Қоғам мен ортаның өзара әсері: географиялық детерминизм теориясы

Қоршаған ортаның адам қоғамының дамуына әсері – географиялық детерминизм теориясы. Жаңа толқын ғылымдағы маңызы, тарихи колониализмдегі рөлі, және қазіргі зерттеулер.

14 мин оқу

100%

Дереккөз: Environmental determinism — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қоғамның дамуы оның физикалық ортасымен алдын ала анықталады деген теория. Экологиялық детерминизм (климаттық детерминизм немесе географиялық детерминизм деп те аталады) – физикалық ортаның қоғамдар мен мемлекеттерді белгілі бір экономикалық немесе әлеуметтік даму (немесе тіпті жалпы мәдени) жолдарына қалай итермелейтінін зерттейтін ғылым. Джаред Даймонд, Джеффри Хербст, Ян Моррис және басқа да әлеуметтік ғалымдар ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында осы теорияны қайта жаңғыртты. Бұл "неоэкологиялық детерминизм" деп аталатын ой мектебі географиялық және экологиялық күштердің мемлекет құруға, экономикалық дамуға және институттарға қалай әсер ететінін қарастырады. Географиялық түсіндірудің көне нұсқалары отаршылдық пен еуроцентризмді қолдау үшін пайдаланылса, Даймонд сияқты заманауи ғалымдар осы түсініктемелердегі расизмді жобау үшін осы тәсілді қолданады. Даймонд еуропалық державалардың отарлауға қабілеттілігі олардың ортасы берген бірегей артықшылықтарға байланысты болғанын, ешқандай табиғи басымдыққа емес, деп санайды.

Классикалық және ортағасырлық кезеңдер

Ежелгі Қытай, Ежелгі Грекия және Ежелгі Римдегі экологиялық детерминизмнің алғашқы теориялары, қоршаған ортаның ерекшеліктері бүкіл қоғамдардың физикалық және интеллектуалдық қасиеттерін толықтай анықтайтынын көрсетті. Қытайдың алғашқы канцлері Гуан Чжун (б.з.д. 720–645 жж.) ірі өзендердің сипаттамалары айналасындағы халықтардың мінезін қалыптастырады деп санады. Жылдам және ирек өзендер адамдарды "ашкөз, қарапайым емес және соғысқа құмар" етеді. Ежелгі грек философы Гиппократ өзінің "Ауа, су, жерлер" атты еңбегінде осыған ұқсас пікір білдірген. Бұл мәтінде Гиппократ адамдардың этникалық топтарының қоршаған ортамен байланысын түсіндірді. Ол адамдарды қоршаған география мен олардың этникалық ерекшеліктері арасында байланыс бар екенін дәлелдеді. Гиппократ түрлі климаттың, әдет-ғұрыптардың және тамақтанудың адамдарға тигізетін әсерін, сондай-ақ олардың мінез-құлқына, көзқарастарына, ауруларға және сырқаттарға бейімділігіне қалай әсер ететінін сипаттады. Мысалы, ол Азия халқының басқа өркениеттерге қарағанда климатына байланысты соғысқа аз бейім екенін түсіндірді. Ол мұны "ауа райында үлкен өзгерістер болмайды, ыстық та, суық та емес, қоңышпенді" және климаттық жағдайлардың азиялықтарға шоксыз немесе психикалық алаңдаусыз өмір сүруге мүмкіндік беретіндігімен байланыстырды. Гиппократтың пікірінше, алаңдаушылық пен шок адамдарда құштарлық пен абайсыздық тудырады, бірақ азиялықтарда мұндай қасиеттер жетіспейді, сондықтан олар әлсіз болып қалады. Бұл Азияның басқарылу тәсілімен байланысты, олар өздерін-өздері басқармайды, тәуелсіз емес, деспотқа бағынады, соғысшыл болып көрінуге мүдделі емес. Еуропалықтар климатында көбірек ауытқуларға тап болғандықтан, олар өз климатына үйреніспейді және үнемі өзгеріске төтеп беруге мәжбүр болады. Гиппократ бұл адамның мінезіне әсер етеді және оны еуропалықтардың мінезімен байланыстырады, түсіндіріп: "Осы себепті, Еуропада тұратын адамдар тиімді жауынгерлер болып табылады". Бұл қасиеттер олардың мінезіне де әсер етеді, олар еңбекқор, зиялы және тәуелсіз болады, сондай-ақ басқалардан көбірек дағдылы және соғысқа құмар болады. Гиппократ сонымен қатар адамдардың қоршаған ортасының тудырған физикалық ерекшеліктері өркениеттердің көбеюіне және құнарлылығына әсер ететінін, бұл болашақ ұрпақтарға әсер ететінін айтады. Ол скифтердің сыртқы келбеті мен дене бітімінің олардың өркениетінің құнарлылығына кері әсерін тигізгенін айтады. Гиппократтың пікірінше, олардың ісінген қарны мен "өте жұмсақ және суық төменгі құрсақтары" скиф еркектерінің жыныстық қатынасқа құштарлығын азайтады және осы жағдайға байланысты, олар құштарлықтарын қанағаттандыра алмайды.

