Кіріспе

Ақпарат ғылымы бойынша пәндер. Құқықтық информатика – ақпарат ғылымының бір саласы. Америкалық кітапханалар қауымдастығы информатиканы "ақпараттың құрылымы мен қасиеттерін, сондай-ақ ақпаратты ұйымдастыру, сақтау, іздеу және тарату үшін технологияны қолдануды зерттеу" деп анықтайды. Осылайша, құқықтық информатика құқықтық ортада информатиканы қолдануға қатысты, және заңмен байланысты ұйымдарды (мысалы, заң кеңселерi, соттар және заң мектептерi) және осы ұйымдардағы ақпаратты және ақпараттық технологияларды пайдаланушыларды қамтиды.

Саясат мәселелері

Құқықтық информатикадағы саяси мәселелер заңды іске асыру кезінде ақпараттық технологиялардың қолданылуынан туындайды, мысалы электрондық поштадағы, іздеу сұраныстарындағы және әлеуметтік желілердегі ақпаратты алу үшін сотқа шақыру қолдану. Әлем бойынша құқықтық информатика мәселелеріне қатысты саяси көзқарастар әртүрлі. Мысалы, Еуропа елдері деректерді жоюды немесе оларды анонимді етуді талап етеді, осылайша оларды сот процесінде пайдалану мүмкін болмайды.

Бұлтты есептеу

Бұлттық есептеулерді кеңінен енгізу заң қызметтерін ұсынуда бірнеше артықшылықтар береді. Заң қызметтерін көрсетушілер клиенттерден қолданысқа немесе жазылымға байланысты төлем алып, пайда табу үшін Бағдарламалық қамтамасыз етуді қызмет түрінде пайдалана алады. Бұл модель дәстүрлі, жекешелендірілген қызметтерге қарағанда бірнеше артықшылыққа ие. Бағдарламалық қамтамасыз етуді қызмет түрінде пайдалану мүмкіндігі әлдеқайда кең. Дәстүрлі модельдерде адвокат әрбір қосымша клиентке шектеулі ресурсын (өз уақытын) жұмсауға көбірек уақыт жұмсауы тиіс. Бағдарламалық қамтамасыз етуді қызмет түрінде пайдалану арқылы заң қызметтерін көрсетуші өнімді бір рет әзірлеп, содан кейін әрбір қосымша клиентке қызмет көрсету үшін шектеусіз ресурсқа (бұлттық есептеу қуатына) сүйене алады. Бағдарламалық қамтамасыз етуді қызмет түрінде пайдалану дәстүрлі жекешелендірілген қызметтерді толықтыруға мүмкіндік береді, бұл адвокатқа жекешелендірілген жұмыстарға назар аударуға мүмкіндік береді. Бағдарламалық қамтамасыз етуді қызмет түрінде ұсыну ыңғайлырақ, себебі ол заң қызметтерін көрсетушінің клиентпен бір уақытта болуын қажет етпейді. Бағдарламалық қамтамасыз етуді қызмет түрінде пайдалану адвокат-клиент қарым-қатынасын күрделендіреді, бұл адвокат-клиент құпиясына қатысты салдарлары болуы мүмкін. Дәстүрлі жеткізу моделі адвокат-клиент құпиясының қашан және қалай қолданылатынын анықтауды жеңілдетеді. Бірақ заң қызметтерін ұсынудың күрделі модельдерінде басқа да қатысушылар немесе автоматтандырылған процестер клиент пен оның адвокаты арасындағы қарым-қатынасты реттеуі мүмкін, бұл қандай хабарламалар заң бойынша құпия болып саналатынын анықтауды қиындатады.

Жасанды интеллект

Жасанды интеллект оптимизациялық алгоритмдер мен жабық тендерлерді пайдаланатын онлайн дауларды шешу платформаларында қолданылады. Жасанды интеллект сондай-ақ "берілген саланың объектілерінің қасиеттері мен байланыстарын анық, формалды және жалпы түрде сипаттайтын" құқықтық онтологияны модельдеуде де жиі қолданылады. Жасанды интеллект және құқық (ЖИ және құқық) – жасанды интеллекттің (ЖИ) құқықтық информатика мәселелеріне қолданылуымен және осы мәселелер бойынша жүргізілетін бастапқы зерттеулермен айналысатын ғылым саласы. Бұл сала сонымен қатар кері бағытта да үлес қосуға тырысады: құқықтық мәселелер шеңберінде жасалған құралдар мен техникаларды ЖИ саласына жалпылай таратуға мүдделі. Мысалы, құқықтық шешім қабылдау теориялары, әсіресе дәлелдеу модельдері, білімді ұсыну және логикалық ой-қырлылыққа үлес қосты; нормаларға негізделген әлеуметтік ұйымдастыру модельдері көп агенттік жүйелерді дамытуға көмектесті; құқықтық істерді талдау жағдайға негізделген ойлау әдістерін жетілдірді; ал үлкен көлемдегі мәтіндік деректерді сақтау және іздеу қажеттілігі түсініксіз ақпаратты іздеу және интеллектуалды деректер базаларын құруға ықпал етті.

