Кіріспе

Механикалық калькулятордың түрі

Тісті дөңгелектер арқылы есептеуді жүзеге асыратын, 1685 жылдан бері сипатталған және 19-20 ғасырларда кең таралған механикалық калькулятордың бір түрі – тісті дөңгелек калькуляторы. Бұл дөңгелектердің (тісті дөңгелектердің) тістерінің саны реттеліп, 0-ден 9-ға дейін тістерді көрсетуге мүмкіндік беретін жаққа орналасқан тұтқа арқылы орнатылатын. Осы дөңгелектерді санау механизмімен байланыстыру арқылы жаңа типтегі калькулятор құрылды. Дөңгелектерді бір бағытта бұрғанда қосу, ал екінші бағытта алу амалы орындалады. Арифмометрді жаңарту барысында, бұл калькуляторлардың құны мен көлемі айтарлықтай төмендеді, олардың көмегімен төрт негізгі амал (қосу, алу, көбейту және бөлу) оңай орындалатын болды. Томас арифмометрінің (1850 жылдары өндірілген) және Однер арифмометрінің (1890 жылдары өндірілген) табысы тісті дөңгелек калькуляторларының кең таралғандығына ықпал етті.

Тарих

1685 жылы жазылған "Machina arithmetica in qua non additio tantum et subtractio sed et multiplicatio nullo, diviso vero paene nullo animi labore peragantur" атты еңбегінде Лейбниц екі бөлек машинаны біріктіру арқылы жасалған арифметикалық машинаны сипаттады, бірі қосу/алу, екіншісі көбейту/бөлу үшін. Паскальдің калькуляторы қосу және алу амалдарын орындау үшін пайдаланылатын (оны Паскальдің есептеу жәшігі деп атады), ал көбейту мен бөлу үшін жылжымалы тістері бар доңғалақты машина қолданылатын болды. Лейбництің бұл шыршалы машинасын құрастырғанына дәлел жоқ, бірақ оның Лейбниц дөңгелегі, жылжитын санау дөңгелегімен қосылғанда, тістердің өзгермелі санымен торапқа түсуге қабілетті, бұл тістердің өзгермелі санымен жұмыс істейтін құрылымды іске асырудың жолы болған сияқты. 1709 жылы Джованни Полени шыршалы механизмді пайдаланатын ағаштан жасалған сағат есептегішін құрастырды; ол Антониус Браунның өзінің машинасы үшін император Карл VI-ға арнағаны үшін 10 000 гульден алғанын естігеннен кейін оны жойды. Полени машинасының сипаттамасын 1709 жылы Miscellanea еңбегінде берген, ал 1727 жылы жарық көрген "Машиналардың жалпы теориясы" ("Theatrum Machinarum Generale") атты еңбегінде Якоб Леупольд та оны сипаттады. Антоний Браун Швабияда туған; 1727 жылы императорға ұсынған машинасы цилиндр пішіндес және болат, күміс және мыстан жасалған; ол әдемі безендірілген және Ренессанс дәуірінің үстел сағатына ұқсады. Ол төрт амалдың барлығын орындай алады. Машинаның үстіне жазылған императорға арналған арнауында: "білімсіз адамдарға қосу, алу, көбейту және тіпті бөлуді жеңілдету үшін" деп жазылған. 1775 жылы Ұлыбританияның лорды Стэнхоп шыршалы машинаны жобалады. Ол тіктөртбұрышты қорапқа орнатылып, қабылдағышы болған. Ол сондай-ақ 1777 жылы Лейбниц дөңгелектерін пайдаланатын машинаны жобалады. 1842 жылы француз өнертапқышы Дидье Рот осы үлгідегі машинаны патенттеді және құрастырды. 1845 жылы польшалық сағатшы Израил Стаффель Варшавадағы өнеркәсіптік көрмеде өзінің шыршалы машинасын таныстырды және 1851 жылы Лондондағы Ұлы көрмеде алтын медаль жеңіп алды. Фрэнк Болдуин 1872 жылы АҚШ-та шыршалы калькуляторды ойлап тапты. Санкт-Петербургта, Ресейде, Уилгот Теофил Однер 1874 жылы арифмометрді ойлап тапты және 1890 жылы ол жаппай өндірілген алғашқы шыршалы калькулятор болды. Оның өнеркәсіптік өндірісі Однердің шеберханасында басталды: В. Т. Однер, Maschinenfabrik & Metallgiesserei, содан кейін 1891 жылы Однер Гилл зауытына (фабрика Однера Гиля) көшті. Однер типті калькуляторлар Америка Құрама Штаттарына қарағанда Еуропада (әсіресе Германияда) көбірек танымал болды. Grimme, Natalis & Co. компаниясы 1892 жылы Однердің патенттеріне құқықтарды сатып алып, көп ұзамай Германияның Брансвик қаласында өндірісті бастады. Олар өз машиналарын Брунсвига тауарлық белгісімен (Brunsviga – Брансвик қаласының латынша атауы, неміс тілінде Braunschweig) сатты; олар өздері өте табысты болды және Однердің көшірмелерін жасаушылардың бірінші буыны болды. 1924 жылы Ресейдің Чека басшысы Феликс Дзержинский арифмометрлерді өндіруді бастады. Кейін олар "Феликс арифмометрі" деп аталды және 1970 жылдарға дейін Кеңес Одағында кеңінен қолданылды, "Темір Феликс" деген атпен танымал болды.

Операция

Осы типтегі машиналардың жұмысы қажетті санды орнату үшін тұтқаларды немесе ручкаларды тартып орындалды. Қосу, алу, көбейту және бөлу айналмалы барабандар арқылы жасалды. Қосу үшін олар бір бағытта айналды, ал алу үшін бағыт кері қайтарылды. Көбейту үшін айналымдар қосу сияқты бірдей бағытта, ал бөлу үшін алу сияқты бірдей бағытта қайталанды. Екі жиындық сандарды көрсетуге арналған дискіден құралған құрал болды. Олардың біреуінде жиынтық сомалар, екіншісінде қосылған, алынған, көбейтілген немесе бөлінген сан пайда болды. (Офистік құралдар жөніндегі нұсқаулық, 88-бет)