Early theories of environmental determinism in Ancient China, Ancient Greece, Ancient Rome suggested that environmental features completely determined the physical and intellectual qualities of whole societies. Guan Zhong (720–645 BC), an early chancellor in China, held that the qualities of major rivers shaped the character of surrounding peoples. Swift and twisting rivers made people "greedy, uncouth, and warlike". The ancient Greek philosopher Hippocrates wrote a similar account in his treatise "Airs, Waters, Places". In this text, Hippocrates explained how the ethnicities of people were connected to their environment. He argued that there existed a connection between the geography surrounding people and their ethnicity. Hippocrates described the effects of different climates, customs, and diets on people and how this affected their behaviors, attitudes, as well as their susceptibility to diseases and illnesses. For example, he explains the Asian race were less warlike compared to other civilizations due to their climate. He attributes this to the fact that there are “no great shifts in the weather, which is neither hot nor cold but temperate” and how the climate conditions allow Asians to live without shock or mental anxieties. According to Hippocrates, anxieties and shocks promote passion and recklessness in humans, but since Asians lack this, they remain feeble. This connects to the manner in which Asians are ruled, stating they do not “rule themselves nor are autonomous but subjects to a despot, there is no self interest in appearing warlike.” Since Europeans experience more fluctuations in their climate, they do not remain accustomed to their climate and are forced to endure constant change. Hippocrates claims that this is reflected in a person's character and ties that to the character of Europeans, explaining that “For this reason, those dwelling in Europe are more effective fighters.” These characteristics would also reflect on their character, as they would possess hard working, intelligent, and independent natures as well as being more skilled and warlike than others. Hippocrates also argues that the physical appearance caused by people's environments affect the reproduction and fertility of civilizations, which affects future generations. He presents the appearance and bodies of the Scythians as having a negative impact on the fertility of their civilization. Hippocrates argues that due to their bloated stomachs and “extremely soft and cold lower bellies” Scythian men are not eager for intercourse and due to this condition, “highly unlikely to be able to satisfy his lusts.”

Араб социологы және ғалымы Ибн Халдун да тері түсін қоршаған орта факторларымен байланыстырды. Ол өзінің "Муқаддима" (1377) еңбегінде қара терінің Африканың Сахара аймағының ыстық климатына байланысты екенін, африкалық тектің нәтижесі емес екенін жазды. Осылайша ол Нұхтың ұлы Хамның ұлдары қара терімен қарғысқа ұшырады деген Хамиттік нәсіл теориясын сынға алды. Ибн Халдунның көптеген еңбектері отаршылдық дәуірінде отаршылдық үгіт-насихат машинасының дамуына көмектесу үшін аударылды. Ибн Халдун физикалық ортаның тері түсімен қатар физикалық емес факторларға да әсер ететініне сенді. Ол топырақ, климат және тағам адамдардың көшпелі немесе отырықшы болып табылуына, сондай-ақ олар ұстанатын әдет-ғұрыптар мен рәсімдерге әсер ететінін айтты. Оның жазбалары 18 ғасырдағы Монтескьедің кейінгі жазбаларына әсер еткен болуы мүмкін, оның себебі – Парсыға саяхаттап, Ибн Халдунның теорияларына ұқсас теорияларды сипаттаған Жан Шардин болды.

Батыс отаршылдық кезең

Экологиялық детерминизм Африка, Америка және Азиядағы отаршылдықты, расизмді және империализмді заңдыландыру құралы ретінде кеңінен сынға алынды. 19 ғасырдың аяғында бұл ілім діни ақталуды күшейтіп, кейде оларды алмастырды. Көптеген жазушылар, соның ішінде Томас Джефферсон, тропикалық климат адамдарды өркениетсіз етті деп, Африка колонизациясын қолдады және заңды етті. Джефферсон тропикалық климаттың жалқаулықты, еркіндікті, еркек-еркек қатынасты және жалпы алғанда, дегенеративті қоғамдарды көтермелейтінін, ал орта және солтүстік ендіктегі ауа райының жиі өзгеруі жұмыстың этикасы мен өркениетті қоғамдарды күшейтуге әкелетінін дәлелдеді. Адольф Гитлер де сол теорияны пайдаланып, скандинавтық нәсілдің үстемдігін дәріптеді. Тропикалық климаттан туындаған деп есептелетін мінез-құлық кемшіліктері Ламарк теориясы бойынша, алынған белгілердің тұқым қуалауы арқылы берілетін қасиеттер есебінде саналды, бұл Дарвиннің табиғи іріктеу теориясының сенімсіз алдыңғысы болды. Корольдік географиялық қоғам және Географиялық қоғам сияқты географиялық қоғамдар зерттеушілерді және басқа да отарлаушыларды қаржыландыру арқылы империализмді қолдады. Ғылыми қоғамдар да осыған ұқсас әрекет жасады. Акклиматизациялық қоғамдар колониялық кәсіпорындарды тікелей қолдап, олардың пайдасын көрді. Ламарк еңбектері акклиматизация доктриналарын теориялық тұрғыдан негіздеді. Zoologique d'Acclimatation қоғамы негізінен Ламаркпен жақын байланыста болған және оны қолдаған Этьен Джефруа Сент-Иларенің ұлы Исидор Джефруа Сент-Иларе құрды. Элен Черчилль Семпл, белгілі экологиялық детерминизм зерттеушісі, өз теориясын Филиппиндегі жағдайды зерттеуде қолданды, онда ол аралдардың топографиясына өркениет пен жабайылықты бейнеледі. Экологиялық детерминизмнің расизмді, этноцентризмді және экономикалық теңсіздікті рационализациялау мен заңдыландырудағы рөлі қатты сынға ұшырады. Дэвид Лэндес де Элсворт Хантингтонның ғылыми емес моральдық географиясы деп атаған нәрсесін айыптайды. Ол Хантингтонның географияны ғылым ретінде әлсіреткенін, барлық адам қызметін физикалық факторларға байланыстырғанын, осылайша өркениеттерді иерархиялық түрде жіктеуге мүмкіндік бергенін айтады.

