas collectivity (collectivité d'outre mer, or COM) of Wallis and Futuna. It lies north of Tonga, northeast of Fiji, east northeast of the Hoorn Islands, east of Fiji's Rotuma, southeast of Tuvalu, southwest of Tokelau and west of Samoa. Its area is almost with 8,333 people. Its capital is Mata Utu. Roman Catholicism is the predominant religion. Its highest point is Mount Lulu Fakahega Wallis is of volcanic origin with fertile soil and some remaining lakes. Rainfall is plentiful. It was part of the Tongan maritime empire from around the 13th to 16th century. By that time the influence of the Tui Tonga had declined so much that Uvea became important in itself. The big fortress of Talietumu close to Lotoalahi in Mua was the last holdout of the Tongans until they were defeated. The island was renamed "Wallis" after a Cornish navigator, Captain Samuel Wallis, who saw it while sailing aboard on 16 August 1767. On 5 April 1842, the authorities of Wallis Island requested protection by France with a protectorate treaty signed in April 1887. After a referendum in 1959, Wallis became a French Overseas Territory in 1961.
Уоллис аралының климаттық деректері
Валис (Хихифо ауданы) тропикалық жаңбырлы ормандар климатына ие (Кёппен климаттық жіктелімі Af). Хихифодағы орташа жылдық температура – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – , ең көп жауын-шашын қаңтар айында жауады. Апрель айында температура ең жоғары, шамамен , ал шілде айында ең төменгі температура, шамамен . Хихифода тіркелген ең жоғары температура 2004 жылғы 29 сәуірде – болды; ең төменгі температура 2014 жылғы 14 шілдеде – тіркелді.
Климаттық дағдарыс
Уоллис теңіз деңгейінің көтерілуінен толық су астында қалу қаупі жоқ болғанымен, халықтың көп бөлігі әсер ететін жағалаудағы елді мекендерде тұрады.
Тарих
Археологиялық қазбалар Валлис аралында шамамен 1400 жылға жатқан ескерткіштерді анықтады. Ол 13-16 ғасырлар аралығында Тонга теңіз империясының құрамына кірді. Сол кезде Туи Тонганың ықпалы мөлшері азайғандықтан, Увея өзіндік маңызға ие болды. Халаевалу сияқты қазіргі кездегі бірнеше жоғары дәрежелі Тонга атақтары Увеядан бастау алады. Аралда Туи Тонгаға сыйлық ретінде үлкен Lomipeau каноэсі салынды. Муадағы Лотоалахи маңындағы Талиетуму бекінісі тонгалықтардың жеңіліске ұшырағанға дейінгі соңғы тірегі болды. Бұл жердің қираған қалдықтары бүгінде туристерді қызықтырады. Аралды 1767 жылдың 16 тамызында, Таитиді ашқаннан кейін кемеде жүзіп келе жатқан Корнуоллдық теңізші, капитан Сэмюэл Уоллис, көргендіктен "Уоллис" деп атады. 1835 жылы Увеяға Тонгадан келген қарулы миссионерлер шабуыл жасап, аралды күшпен протестантизм дініне көшіруге тырысты. 1837 жылдың қазан айында Жан Батист Помпальье келді, Лавелуамен келіссөздер жүргізіп, тіл үйрену және достық қарым-қатынас орнату мақсатымен дін қызметкері мен бауырласты қалдырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал әкімшілігі Виши үкіметін қолдады, бірақ 1942 жылдың 26 мамырында Жаңа Каледониядан келген француз корветі осы үкіметті құлатты. АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің бөлімдері 1942 жылдың 29 мамырында Уоллиске қонды. 1959 жылы өткен референдумның нәтижесінде Валис 1961 жылы Францияның теңізден тыс аймағы мәртебесін алды.
Демография
2018 жылы аралда 8333 адам тұрды (аумақтың жалпы халқының 72 пайызы). Көптеген тұрғындардың ана тілі увеан (немесе валлис) тілі болып табылады.
Мәдениет және дін
Валис аймағында дін ("Лото") мен мәдениет ("Ага'ифеноа") өте жақын. Күнделікті өмірге полинезиялық дәстүрлер, әсіресе рим-католик мерекелері зор әсер етеді. Әр ауылдың өзіне тән қасиеттісі бар. Әр округтің өзінің ірі шіркеуі бар. Бас собор – Мата-Уту соборы. Халықтың көбісі римдік католиктер ("Лото-Католика"), ал аралда көптеген діни ғимараттар салынған. Католик миссионерлері Ваимуа Лавелуа патшасымен қарсы алынып, ол оларды "Соане Патита Ваимуа" деп крещение рәсіміне қабылдады. Епископ Батайон патшалық отбасыларымен жақын қарым-қатынас орнатты. Амелия патшайымының жеке кеңесшісі ретінде 1847 жылы Лану семинариясын (Океаниядағы алғашқы католик семинариясы) құрды. Лану 1997 жылы 150 жылдығын тойлады. Осы мерейлі шараға 1940 жылдары онда оқыған Самоа кардиналы Пио Таофинуу және Тонга, Самоа, Фиджи және Жаңа Каледониядан келген үлкен делегация қатысты. Уоллис және Футуна 1935 жылдың 11 қарашасында апостолдық викариат ретінде құрылып, 1966 жылдың 21 маусымында диоцез деңгейіне көтерілді.
Көлік
Уоллис аралына коммерциялық рейстерді тек Жаңа Каледониядағы Aircalin авиакомпаниясы орындайды. Мата-Утуда (Хахаке) Aircalin кеңсесі бар.
Мұражайлар
Увеа музейі қауымдастығы – Мата Утудағы жекеше музей, ол аралдағы Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихын сақтайды.