Кіріспе

Әскери операциялардың ережелері мен нұсқаулары Соғыс қағидалары – соғыс және әскери операциялар тәжірибесіндегі шындықтарды көрсететін ережелер мен нұсқаулар. Соғыстың ең алғашқы белгілі қағидаларын б.з.д. 500 жылы Сун Цзы, ал Чанакья өзінің "Арташастрасында" б.з.д. 350 жылы жазған. Макиавелли 1521 жылы "Жалпы ережелерді" жариялады, олар Вегецийдің "Regulae bellorum generales" (Epit. 3.26.1–33) еңбегіне негізделген. Рохан герцогы Генри 1644 жылы соғыс үшін "Нұсқаулықтарды" жасады. Маркиз де Сильва 1778 жылы соғысқа қатысты "Қағидаларын" ұсынды. Генри Ллойд 1781 жылы соғысқа арналған "Ережелер" нұсқасын, сондай-ақ 1781 жылы соғысқа арналған "Аксиомалар" нұсқасын ұсынды. 1805 жылы Антуан Анри Жомини өзінің соғысқа арналған "Максималарының" 1-ші нұсқасын, "Дидактикалық шолуын" және "Максималарының" 2-ші нұсқасын жариялады. Карл фон Клаузевиц 1812 жылы бұрынғы авторлардың еңбектеріне сүйене отырып, өзінің нұсқасын жазды. Соғыстың барлық елдерде келісілген қағидалары жоқ. Соғыс қағидалары әртүрлі әскери қызметтердің әскери доктриналарымен байланысты. Доктрина, өз кезегінде, стратегия мен тактиканы ұсынады, бірақ оларды міндетті етпейді.

Арташастра

Архашастра – ежелгі үнді санскрит тілінде жазылған, мемлекеттік басқару және әскери стратегия сияқты тақырыптарды қамтитын трактат.

Киелі кітап

Мұсаның 5 кітабында ізраилдық әскердің қалай соғысуы керектігі, оның ішінде олжа алу, жаудың әйелдері мен балаларын құлдыққа салу және жеміс беретін ағаштарды қиратуға тыйым салу жайлы ережелер келтірілген.

Наполеон Бонапарт

Наполеонның әскери максималары ағылшын тілінде алғаш рет 1831 жылы жарияланғаннан бері, барлық ағылшын тіліндегі аудармалар 1827 жылы генерал Бернод жариялаған, өте толық емес француз тіліндегі басылымына сүйенді. Бұл Наполеон Бонапарттың "Соғыс қағидаларын" қалыптастырды деген бұрыс түсінікке әкелді. Наполеон – өткендегі белгілі әскери қолбасшылардың ізбасары болды, олардың ойлары оның көзқарастарына зор ықпал етті. Алайда, "Қазіргі әскерлер Наполеонның Ұлы армиясы үшін жасаған ұйымдамаға негізделген және содан бері қолданылып келеді" (Вейдер, 12-тармақ). 19 ғасырдың ортасынан бастап, пруссиялық армияның ықпалымен, олар көптеген әскери ұйымдар үшін соғыстарды және шағын әскери операцияларды табысты жүргізудің тұжырымдамалары мен әдістеріне әскери қолбасшылар мен саяси лидерлердің ойын бағыттаушы нұсқаулыққа айналды. Бастапқыда стратегия, жоғары стратегия және тактикамен байланысты болғанымен, соғыс сипаты мен әскери технологияның өзгеруіне байланысты, соғыс аралық кезеңнен бастап, қағидалар көбінесе стратегиялық шешім қабылдауға, ал кейбір жағдайларда күштердің операциялық жылдамдығына қолданылады.

Жомини

Антуан Анри Жомини 1838 жылы жарық көрген «Соғыс өнерінің негіздері» атты кітабында Наполеон соғыстары кезінде пайдаланған ұғымдар мен тәсілдерге негізделген соғыс теориясын да жасады.

Ардант дю Пик

Франко-пруссия соғысында қаза тапқан француз жаяу әскер офицері, полковник Ардант дю Пик, әскери тарихты зерттеу негізінде жазылған жазбаларды дайындады, ол "Шабуылдарды зерттеу" кітабына айналды. Онда Дю Пиктің екі ерекше ойы көзге түседі:
Шабуыл – армияның мақсаты, болу себебі және ең жоғары көрінісі, сондықтан жаттығулардың басты назарында болуы керек, тіпті бейбіт уақытта да. Адам факторы теориялардан гөрі маңызды. Соғыс – ғылымнан гөрі өнерге жақын.

ХХ ғасыр теориясы

Жауынгерлік стратегияны әскери-теңіз соғысы сияқты нақты соғыс түрлеріне қатысты қолданған Джулиан Корбет теңіз стратегиясы соғыс принциптерінде маңызды рөл атқаруы тиіс деді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияның Ұлы флотына АҚШ Әскери-теңіз күштерінің үлесін басқарған адмирал Уильям С. Симс АҚШ Әскери-теңіз колледжі туралы былай деп жазды:
«Колледж принциптерді ұсынуды мақсат етеді, ережелерді емес, ал оқыту арқылы осы принциптерді кез келген жағдайға логикалық, дұрыс және жылдам қолдану дағдысын дамытуға көмектеседі. Бұл дағдыны тек мол тәжірибе арқылы ғана қалыптастыруға болады, сондықтан стратегия және тактика саласында көптеген мәселелер қарастырылады.»

Соғыстың ұлттық қағидалары

Түрлі нұсқалар бар, айырмашылықтар шағын ғана және мағыналық немесе белгілі бір көзқарасқа мәдени бейімділікті көрсетеді. Құндылықтар мен бастапқы мәдениетті жан-жақты қарастырғанда, соғысқа қатысты басымдықтары анықталады.

Басқа қолданыстар

Бұл принциптер әскери емес мақсаттарда қолданылуы мүмкін, егер командалық біртүтастық үйлестіру мен нақты жағдайға бөлінсе, күштің тиімділігі ресурстарды пайдалану ретінде қайта қарастырылса, масса жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстарға бөлінсе, ал қарым-қатынастар командалық біртүтастықтан ажыратылса. 1913 жылы Харрингтон Эмерсон тиімділіктің 12 қағидасын ұсынды, олардың алғашқы үшеуі соғыс қағидаларымен байланысты болуы мүмкін: Нақты анықталған мақсаттар – Мақсаттылық, Ақылға қонымды – Қарапайымдық, Кәсіби кеңес – Командалық біртүтастық. Генри Форд 20 ғасырдың басында осы он екі әскери емес тиімділік қағидаларының бір бөлігін жасады, олар: мақсаттылық, үйлестіру, әрекет, нақты жағдай, білім, орындар (кеңістік және уақыт), заттар, иелену, пайдалану, қорғау және жоғалту. Тоғыз, он немесе он екі қағиданың барлығы кез келген мақсатты тиімді дамыту үшін құрылымдық негізді ұсынады. «Соғыс қағидалары» деген кітап 1969 жылы Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері үшін жарық көрді. Онда жапон армиясының негізгі әскери қағидалары мен стратегиялары баяндалған. Бұл кітап Жапониядағы көптеген әскери емтихандарда пайдаланылды. Кітаптағы барлық әскери қағидалар тарихи мысалдармен толықтырылған.