Environmental determinism has been widely criticized as a tool to legitimize colonialism, racism, and imperialism in Africa, The Americas, and Asia. The scholarship bolstered religious justifications and in some cases superseded them during the late 19th century. Many writers, including Thomas Jefferson, supported and legitimized African colonization by arguing that tropical climates made the people uncivilized. Jefferson argued that tropical climates encouraged laziness, relaxed attitudes, promiscuity and generally degenerative societies, while the frequent variability in the weather of the middle and northern latitudes led to stronger work ethics and civilized societies. Adolf Hitler also made use of this theory to extol the supremacy of the Nordic race. Defects of character supposedly generated by tropical climates were believed to be inheritable under the Lamarckian theory of inheritance of acquired characteristics, a discredited precursor to the Darwinian theory of natural selection. Geographical societies like the Royal Geographical Society and the Société de géographie supported imperialism by funding explorers and other colonial proponents. Scientific societies acted similarly. Acclimatization societies directly supported colonial enterprises and enjoyed their benefits. The writings of Lamarck provided theoretical backing for the acclimatization doctrines. The Société Zoologique d'Acclimatation was largely founded by Isidore Geoffroy Saint Hilaire—son of Étienne Geoffroy Saint Hilaire, a close colleague and supporter of Lamarck. Ellen Churchill Semple, a prominent environmental determinism scholar, applied her theories in a case study which focused on the Philippines, where she mapped civilization and wildness onto the topography of the islands. The role of environmental determinism in rationalizing and legitimizing racism, ethnocentrism and economic inequality has consequently drawn strong criticism. David Landes similarly condemns of what he terms the unscientific moral geography of Ellsworth Huntington. He argues that Huntington undermined geography as a science by attributing all human activity to physical influences so that he might classify civilizations hierarchically – favoring those civilizations he considered best.

20-ғасырдың аяғындағы неоэкологиялық детерминизмнің өсуі

Экологиялық детерминизм ХХ ғасырдың соңында әлеуметтік ғалым және сыншы Эндрю Слайтер ұсынған жаңа термин – неоэкологиялық детерминизм ретінде қайта жаңғыртылды. Неоэкологиялық детерминизм физикалық ортаның қоғамдар мен мемлекеттерді экономикалық және саяси дамудың нақты бағыттарына қалай бейімдейтінін зерттейді. Ол географиялық және экологиялық факторлардың мемлекет құруға, экономикалық дамуға және институттарға тигізетін әсерін қарастырады. Сонымен қатар, қазіргі заманғы климаттың өзгеруіне байланысты туындайтын алаңдаушылықтарды да қамтиды. Джаред Даймондтың "Тұрақтар, микробтар және болат" атты танымал кітабы, 1500 жылға дейінгі мемлекеттердің географиялық тұрғыдан қалыптасуын қарастырғандықтан, экологиялық детерминизмнің қайта өркендеуіне ықпал етті. Неоэкологиялық детерминизмді зерттеушілер физикалық ортаның экономикалық және саяси институттарды қаншалықты қалыптастыратыны туралы пікірталас жүргізеді. Экономикалық тарихшылар Стэнли Энгерман мен Кеннет Соколов Америкадағы "институционалдық" дамуға факторлық мүмкіндіктердің үлкен әсер еткенін, яғни қоғамның еркін (демократиялық, нарықтық) немесе еркін емес (авторитарлық, экономикалық шектеуші) режимдерге бейімделуін анықтағанын айтады. Ал, Дaron Ацемоглу, Саймон Джонсон және Джеймс А. Робинсон географиялық факторлардың алғашқы мемлекет құру және отарлау кезеңінде институционалдық дамуға ең көп әсер еткенін көрсетеді. Олардың пікірінше, географиялық айырмашылықтар 1500 жылдан кейінгі экономикалық өсімнің өзгешеліктерін тікелей түсіндіре алмайды, тек экономикалық және саяси институттар арқылы ғана әсер етеді. Экономистер Джеффри Сакс және Джон Люк Галлап географиялық және климаттық факторлардың экономикалық дамуға тікелей тигізетін әсерін, әсіресе географияның сауда құнына және нарыққа қол жеткізуге, аурулар таралуына және ауыл шаруашылығының өнімділігіне тигізетін әсерін зерттеді. Қазіргі кездегі жаһандық жылыну дағдарысы экологиялық детерминизмді зерттеуге де әсер етті. Джаред Даймонд өзінің "Құлдырау: Қоғамдардың сәттілікке немесе сәтсіздікке қалай ұмтылуы" атты кітабында Пасха аралы өркениетінің құлдырауына себеп болған климаттың өзгеруі мен қазіргі заманғы жаһандық жылыну арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді. Алан Колата, Чарльз Ортлофф және Джеральд Хуаг Тиуанаку империясы мен Майя өркениетінің құлдырауын құрғақшылық сияқты климаттық құбылыстарға байланыстырады. Питер де Менокаль, батыстың шөлдеріндегі жер жұмыстары пейзаж суретінен туғандай, қоғамдық өнердің дамуы суретшілерді қалалық ортаны қоршаған орта туралы идеялар мен түсініктерді кең аудиторияға жеткізу үшін платформа ретінде пайдалануға ынталандырды. Колумбия университетінің Ламонт-Доэрти Жер обсерваториясының ғалымы бүгінгі таңда климаттың өзгеруіне байланысты қоғамның құлдырауы мүмкін екенін жазады.

