Кіріспе
Әскери қақтығыс – кез келген санда немесе көлемдегі қарсыласатын әскери бөлімдер арасындағы соғыс қимылдарының бір түрі. Соғыс әдетте бірнеше шайқастан тұрады. Жалпы, шайқас – ұзақтығы, аумағы және күштердің жұмылдырылуы жағынан анықталған әскери қақтығыс. Күштер арасындағы шектеулі жұмылдырылумен және шешуші нәтижелерсіз болатын кездесу кейде шайқас деп аталады. "Шайқас" сөзі сирек жағдайда бүкіл операциялық науқанды білдіру үшін қолданылуы мүмкін, бірақ мұндай қолданыс оның дәстүрлі мағынасынан өте өзгеше. Әдетте, "шайқас" сөзі осындай науқандарға қатысты қолданылады, егер ол бір немесе екі тараптың бірдей әдістері, ресурстары және стратегиялық мақсаттары болған, ұзаққа созылған қақтығысты білдірсе. Мұның көрнекті мысалдары – Екінші дүниежүзілік соғыстағы Атлантика шайқасы, Ұлыбритания шайқасы және Франция шайқасы. Соғыстар мен әскери науқандар әскери стратегиямен басқарылады, ал шайқастар жоспарлау және орындау деңгейінде, яғни операциялық мобильділікте жүзеге асырылады. Неміс әскери стратегияшысы Карл фон Клаузевиц стратегияның мәні – "соғыс мақсатына жету үшін шайқастарды пайдалану" екенін айтқан.
combat
A battle is an occurrence of combat in warfare between opposing military units of any number or size. A war usually consists of multiple battles. In general, a battle is a military engagement that is well defined in duration, area, and force commitment. An engagement with only limited commitment between the forces and without decisive results is sometimes called a skirmish. The word "battle" can also be used infrequently to refer to an entire operational campaign, although this usage greatly diverges from its conventional or customary meaning. Generally, the word "battle" is used for such campaigns if referring to a protracted combat encounter in which either one or both of the combatants had the same methods, resources, and strategic objectives throughout the encounter. Some prominent examples of this would be the Battle of the Atlantic, Battle of Britain, and the Battle of France, all in World War II. Wars and military campaigns are guided by military strategy, whereas battles take place on a level of planning and execution known as operational mobility. German strategist Carl von Clausewitz stated that "the employment of battles to achieve the object of war" was the essence of strategy.
Этимология
Соғыс сөзі көне француз тілінен алынған bataille сөзінен келген, алғаш рет 1297 жылы тіркелген. Бұл сөз кеш латынша battualia сөзінен туындаған, мағынасы – "әскерлер мен гладиаторлардың жаттығулары мен қырғын дағдыларын жетілдіруі". Кеш латынша (герман тілінен алынған) battuere – "соғу" деген сөзден шыққан, содан ағылшын тіліндегі батарея сөзі орта ағылшын тіліндегі batri арқылы пайда болған.