Тарих

Ловингер, Аллен және Мель ИЖ және құқықта маңызды болатын бірнеше идеяны болжағанмен, ИЖ техникаларын құқыққа қолданудың алғашқы тұжырымды ұсынысы Бьюкенен мен Хедрикке тиесілі деп есептеледі. Бұл кезеңдегі алғашқы жұмыстардың қатарында АҚШ-та Торн МакКартидің TAXMAN және Ұлыбританияда Рональд Стампердің LEGOL жобалары бар. 1980 жылдардың басындағы маңызды жетістіктерге Кароль Хафнердің түсіндірілімді іздеу жөніндегі жұмысы, Энн Гарднердің шарттық құқық жөніндегі зерттеуі, Риссландтың құқықтық гипотезаларға қатысты жұмысы және Лондон Императорлық колледжінің заңнаманы орындалатын логикалық бағдарламалар арқылы бейнелеу жөніндегі жұмысы жатады. Ғылымгерлердің алғашқы кездесулерінің ішінде Суонсидегі бір реттік жиын, IDG Флоренцияда ұйымдастырған конференциялар сериясы және 1984 және 1985 жылдары Хьюстон университетінде Чарльз Уолтер ұйымдастырған семинарлар болды. 1987 жылы екі жылда бір рет өткізілетін халықаралық конференция – ИЖ және құқық (ICAIL) құрылды. Бұл конференция ИЖ және құқықтағы жарияланымдар мен идеяларды дамытудың басты алаңы ретінде таныла бастады және ол кейінгі ICAIL-дарды ұйымдастыру және өткізу үшін Халықаралық жасанды интеллект және құқық қауымдастығының (IAAIL) құрылуына әкелді. Бұл өз кезегінде 1992 жылы алғаш жарық көрген «Artificial Intelligence and Law Journal» журналының құрылуына себеп болды. Еуропада 1988 жылы JURIX конференциялары (құқықтық білімге негізделген жүйелер үшін Jurix Foundation ұйымдастырған) басталды. Бастапқыда голланд тілінде сөйлейтін (яғни голланд және фламанд) зерттеушілерді біріктіру мақсатымен ұйымдастырылған JURIX конференциясы тез арада халықаралық, негізінен еуропалық конференцияға айналып, 2002 жылдан бері голланд тілінде сөйлейтін елдерден тыс жерлерде тұрақты түрде өткізіліп келеді. 2007 жылдан бастап JURISIN семинарлары Жапонияда Жасанды интеллект қоғамының қолдауымен ұйымдастырылып келеді. Akoma Ntoso құқықтық құжаттардың өзара сәйкестік стандарты, цифрлық парламенттік, сот және заңнамалық құжаттардың синтаксистік және семантикалық компоненттерінде машинамен басқарылатын процестерді іске асыруға мүмкіндік береді, осылайша жоғары сапалы ақпараттық ресурстарды дамытуға көмектеседі және ИЖ құралдарының негізін қалайды. Оның мақсаты – машиналық көмекпен жобалау және машиналық көмекпен (құқықтық) талдау негізінде ең жақсы тәжірибелер мен нұсқауларға сүйене отырып, парламенттік және заңнамалық операциялардың тиімділігін, жауапкершілігін, сапасын және ашықтығын айтарлықтай арттыру. Семантикалық веб ортасына енген бұл стандарт, осы құралдар жұмыс істей алатын және қарым-қатынас жасай алатын гетерогенді, бірақ өзара сәйкес келетін экожүйенің негізін құрайды, сондай-ақ цифрлық құқыққа немесе ережелерге негізделген болашақ қолданыстар мен жағдайлар үшін де мүмкіндіктер ашады. 2019 жылы Қытайдың Ханчжоу қаласында электрондық сауда және интернетке байланысты зияткерлік меншік дауларын шешу үшін жасанды интеллектке негізделген Интернет сотының пилоттық бағдарламасы іске қосылды. Дауға қатысушы тараптар видеоконференция арқылы сотқа қатысады, ал ИЖ ұсынылған дәлелдерді бағалайды және тиісті құқықтық нормаларды қолданады. Машиналық оқыту және жасанды интеллектті пайдалана отырып, сот процесінің тәуекелдерін бағалау, баға белгілеу және мерзімдерді болжау жүзеге асырылады.

