Кіріспе
Экоцентризм (,/ɛ//k//oʊ/'s//ɛ//n//t//r//ɪ//z//əm/; грекше: οἶκος oikos, 'үй' және κέντρον kentron, 'орталық') – экологиялық философтар мен экологтар адамды емес, табиғатты бағалайтын, яғни антропоцентризмге қарсы құндылықтар жүйесін білдіру үшін қолданатын термин. Экоцентризмнің негізі әдетте онтологиялық сенім мен одан туындайтын этикалық талаптардан тұрады. Онтологиялық сенім адам мен адам емес табиғат арасында олардың құндылығын салыстыруға жеткілікті айырмашылықтар жоқ екенін көрсетеді, яғни адамдар ғана ішкі құндылықтың иесі немесе адам емес табиғаттан артық ішкі құндылыққа ие деп есептеуге болады. Сондықтан, туындайтын этикалық талап – адам мен адам емес табиғаттың, немесе биосфералық теңдіктің ішкі құндылығының бірдей болуы.
Ecocentrism (,/ɛ//k//oʊ/'/s//ɛ//n//t//r//ɪ//z//əm/; from Greek: οἶκος oikos, 'house' and κέντρον kentron, 'center') is a term used by environmental philosophers and ecologists to denote a nature centered, as opposed to human centered (i. e., anthropocentric), system of values. The justification for ecocentrism usually consists in an ontological belief and subsequent ethical claim. The ontological belief denies that there are any existential divisions between human and non human nature sufficient to claim that humans are either (a) the sole bearers of intrinsic value or (b) possess greater intrinsic value than non human nature. Thus the subsequent ethical claim is for an equality of intrinsic value across human and non human nature, or biospherical egalitarianism.
Терминнің шығу тегі
Экоцентрикалық этика Альдо Леопольдпен жасалды және барлық түрлер, адамдар да оның ішінде, ұзақ эволюциялық процестің нәтижесі екенін, ал олардың тіршілік процестері бір-бірімен байланысты екенін мойындайды. Альдо Леопольдтің еңбектері және оның жер этикасы мен айналаны тиімді басқару идеясы осы философияның маңызды бөлігі болып табылады. Экоцентризм биотикалық қауымдастықтың толыққанды бірлігіне назар аударады және экожүйенің құрамын және экологиялық процестерді сақтауға ұмтылады. Бұл термин 1984 жылы Арне Нæss және Джордж Сессионс тұжырымдаған терең экология қозғалысының бірінші қағидасында да көрініс табады, ол адамдарды ғаламның орталығы және барлық жаратылыстың ең жоғасы санайтын антропоцентризмнің экожүйеге қарсы күшті қарсыласы екенін көрсетеді.
which points out that anthropocentrism, which considers humans as the center of the universe and the pinnacle of all creation, is a difficult opponent for ecocentrism.
Өмірбаян
Қоршаған орта туралы ойлар және экологиялық қозғалыстың түрлі салалары көбінесе екі интеллектуалдық бағытқа бөлінеді: антропоцентрикалық, яғни "адамды орталыққа қоятын" және биоцентрикалық, яғни "тіршілікті орталыққа қоятын" бағыттар. Бұл айырмашылық басқа терминологияда "беткей" экология мен "терең" экология, сондай-ақ "техноцентризм" мен "экоцентризм" деп сипатталған. Экоцентризмді экология ішіндегі бір ойын-ағын ретінде қарастыруға болады, ол – қоршаған ортаға зиян келтіретін адам қызметін өзгерту арқылы табиғи ортаның сапасын қорғауға және жақсартуға бағытталған саяси және этикалық қозғалыс. Бұл өзгерістер экологиялық тұрғыдан зиянсыз саяси, экономикалық және әлеуметтік ұйымдастыру формаларын қабылдау және адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасын қайта қарау арқылы жүзеге асырылады. Экология түрлі жолдармен адам емес организмдердің және табиғи ортаның жалпы алғанда саяси, экономикалық және әлеуметтік саясаттың моральдық тұрғысынан бағаланғанда ескерілуге лайық екенін мәлімдейді.