Environmental determinism was revived in the late twentieth century as neo environmental determinism, a new term coined by the social scientist and critic Andrew Sluyter. Neo environmental determinism examines how the physical environment predisposes societies and states towards particular trajectories of economic and political development. It explores how geographic and ecological forces influence state building, economic development, and institutions. It also addresses fears surrounding the effects of modern climate change. Jared Diamond was influential in the resurgence of environmental determinism due to the popularity of his book Guns, Germs, and Steel, which addresses the geographic origins of state formation prior to 1500 A. D.

Neo environmental determinism scholars debate how much the physical environment shapes economic and political institutions. Economic historians Stanley Engerman and Kenneth Sokoloff argue that factor endowments greatly affected "institutional" development in the Americas, by which they mean the tendency to more free (democratic, free market) or unfree (dictatorial, economically restrictive) regimes. In contrast, Daron Acemoglu, Simon Johnson, and James A. Robinson underscore that the geographic factors most influenced institutional development during early state formation and colonialism. They argue that geographic differences cannot explain economic growth disparities after 1500 A. D. directly, except through their effects on economic and political institutions. Economists Jeffrey Sachs and John Luke Gallup have examined the direct impacts of geographic and climatic factors on economic development, especially the role of geography on the cost of trade and access to markets, the disease environment, and agricultural productivity. The contemporary global warming crisis has also impacted environmental determinism scholarship. Jared Diamond draws similarities between the changing climate conditions that brought down the Easter Island civilization and modern global warming in his book Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. Alan Kolata, Charles Ortloff, and Gerald Huag similarly describe the Tiwanaku empire and Maya civilization collapses as caused by climate events such as drought. Peter deMenocal, Just as the earthworks in the deserts of the west grew out of notions of landscape painting, the growth of public art stimulated artists to engage the urban landscape as another environment and also as a platform to engage ideas and concepts about the environment to a larger audience. A scientist at the Lamont–Doherty Earth Observatory at Columbia University, writes that societal collapse due to climate change is possible today.

Түрлердің, климаттың және континенттік осьтердің 1500 жылға дейінгі әсері

Пулитцер сыйлығын жеңіп алған «Ору, микробтар және болат» (1999) еңбегінде автор Джаред Даймонд географияны кейбір мемлекеттердің басқаларына қарағанда неліктен жылдамдап және күштірек дамуына себеп ретінде көрсетеді. Оның теориясы ғасырлар бойы қалыптасқан нәсілдік және мәдени басымдық туралы пікірлердің орнына, өркениеттің табысқа жету факторы ретінде табиғи орта мен шикізатты атады. Даймонд бұл табиғи мүмкіндіктер адамның пайда болуымен бірге басталып, Еуразия өркениеттеріне олардың ұқсас ендіктерде орналасуы, қолайлы ауыл шаруашылығы климаты және ертедегі жануарларды қолға үйретуі арқасында тиесілі екенін айтады. Даймондтың пікірінше, бірдей ендік бойында орналасқан ертедегі мемлекеттер ұқсас климатты пайдаланып, егіншілік, мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығы технологияларының таралуын жеңілдетті. Бидай мен арпа сияқты дақылдарды өсіру және жинау оңай болды, ал оларды өсіруге қолайлы аймақтарда халық тығыздығы жоғарылып, алғашқы қалалар пайда болды. Адамнан қорықпайтын, жоғары туғыштығы бар және ішкі иерархиясы дамыған жануарларды қолға үйрету кейбір өркениеттерге тегін еңбек күші, тыңайтқыштар және соғыс жануарларының артықшылықтарын сыйлады. Еуразияның шығыстан батысқа қарай созылуы білімнің жылдам таралуына мүмкіндік берді, ал дамыған ауыл шаруашылығы технологияларын тіркеуге арналған жазу жүйелері адамдарға білімді ұрпақтан-ұрпаққа сақтап, дамытуға көмектесті. Ауыл шаруашылығынан алынған мол өнім қолөнершіліктің гүлденуіне ықпал етті, бұл кейбір топтарға зерттеу және жаңалықтар жасау еркіндігін берді, нәтижесінде металлургия дамыды және технология жетістікке жетті. Қолайлы география ертедегі қоғамдардың дамуына көмектессе де, адамдар мен жануарлардың жақын арада өмір сүруі Еуразияда аурулардың таралуына әкелді. Бірнеше ғасыр бойы кең таралған аурулар халықты қырып салса да, нәтижесінде ауруға төзімді қауымдастықтар қалыптасты. Даймонд бұл себеп-салдар тізбегінің нәтижесінде Еуропа мен Азия өркениеттері бүгінгі күні әлемде үстемдік құрып отырғанын айтады.