Құқықтық ойлаудың формальды үлгілері

Ресми құқықтық мәтіндер мен құқықтық негіздемелердің үлгілері жасанды интеллект (АИ) және құқық саласында мәселелерді түсіндіру, оларды нақтырақ қарастыру және іске асыру үшін негіз құру мақсатымен пайдаланылған. Әртүрлі формализмдер қолданылды, оның ішінде ұсыныс және предикат есептеулері; деонтикалық, уақыттық және монотонды емес логикалар; және күйлерді өзгерту диаграммалары. Праккен мен Сартор АИ және құқықта логика мен дәлелдемелерді қолдануды егжей-тегжейлі және авторитетті түрде қарастырып, осы салаға қатысты кең мағыналы сілтемелер жинағын ұсынады. Ресми үлгілердің маңызды рөлі – түсініксіздікті жою. Шындығында, заңнама түсініксіздікке толы: ол табиғи тілде жазылғандықтан жақшалар болмайды, сондықтан «және» және «немесе» сияқты байланыстырушылардың қолданылу аймағы белгісіз болуы мүмкін. «Егер» сөзі де бірнеше түсіндіруге мүмкіндік береді, ал заң құрастырушылар «тек егер» дегенді жазбайды, бірақ «егер» сөзімен осы мағынаны білдіруге тырысады. АИ және құқықта заңды үлгілеу үшін логиканы қолданудың алғашқы қадамдарының бірінде Лейман Аллен бірқатар мақалаларында мұндай синтаксистік түсініксіздіктерді шешу үшін ұсыныс логикасын қолдануды ұсынды. Логикалық бағдарламалардың бірнеше сілтемелер, қарсы фактілер, ережелер, түзетулер және арнайы техникалық ұғымдар (мысалы, үлеспе талаптары) сияқты күрделіліктерді шешу үшін қосымша кеңейтулер қажет екенін көрсетті. Кросс-сілтемелер мәселесін шешу үшін иерархиялық бейнелеуді қолдану ұсынылды, ал тексеру және жиі түзетулер мәселелерін шешу үшін «изоморфты» бейнелеулер ұсынылды. 1990 жылдарға қарай бұл бағыттағы жұмыстар домендік тұжырымдамаларды (онтологиялар деп аталады) формализациялауға жартылай сіңірілді, бұл Грубердің жұмысынан кейін АИ-да кең таралды. АИ және құқықтағы алғашқы мысалдарға Валентенің функционалдық онтологиясы және Виссер мен ван Кралингеннің фреймге негізделген онтологиялары жатады. Құқықтық онтологиялар АИ және құқық конференцияларындағы семинарлардың тұрақты тақырыбына айналды және жалпы жоғары деңгейлі және негізгі онтологиялардан бастап нақты заңнамалардың арнайы үлгілеріне дейін көптеген мысалдар бар. Заң нормалар жиынтығынан тұратындықтан, деонтикалық логика заң жобаларының формалды негізі ретінде қолданылуы таңқаларлық емес. Алайда, олар сарапшы жүйелердің негізі ретінде кеңінен қабылданбады, мүмкін, сарапшы жүйелер нормаларды орындауға міндетті болғандықтан, ал деонтикалық логика нормалардың бұзылуын қарастыру қажет болған кезде ғана қызығушылық тудырады. Заңда басқа аталған тұлғаға жүктелген міндеттемелер ерекше қызығушылық тудырады, өйткені мұндай міндеттемелерді бұзу көбінесе сот процесінің негізі болып табылады. Сондай-ақ, деонтикалық және іс-қимыл логикасын біріктіріп, нормативтік ұстанымдарды зерттеуге қатысты қызықты жұмыстар бар. Көп агенттік жүйелер контекстінде нормалар күйлерді өзгерту диаграммаларын пайдалана отырып үлгіленді. Көбінесе, әсіресе электрондық институттар контекстінде, осылай сипатталған нормалар реттелген (яғни бұзылуы мүмкін емес), бірақ басқа жүйелерде бұзушылықтар да қарастырылады, бұл нақты нормалардың сенімді бейнесін береді. Бұл тәсілдің жақсы мысалы үшін Modgil және т.б. еңбектерін қараңыз. Заң көбінесе уақытқа қатысты мәселелерге қатысты, олар мазмұнына (мысалы, мерзімдер мен шекті мерзімдер) және заңның өзіне (мысалы, күшке енуіне) қатысты. Уақыт логикасын модельдеуге оқиғалар есептеуі және жеңіліске ұшырайтын уақыт логикасы сияқты есептеу формализмдерін пайдалану арқылы әртүрлі әрекеттер жасалды. Заңды модельдеу үшін логиканы қолдануды қарастырғанда, заңның өзіндік монотонды емес екенін ескеру қажет, бұл барлық құқықтық жүйелерде бекітілген шағымдану құқығынан және заңның түсіндірмелерінің уақыт өте келе өзгеруінен көрінеді. Сонымен қатар, заңдарды әзірлеуде ерекшеліктер көп, ал заңдарды қолдануда прецеденттер соларға сүйене отырып, сондай-ақ олардан бас тартады. Логикалық бағдарламалау тәсілдерінде сәтсіздік ретінде терістеу жиі монотондылықты басқару үшін қолданылады, бірақ жеңіліске ұшырайтын логика сияқты монотонды емес логикалар да қолданылады. Алайда, абстрактілі дәлелдемелердің дамуынан кейін бұл мәселелердің көбінесе монотонды емес логиканы пайдаланудың орнына монотонды логикадағы дәлелдемелер арқылы шешілуде.

