Кіріспе

Фиджиде жеке есімдердің қалыптасу ережелері Фиджидегі этникалық топтардың арасында да, ішінде де үлкен айырмашылықтарға ие. Жергілікті фиджиліктердің дәстүрлі амалдары бүгінде бұрынғыдан азырақ сақталып, есімдерге қатысты еуропалық мәдениет элементтерімен араласып кеткен. Үнді қауымында дәстүрлі үнділік есімдер беру практикасы фиджилік және еуропалық мәдениеттердің әсерімен қатар өмір сүреді.

Фиджилік жергілікті тұрғындар

Фиджи мәдениетінде тегін атаулар дәстүрлі емес. Соңғы жылдары олар жиі қолданыла бастады, бірақ бұл кеңінен таралған жоқ. Тегі болуы және оны пайдалану мәселесі – әр адамның жеке таңдауы. Сондықтан, адамның соңғы аты міндетті түрде тегі болмайды. Фиджиліктердің көпшілігі екі есіммен танысады: әдетте Киелі кітаптан алынған христиандық есім және дәстүрлі есім. Бала шомылдырылғанда немесе тіркелгенде әкесінің дәстүрлі есімінен алынған тегі берілуі мүмкін. Тегімен шомылдырылған адамдар кейін оны тастауы да мүмкін; кейбіреулері өмірінің кейінгі кезеңдерінде қайтадан қабылдаса, ал бастапқыда тегі болмағандар әкесінің дәстүрлі есімін тегі ретінде қабылдауы да жақсы жағдай. Фиджиліктердің өмірінің әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі есімдермен танылуы дағдыға айналған.

Фиджилік атау үлгілері

Премьер-министр Ситивени Рабука ертерек күндері, регби ойыншысы ретінде «Ситивени Лигамамада» деп танылған. Тағы бір көрнекті мысал – 2000 жылы төңкеріс ұйымдастырған Джордж Спейт, ол кейін өткен сайлауға «Иликими Найтини» деген атпен қатысты. Ол атын ресми түрде өзгертуге мұқтаж болған жоқ; оған тек фамилиясы және ағылшын тіліндегі есімі жоқ кандидатурасын тіркеу жеткілікті болды. Спейттің кінәлі серігі Масиу Навакасуасуа 2005 жылдың 28 қазанында Австралияға эмиграциялағанын және өзінің туу куәлігінде және паспортында тіркелген әкесінің тегін пайдалану арқылы қара тізімге ілікпеуге тырысқанын мәлімдеді. Тегтердің барлық жерде қолданылмауына байланысты, бір отбасының бірнеше мүшесінің әртүрлі тегі болуы дағды. Белгілі мысалдарға 2009-2015 жылдар аралығында Фиджи президенті болған Рату Эпели Найлатикау және оның інісі Ту’уакитау Коканауто жатады. Көптеген фиджиліктер тегі болмаса, балаларын тіркеу кезінде өздерінің дәстүрлі есімдерін тег ретінде көрсетеді. Белгілі мысалдарға Фиджидің ұзақ жылдар бойы премьер-министрі және президенті болған, қазіргі кезде қайтыс болған Рату сэр Камисесе Мара кіреді, оның балалары Мара тегін алып жүреді, бірақ бұл оның есімі, көптеген шетелдіктердің қате пікірдегідей, оның тегі емес. Президент Найлатикау да өз есімін балаларына тег ретінде берді. 2000 жылдан 2009 жылға дейін Фиджи президенті болған Рату Джозефа Илоиловату Улуивуда, көбінесе «Рату Джозефа Илоило» деп танылады, тегі болған, бірақ оны әдетте тек заңдық мақсаттар үшін ғана қолданған фиджиліктердің мысалы. Оның көптеген фиджилік емес адамдар тегі деп жаңылысқан Илоило есімі, шындығында оның екінші есімінің қысқартылған түрі еді. Есімдерді қысқарту – тағы бір кең таралған фиджилік дәстүр; осы құбылыстың тағы бір көрнекті мысалы – регби жұлдызы Рупени Каукаунибука, Фиджиде де, одан тыс жерлерде де «Каукау» деп белгілі. Фиджиліктер әдетте өз есімдерімен бірге титулдарды қолданады. Фиджинің көп бөлігінде еркек басшылар қолданатын титул – Рату, ал әйелдерге сәйкес титул – Ади. Рева провинциясында жергілікті диалект екі титулдың орнына Ро қолданады. Лау аралдарында еркек және әйел басшылары екеуі де Роко деп аталады, ал Кадаву аралы мен батыс аймақтарында әйел басшылары Булу деп аталады. Титул есімнің алдында немесе басқа титулдың алдында қолданылады (мысалы, Рату сэр Камисесе Мара, Рату доктор Эпели Найлатикау). Дегенмен, ол әскери титулдардан кейін келеді (мысалы, бригадир-генерал Рату Эпели Ганилау).

Дәстүрдегі есімдер

Қазіргі кезде есімдер туыстар арасында мұрагерлікпен немесе беріліп жүруі мүмкін, бірақ дәстүрлі фиджилік есімдердің мағынасы мен тарихы болады. Христиан діні мен еуропалық мәдениет келгенге дейін фиджилік есімдер көбінесе баланың тууына байланысты жағдайларға немесе оқиғаларға, сондай-ақ басқа да жайттарға негізделген. Дәстүрлі және заманауи атау үлгілерін көрсететін заманауи мысал – 2004 жылдан 2006 жылға дейін вице-президент қызметін атқарған Джони Мадраививи. Джони – «Джон» есімінің фиджилік нұсқасы. Мадраививи, яғни «қышқыл нан» деген мағынаны білдіреді, оны оның әкесі, сондай-ақ Рату Джони Мадраививиден алған. Ескі Мадраививиге оның әкесі Мара Капайвай (қазіргі Рату Мараның атасы емес, есімдес) есім берген, ол өлім жазасына кесіліп, соңғы тамағын ішіп отырған. Тіпті нанның өзі оған қышқыл таң қалды, сондықтан ұлының аты осылай аталып кеткен. Барлық бала да осындай оқиғаларға байланысты аталмаған. Таноа Сенибуа бала туған жердегі ауадағы «Буа» гүлінің хош иісімен аталған, ал «Таноа» деп оның әкесі баланың туғаны туралы жаңалық алғанда таноадан кава ішіп отырғандықтан аталған. Есім беру үшін белгілі бір тәртіп сақталған, бірақ қазіргі заманда бұл тәртіпке бұрынғыдай қатаң бағынылмайды.

Каста жүйесі мен атаулар

Фиджилік үндістер арасында касталық жүйе көбінесе жойылғанмен, брахмандарды (жұбын) Шарма тегінен, ал Кшатрияларды (жауынгерлерді) Сингх тегінен тануға болады.