In the Pulitzer Prize winning Guns, Germs, and Steel (1999), author Jared Diamond points to geography as the answer to why certain states were able to grow and develop faster and stronger than others. His theory cited the natural environment and raw materials a civilization had as factors for success, instead of popular century old claims of racial and cultural superiority. Diamond says that these natural endowments began with the dawn of man, and favored Eurasian civilizations due to their location along similar latitudes, suitable farming climate, and early animal domestication. Diamond argues that early states located along the same latitude lines were uniquely suited to take advantage of similar climates, making it easier for crops, livestock, and farming techniques to spread. Crops such as wheat and barley were simple to grow and easy to harvest, and regions suitable for their cultivation saw high population densities and the growth of early cities. The ability to domesticate herd animals, which had no natural fear of humans, high birth rates, and an innate hierarchy, gave some civilizations the advantages of free labor, fertilizers, and war animals. The east–west orientation of Eurasia allowed for knowledge capital to spread quickly, and writing systems to keep track of advanced farming techniques gave people the ability to store and build upon a knowledge base across generations. Craftsmanship flourished as a surplus of food from farming allowed some groups the freedom to explore and create, which led to the development of metallurgy and advances in technology. While the advantageous geography helped to develop early societies, the close proximity in which humans and their animals lived led to the spread of disease across Eurasia. Over several centuries, rampant disease decimated populations, but ultimately led to disease resistant communities. Diamond suggests that these chains of causation led to European and Asian civilizations holding a dominant place in the world today.

Климат пен жердің мол болуының мемлекеттік жүйелердің дамуына әсері

Саяси ғалым Джеффри Хербст өзінің «Африкадағы мемлекеттер мен билік» атты кітабында, қоршаған ортаның жағдайлары Еуропа сияқты әлемнің басқа бөліктерінен Африканың ерекшелігін түсіндіре алады деп аргументтейді. Африкадағы көптеген колониялық алдындағы қоғамдар, көршілес мемлекеттермен адамдар мен аумақ үшін бәсекелескен, тығыз, орнықты, иерархиялық құрылымдарға айналмады. Хербст Еуропалық мемлекет құру тәжірибесінің ерекше болғанын, себебі ол жаулап алу соғыстарына қолайлы географиялық жағдайларда болды – яғни, өтіп кетуге болатын жер, жер тапшылығы және жоғары халық тығыздығы. Соғыс қаупіне тап болған саяси элиталар, қала орталықтарынан ауылдық аймақтарға әкімшілер мен қарулы күштерді салық жинау, сарбаздарды жалдау және қорғаныс аймақтарын нығайту үшін жіберді. Нәтижесінде, Еуропа мемлекеттері күшті институттар мен орталықтан шеткері байланыстарды дамытты. Мысалы, африкалық шаруалар жаңбырға тәуелді егіншілікпен айналысқандықтан және белгілі бір жерге аз инвестиция салғандықтан, күресудің орнына билеушілерден оңай қаша білді. Кейбір ертедегі Африка империялары, мысалы, Ашанти империясы, жолдар салу арқылы билігін үлкен қашықтыққа жеткізе алды. Ең ірі колониялық алдындағы мемлекеттер Батыс Африканың Судан саванна белдеуінде пайда болды, себебі жылқы мен түйелер армияны осы жер арқылы тасымалдауға мүмкіндік берді. Басқа аймақтарда, ауылдық деңгейден жоғары орталықтандырылған саяси ұйымдар болған жоқ. Африка мемлекеттері отаршылдық кезеңде немесе тәуелсіздік алғаннан кейін, жауапты институттарды дамыта алмады. Берлиндегі конференцияда Африканы бөліскен отаршылдық державалардың, өз колонияларын жауаптан қорғау үшін мемлекеттік институттарды дамытуға қызығушылығы болмады. Олардың назарында табиғи ресурстарды пайдалану және отарлаушылық болды. Цетсе вирусы сиыр мен жылқыға зиян келтіргендіктен, осы жәндікке шалдыққан қауымдар мал шаруашылығының артықшылықтарына сүйене алмады. Африкалық қауымдарға егін артығын жинауға, жерді өңдеуге немесе ет жеуге рұқсат берілмеді. Ауру ортасы егіншілік қауымдастықтарының қалыптасуына кедергі келтіргендіктен, ертедегі Африка қоғамдары орталықтандырылған мемлекеттерге емес, шағын аңшы-жинаушылар тобына ұқсады. Олар мал-мүліктерінің көмегімен қол еңбегіне деген қажеттілікті азайта алды. Мал шаруашылығы құлдарды иеленудің салыстырмалы артықшылығын да төмендетті. Африкалық қоғамдар, жәндік көп таралған жерлерде, құл еңбегі ретінде бәсекелес тайпа мүшелерін пайдаланды, бұл ұзақ мерзімді әлеуметтік ынтымақтастыққа кедергі келтірді. Инка империясының ең үлкен аумағы альпакалар мен ламалардың ең көп таралуымен сәйкес келетінін ескеру қажет. Үшінші мәселе ретінде, Тролл Инка мемлекетін құруға пайдалы суару технологиясын атап көрсетті. Тролл Инка империясына қоршаған ортаның әсерін теориялық тұрғыдан қарастырғанмен, экологиялық детерминизмге қарсы болды, мәдениет Инка өркениетінің негізінде жатқанын дәлелдеді. Авторлар колониялық аурулар ортасының еуропалықтардың аумақты қоныстандыруға бейімділігін қалыптастырғанын, сондай-ақ олардың еркін және теңгерімді немесе пайдаланушылық және теңсіз ауыл шаруашылығы және еңбек нарығы жүйелерін дамытуын көрсетіп берді. Олардың пікірінше, саяси және экономикалық институттардың таңдауы келесі ғасырларда демократияға немесе диктатураға бейімділікті қалыптастырды.