Санаттық құқықтық болжау

Академиялық және жеке меншік сандық құқықтық болжамдау модельдері бар. Жұмыс істейтін сандық құқықтық болжамдау моделінің ең алғашқы мысалдарының бірі – Жоғарғы Соттың болжамдау жобасы. Жоғарғы Соттың болжамдау моделі Жоғарғы Соттың 2002 жылғы отырысындағы барлық істердің нәтижелерін болжауға талпынды. Модель 75% жағдайды дұрыс болжады, ал сарапшылар тек 59,1% жағдайды ғана болжады. Академиялық сандық құқықтық болжамдау модельдерінің тағы бір мысалы – 2012 жылғы модель, ол Федералдық бағалы қағаздарға қатысты топтық сот процестерінің нәтижесін болжады. Кейбір ғалымдар мен құқықтық технология стартаптары сот ісінің нәтижесін болжау үшін алгоритмдік модельдер жасауға тырысуда. Бұл жалпы күш-жігердің бір бөлігі – сот ісін қаржыландыру үшін жағдайды жақсарту. Іс нәтижелерін болжау жүйелерінің сапасын бағалауды жақсарту үшін жүйелерді салыстыруға мүмкіндік беретін бірыңғай деректер жиынтығын құру ұсынылды.

Заң практикасы

Іс-тәжірибе мәселелерінің тұжырымдамалық саласында сот процестеріне және мәмілелерге бағытталған технологиялар бойынша прогресс жалғасуда. Атап айтқанда, болжамды кодтауды қоса алған технология заң практикасында айтарлықтай тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Болжамды кодтау көбінесе сот ісінде қолданылса да, қазір ол мәмілелер практикасына еніп келеді, онда ол бірігулер мен сатып алулардағы құжаттарды тексеруді жақсартуға пайдаланылады. XML кодтауды мәміле шартында қолдану және құжат дайындаудың жаңаша жүйелері заңдық информатиканың мәміле құқығы саласындағы маңыздылығын көрсетеді. Қазіргі заң саласындағы жасанды интеллект құжаттарды тексеру үшін машиналарды пайдаланады, әсіресе құжат талдауының толықтығы мен сапасына жоғары сенімділік қажет болған жағдайларда, мысалы сот процестерінде және тиісті зерделілік қажеттілік туғанда. Болжамды кодтау кішкентай үлгілерді пайдаланып ұқсас элементтерді салыстырады, маңызсыз құжаттарды іріктеп алып тастайды, соның арқасында адвокаттар назарды аса маңызды құжаттарға шоғырландырады, статистикалық тұрғыдан расталған нәтижелер береді, бұл нәтижелер адамның тексеру жылдамдығымен тең немесе одан да жоғары, сондай-ақ дәлдігімен де саяды. Дегенмен, тиімді жұмыс істеу үшін осы қызметтердің бір бөлігі (1) жекелеген тапсырыс бойынша жасалғаннан (2) стандартталғанға, (3) жүйеленгенге, (4) жинақталғанға және (5) тауар ретінде сатылатынға дейін біртіндеп өзгереді, сондай-ақ құжаттарды дайындау, бейімдеу және басқару үшін де.