Адамгершілік
Экоцентризмді оның жақтастары Батыс мәдениетінде, ғылымында және саясатында ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, терең тамырланған антропоцентрикалық көзқарастарға қарсы радикалды сын ретінде қарастырады. Антропоцентризм адам емес табиғатты қорғау мәселесін адамның пайдалылығына бағындырып, оны адамның әл-ауқатының қажеттіліктеріне ғана байланысты етеді деп айтылады. Ал, экоцентрикалық этика табиғи әлемді қорғау үшін міндетті негізді дамыту үшін қажет деп саналады. Экоцентризмді сынаушылар бұл адамгершілікке қарсы моральға есік ашады, дұрыс анықталмаған "үлкен жақсылық" үшін адамның әл-ауқатын құрбан ету қаупін тудырады деп мәлімдейді. Терең эколог Арне Несс антропоцентризмді экологиялық дағдарыстың, адам санының артуының және көптеген адам емес түрлердің жойылуының түпкі себебі деп атады. Лупиначчи де антропоцентризмді қоршаған ортаның нашарлауына себепші деп көрсетеді. Басқалар адамзаттың барлық нәрсенің орталығы емес екендігін тарихи түрде біртіндеп түсінуге назар салады: "Бірнеше жүз жыл бұрын Батыс халықтары планеталардың, Күннің және жұлдыздардың олардың мекенінің айналасында айналмағанын мойындады. Қысқасы, біздің ойларымыз бен түсініктеріміз, тіпті адамдық сипатқа ие болса да, міндетті түрде антропоцентрикалық болуы керек емес".
Индустриялық орталықтылық
Ол жер бетіндегі барлық нәрсені адамдар пайдалануы немесе тауарға айналдыруы тиіс ресурстар ретінде қарастырады. Бұл көзқарас антропоцентризм және экоцентризмге қарсы.
Техноцентризм
Экоцентризм техноцентризммен (технологияға бағытталған құндылықтарды білдіретін) қарама-қарсы келеді, адамның технологияға қатысты көзқарасы және оның қоршаған ортаға әсер ету, бақылау және тіпті қорғау мүмкіндігі тұрғысынан екі түрлі көзқарасқа ие. Экоцентриктер, соның ішінде "терең жасыл" экологтар, өздерін табиғаттың бақылауында емес, оған тәуелді деп санайды. Олар қазіргі заманғы технологияға және онымен байланысты бюрократияға сенімсіздікпен қарайды. Экоцентриктер табиғи әлемді оның процестері мен өнімдері үшін құрметтеу керек екенін, ал табиғатты технологиялық бақылаудан гөрі аз әсер ететін технология мен өзін-өзі қамтамасыз етудің қадірлірек екенін айтады. Техноцентриктер, соның ішінде империалистер, технология мен өнеркәсіпке толық сенім артады және адамдар табиғатты бақылай алады деп нық сенеді. Техноцентриктер қоршаған орта мәселелерінің бар екенін мойындағанмен, оларды өнеркәсіпті қысқарту арқылы шешуге болатын мәселелер деп қарастырмайды. Шындығында, техноцентриктер дамыған және дамушы елдердің болашағы және бүгінгі экологиялық проблемалардың шешімі ғылыми және технологиялық прогресте жатыр деп санайды. Экоцентризмнің анықтамасы да толық берілмеген. Экоцентризм Жердің тек организмдерін емес (биоцентризм), Жердің өзара байланысты тірі және тірі емес жүйелерін маңыздылығы тұрғысынан орталыққа қояды. Бұл термин "сол жақтанғы биоцентризмді" қолдайтындар тарапынан қолданылды, терең экологияны "индустрияға және капитализмге қарсы" ұстаныммен біріктіре отырып (Дэвид Ортон және т.б.).