In his book States and Power in Africa, political scientist Jeffrey Herbst argues that environmental conditions help explain why, in contrast to other parts of the world such as Europe, many pre colonial societies in Africa did not develop into dense, settled, hierarchical societies with strong state control that competed with neighboring states for people and territory. Herbst argues that the European state building experience was highly idiosyncratic because it occurred under systemic geographic pressures that favored wars of conquest – namely, passable terrain, land scarcity, and high population densities. Faced with the constant threat of war, political elites sent administrators and armed forces from the urban centers into rural hinterlands to raise taxes, recruit soldiers, and fortify buffer zones. European states consequently developed strong institutions and capital periphery linkages. For example, because African farmers relied on rain fed agriculture and consequently invested little in particular pieces of land, they could easily flee rulers rather than fight. Some early African empires, like the Ashanti Empire, successfully projected power over large distances by building roads. The largest pre colonial polities arose in the Sudanian Savanna belt of West Africa because the horses and camels could transport armies over the terrain. In other areas, no centralized political organizations existed above the village level. African states did not develop more responsive institutions under colonial rule or post independence. Colonial powers had little incentive to develop state institutions to protect their colonies against invasion, having divided up Africa at the Berlin Conference. The colonizers instead focused on exploiting natural resources and exploitation colonialism. Because the tsetse virus was lethal to cows and horses, communities afflicted by the insect could not rely on the agricultural benefits provided by livestock. African communities were prevented from stockpiling agricultural surplus, working the land, or eating meat. Because the disease environment hindered the formation of farming communities, early African societies resembled small hunter gatherer groups and not centralized states. They could rely on their livestock to reduce the need for manual labor. Livestock also diminished the comparative advantage of owning slaves. African societies relied on the use of rival tribesman as slave labor where the fly was prevalent, which impeded long term societal cooperation. It is worth considering that the maximum extent of the Inca Empire coincided with the greatest distribution of alpacas and llamas. As a third point Troll pointed out irrigation technology as advantageous to the Inca state building. While Troll theorized environmental influences on the Inca Empire, he opposed environmental determinism, arguing that culture lay at the core of the Inca civilization. the authors show that the colonial disease environment shaped the tendency for Europeans to settle the territory or not, and whether they developed systems of agriculture and labor markets that were free and egalitarian versus exploitative and unequal. These choices of political and economic institutions, they argue, shaped tendencies to democracy or dictatorship over the following centuries.

Факторлық үлестер

Эртедегі мемлекет құру кезінде институттардың әсерін және қалыптасуын түсіну үшін экономикалық тарихшылар Стэнли Энгерман мен Кеннет Соколов Американың отарлау дәуіріндегі экономикалық дамуын зерттеді. Олар Америка колонияларының табысқа немесе сәтсіздікке ұшырауының бастапқы себебі әр колонияға қол жетімді нақты факторлық мүмкіндіктерге байланысты екенін анықтады. Бұл мүмкіндіктерге климат, топырақтың құнарлылығы, егін өндіру әлеуеті және тіпті жергілікті халықтың тығыздығы кірді. Осы факторлық қорларды пайдалану үшін институттар құрылды. Ең сәттілері уақыт өте келе өзгеріп, жаңа жағдайларға бейімделу қабілетін дамытты. Мысалы, плантациялар сияқты экономикалық институттардың дамуы қант пен темекіні жинау үшін үлкен мүлік және жұмыс күшіне қажеттілікпен байланысты болды, ал шағын шаруашылықтар ауқымды экономиканың болмаған жерлерінде гүлденді. Бастапқыда табысты болғанымен, плантациялық колониялар уақыт өте келе құлдар мен жергілікті тұрғындарға аз құқықтар берілгендіктен, үлкен тәуелді халықтан зардап шекті, бұл болашақ экономикалық прогресс пен технологиялық дамуға үлес қосатын халықты шектеді. Америкалық экономистер Уильям Истерли мен Росс Левин экономикалық дамудың тек географиялық мүмкіндіктерге – мысалы, қоңыржай климатқа, ауруларға төзімді климатқа немесе ақшалай дақылдарға қолайлы топыраққа ғана байланысты емес екенін айтады. Олар географиялық мүмкіндіктер елдердің табысына институттар арқылы ғана әсер ететініне дәлелдеме жоқ екенін атап өтті. Истерли мен Левин қоршаған ортаның жер мен еңбекке тікелей әсері туралы зерттеулер расистік даму теорияларымен байланысты болғанын, бірақ бұл мұндай теорияларды автоматты түрде жоққа шығаруға болмайтынын айтады. Олар Даймондтың қоғамның ұзақ мерзімді технологиялық дамуында микроорганизмдер мен дақылдардың маңыздылығын дұрыс атап көрсеткенін мойындайды. Регрессиялық нәтижелер Джаред Даймонд пен Дэвид Лэндстің факторлық мүмкіндіктер жан басына шаққандағы ЖІӨ-ге әсер ететінін растайды. Алайда, Истерли мен Левиннің тұжырымдары ұзақ мерзімді институттар экономикалық даму нәтижелерін қалыптастырады деген пікірді күшейтеді. Тиісті институттарға жеке меншік құқығы және құқықтық мемлекет жатады. Джеффри Б. Нюгент пен Джеймс А. Робинсон да белгілі бір факторлық мүмкіндіктер мен ауыл шаруашылығының алғышарттары белгілі бір саяси және экономикалық ұйымдарға әкеледі деп санайтын Баррингтон Мур сияқты ғалымдарға қарсы шығады. Нюгент пен Робинсон Оңтүстік Америкадағы кофе экономикасының 19 ғасырда саяси және экономикалық дамудың түбегейлі түрлі жолдарын ұстанғанын көрсетеді. Шағын шаруашылықтар білім беруге мемлекеттік инвестицияларды кеңінен ынталандырды. Сальвадор мен Гватемала сияқты басқа мемлекеттерде кофе плантацияларда өсірілді, онда адамдардың құқықтары шектелген. Мемлекет шағын шаруашылық немесе плантациялық мемлекет болуы факторлық мүмкіндіктерге емес, отаршылдық кезеңде қалыптасқан нормаларға байланысты болды – атап айтқанда, жерге қол жеткізуді анықтайтын құқықтық актілер, басқарушы элиталардың шығу тегі және рұқсат етілген саяси бәсекелестіктің деңгейі. Осылайша, Нюгент пен Робинсон факторлық мүмкіндіктердің өзі экономикалық немесе саяси институттарды анықтамайды деген қорытындыға келді.

In order to understand the impact and creation of institutions during early state formation, economic historians Stanley Engerman and Kenneth Sokoloff examined the economic development of the Americas during colonization. They found that the beginnings of the success or failure of American colonies were based on the specific factor endowments available to each colony. These endowments included the climate, soil profitability, crop potential, and even native population density. Institutions formed to take advantage of these factor endowments. Those that were most successful developed an ability to change and adapt to new circumstances over time. For example, the development of economic institutions, such as plantations, was caused by the need for a large property and labor force to harvest sugar and tobacco, while smallholder farms thrived in areas where scale economies were absent. Though initially profitable, plantation colonies also suffered from large dependent populations over time as slaves and natives were given few rights, limiting the population available to drive future economic progress and technological development. American economists William Easterly and Ross Levine argue that economic development does not solely depend on geographic endowments—like temperate climates, disease resistant climates, or soil favorable to cash crops. They stress that there is no evidence that geographic endowments influence country incomes other than through institutions. Easterly and Levine further observe that studies of how the environment directly influences land and labor were tarred by racist theories of underdevelopment, but that does not mean that such theories can be automatically discredited. They argue that Diamond correctly stresses the importance of germs and crops in the very long run of societal technological development. They find that regression results support the findings of Jared Diamond and David Landes that factor endowments influence GDP per capita. However, Easterly and Levine's findings most support the view that long lasting institutions most shape economic development outcomes. Relevant institutions include private property rights and the rule of law. Jeffrey B. Nugent and James A. Robinson similarly challenge scholars like Barrington Moore who hold that certain factor endowments and agricultural preconditions necessarily lead to particular political and economic organizations. Nugent and Robinson show that coffee economies in South America pursued radically different paths of political and economic development during the nineteenth century. Smallholder arrangements prompted widespread government investment in education. Other states like El Salvador and Guatemala produced coffee on plantations, where individuals were more disenfranchised. Whether a state became a smallholder or plantation state depended not on factor endowments but on norms established under colonialism—namely, legal statutes determining access to land, the background of the governing elites, and the degree of permitted political competition. Nugent and Robinson thereby conclude that factor endowments alone do not determine economic or political institutions.

Жер бедерінің сауда мен өнімділікке әсері

Тарихшылар халық тығыздығының жағалауға шоғырланғандығын және жағалауы үлкен мемлекеттердің теңізге шыға алмайтын елдерге қарағанда орташа табысы жоғары екенін атап өткен. Жағалаудағы өмір ғасырлар бойы цивилизациялардың сауда, суландыру және азық-түлік көзі ретінде жағалауға және су жолдарына сүйенгенін көрсеткен. Авторлар Африканың бірнеше аймақтарындағы топографиялық әртүрлілікті өлшеу үшін жердің тіктеулігі индексін қолданды, сонымен бірге алмаздың болуы және топырақтың құнарлылығы сияқты факторларды ескерді. Нәтижелер тарихи тұрғыдан алғанда, тіктеулік әлем бойынша табыс деңгейінің төмендеуімен байланысты екенін және мемлекеттің өсуіне теріс әсер еткенін көрсетті. Олар тіктеу жердің сауда тауарларының ағынын шектегенін, егін өнімділігін төмендеткенін, сондай-ақ қауымдастықтарды білімді дамытудан оқшаулағанын атап өтті. Дегенмен, зерттеулер сондай-ақ жер бедерінің кейбір африкалық қауымдарға құл саудасынан қорғап, оң әсерін тигізгенін көрсетті. Тіктеу жерлерге орналасқан қауымдар құл саудагерлерінен жасырынып, үйлерін қиратудан сақтай алды. Зерттеу барысында осы аймақтардағы тіктеу топография ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкеліп, отаршылдықтан кейінгі мемлекет құруға көмектескенін анықтады. Климат, жер құрамы, ендік және жұқпалы аурулардың болуы сияқты экологиялық детерминизмді өлшеу үшін факторларды пайдалану арқылы олар экономикалық дамудың жергілікті, аймақтық және жаһандық масштабтағы тенденцияларын ескереді. Осы мақсатта олар экономикалық өсімді сатып алу қабілеті паритетіне (ҚҚС) сәйкес келетін жан басына шаққандағы ЖІӨ арқылы өлшейді, сонымен бірге халық тығыздығы мен еңбек өнімділігін де ескереді. Экономикалық тарихшылар Солтүстік жарты шардағы қоғамдардың өмір сүру деңгейі жоғары екенін және экватордан солтүстікке немесе оңтүстікке қарай ендік ұлғайған сайын жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ деңгейінің де артатынын анықтады. Климат ауыл шаруашылығы өнімділігімен тығыз байланысты, себебі қолайлы ауа райы болмаса, ауыл шаруашылығы экономиканы құру мен дамыту үшін қажетті артық өнімді өндіре алмайды. Ыстық тропикалық климаттағы жерлер топырақтың құнарлылығының төмендігінен, өсімдіктердің шамадан тыс булануынан, жұқпалы ауруларға қолайлы экологиялық жағдайлардан және сенімсіз сумен қамтамасыз етуден жиі зардап шегеді. Бұл факторлар тропикалық аймақтарда өнімділіктің 30%-дан 50%-ға дейін төмендеуіне әкелуі мүмкін. Саяси географтар өркениет тарихын болжау және түсіндіру үшін, сондай-ақ халықтар арасындағы әлеуметтік және мәдени айырмашылықтарды түсіндіру үшін климаттық детерминизм идеологиясын пайдаланған. Кейбіреулер географтардың бүкіл әлемдегі адам географиясының дамуын анықтау үшін жасаған алғашқы қадамдардың бірі елдің климатын адам дамуымен байланыстыру болғанын айтады. Осы идеологияны пайдаланып, көптеген географтар "адам қоғамының дамуын түсіндіріп, болжауға" қабілетті екендеріне сенді. Бұл жылы климаттық аймақтарды "батыс отарлаушы державалардың құтқаруына мұқтаж, аз өркениетті, аздап бұзылған халықтар" ретінде қарастыруға әкелді. Элсворт Хантингтон климат пен мемлекеттің табыстылығы арасындағы байланысты жақсырақ түсіну үшін континенталды Еуропаны аралап, өзінің зерттеулерін "Азияның импульсі" еңбегінде жариялады және "Мәдениет пен климат" еңбегінде одан әрі дамытты. Саяси географтар сияқты, оның жұмысының маңызды бөлігі Солтүстік-батыс Еуропаның климаты идеалды екендігіне, солтүстікке қарай орналасқан аймақтар тым суық, ал оңтүстікке қарай орналасқан аймақтар тым ыстық, нәтижесінде жалқау және бейқам халықтарға әкелетініне сенім болды. Бұл идеялар отаршылдықпен тығыз байланысты болды және "басқа" және одан аз дамыған елдерді пайдалануды ақтау үшін қолданылған әдебиеттердің пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Хантингтон сондай-ақ климаттың тіпті дамыс өркениеттердің де құлауына себеп болуы мүмкін екенін, яғни құрғақшылық, азық-түлік қауіпсіздігі және экономикалық өндіріске зиян келтіру арқылы айтты.

Historians have also noted population densities seem to concentrate on coastlines and that states with large coasts benefit from higher average incomes compared to those in landlocked countries. Coastal living has proven advantageous for centuries as civilizations relied on the coastline and waterways for trade, irrigation, and as a food source. The authors used a terrain ruggedness index to quantify topographic heterogeneity across several regions of Africa, while simultaneously controlling for variables such as diamond availability and soil fertility. The results suggest that historically, ruggedness is strongly correlated with decreased income levels across the globe and has negatively impacted state growth over time. They note that harsh terrain limited the flow of trade goods and decreased crop availability, while isolating communities from developing knowledge capital. However, the study also demonstrated that the terrain had positive effects on some African communities by protecting them from the slave trade. Communities that were located in areas with rugged features could successfully hide from slave traders and protect their homes from being destroyed. The study found that in these areas rugged topography produced long term economic benefits and aided post colonial state formation. By using variables to measure environmental determinism, such as climate, land composition, latitude, and the presence of infectious disease, they account for trends in worldwide economic development on local, regional and global scales. To do so, they measure economic growth with GDP per capita adjusted to purchasing power parity (PPP), while also taking into consideration population density and labor productivity. Economic historians have found that societies in the Northern Hemisphere experience higher standards of living, and that as latitude increases north or south from the equator, levels of real GDP per capita also increases. Climate is closely correlated with agricultural production since without ideal weather conditions, agriculture alone will not produce the surplus supply needed to build and maintain economies. Locations with hot tropical climates often suffer underdevelopment due to low fertility of soils, excessive plant transpiration, ecological conditions favoring infectious diseases, and unreliable water supply. These factors can cause tropical zones to suffer a 30% to 50% decrease in productivity relative to temperate climate zones. Political geographers have used climatic determinism ideology to attempt to predict and rationalize the history of civilization, as well as to explain existing or perceived social and cultural divides between peoples. Some argue that one of the first attempts geographers made to define the development of human geography across the globe was to relate a country's climate to human development. Using this ideology, many geographers believed they were able "to explain and predict the progress of human societies". This led to warmer climate zones being "seen as producing less civilized, more degenerate peoples, in need of salvation by western colonial powers." Ellsworth Huntington also travelled continental Europe in hopes of better understanding the connection between climate and state success, publishing his findings in The Pulse of Asia, and further elaborating in Civilization and Climate. Like the political geographers, a crucial component of his work was the belief that the climate of North western Europe was ideal, with areas further north being too cold, and areas further south being too hot, resulting in lazy, laid back populations. These ideas were powerful connections to colonialism, and may have played a role in the creation of the 'other' and the literature that many used to justify taking advantage of less advanced nations. Huntington also argued that climate can lead to the demise of even advanced civilizations through drought, food insecurity, and damages to economic production.