Сипаттамалары
Әскери ғылымдағы «соғыс» ұғымының мағынасы әскери күштердің ұйымдастырылуы, қолданылуы және технологиясының өзгеруімен бірге өзгерді. Ағылшын әскери тарихшысы Джон Киган соғыстың идеалды анықтамасын «екі әскер арасындағы, біреуінің немесе екіншісінің моральдық, содан кейін физикалық күйреуіне әкелетін нәрсе» деп ұсынды, бірақ шайқастардың бастауы мен нәтижесін мұндай қарапайым түрде жинақтау сирек кездеседі. ХХ және ХХІ ғасырлардағы соғыс – әскери науқандағы күштердің ірі бөлімдері арасындағы, әскери мақсаттарға жету үшін жүргізілетін шайқас ретінде анықталады. Егер соғыс бір аптадан асса, жоспарлау мақсатымен ол операция деп аталады. Соғысты жоспарлауға, кездесуге немесе қарсы тарап соғыстан шыға алмайтын жағдайда мәжбүрлеуге болады. Соғыстың мақсаты – әскери күш қолдану арқылы міндетті орындау. Жеңіс – қарсылас тараптың бірі екіншісін міндетін тастап, күштерін беруге мәжбүрлегенде, кері шегінуге немесе одан әрі жауынгерлік қимылдарға қабілетсіз етуге мәжбүрлегенде, немесе жоюға мәжбүрлегенде (өлімге немесе тұтқынға алуға әкеледі) қол жеткізіледі. Соғыс Пирр жеңісімен аяқталуы мүмкін, ол жеңілген тарапқа тиімді болады. Егер соғыста шешімге қол жеткізілмесе, ол тұйыққа тірелуі мүмкін. Бір тараптың тікелей соғыс арқылы шешімге жетуге құштар болмаған қақтығысы көбінесе бүлікшілікке айналады. XIX ғасырға дейін көптеген соғыстардың ұзақтығы қысқа болды, көбісі күнінің бір бөлігінен аспады. (Престон шайқасы (1648), Ұлттар шайқасы (1813) және Геттисбург шайқасы (1863) үш күнге созылып, ерекше жағдайларға жатты.) Бұл негізінен даладағы әскерлерді жабдықтаудың қиындығына немесе түнгі операцияларды жүргізуге байланысты болды. Соғысты ұзартудың әдеттегі тәсілі – қоршау соғысы. Көліктің жақсаруы және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоп соғысының пайда болуы, оның қоршау сипатымен, соғыстардың ұзақтығын бірнеше күнге немесе апталарға дейін ұзартты. [[Қысқы соғыс]] Әскери тарихта «соғыс» терминін қолдану кез-келген масштабтағы ұрысқа, әсіресе бір уақытта бір соғысқа (Лейпциг шайқасы) немесе операцияларға (Ухан шайқасы) қатысқан жүздеген мың әскерді қамтитын стратегиялық күштерге қатысты оны дұрыс қолданбауға әкелді. Соғыс алаңының көлемі жауынгерлердің қару-жарағының қашықтығына байланысты. Бұл кең мағынадағы «соғыс» ұзаққа созылуы мүмкін және Ұлыбритания шайқасы немесе Атлантика шайқасы сияқты үлкен аумақта өтуі мүмкін. Артиллерия мен авиация пайда болғанға дейін соғыстар екі тараптың бір-бірін көре алуы үшін, тіпті қол жеткізе алмауы үшін жүргізілді. Қазіргі заманғы соғыста майданның тереңдігі арттағы бөлімшелерді, артиллерияны, медициналық қызметкерлерді және т.б. қамту арқылы ұлғайды, олар көбінесе майдан желісіндегі жауынгерлерден көп. Соғыстар көптеген жеке ұрыстардан, шайқастардан және ұсақ қақтығыстардан тұрады және соғысқа қатысушылар көбінесе соғыстың шағын бөлігін ғана көреді. Жаяу әскерге шағын шабуылдың немесе ірі шабуылдың бөлігі ретіндегі ұрысты ажырату қиын болуы мүмкін, сондай-ақ ол соғыстың болашақ бағытын болжауы да ықтимал емес; Соммадағы бірінші күні, 1916 жылдың 1 шілдесінде, жоғары көтерілген британдық жаяу әскерінің көп бөлігі соғыстың бес айға созылатынын күтпеген болар еді. Ватерлоо шайқасында француздарға ойсыратып жеңіліс тапқан одақтас жаяу әскерінің кейбіреулері келесі күні (Вавр шайқасында) қайтадан шайқасуға дайын болды.
The use of the term "battle" in military history has led to its misuse when referring to almost any scale of combat, notably by strategic forces involving hundreds of thousands of troops that may be engaged in either one battle at a time (Battle of Leipzig) or operations (Battle of Wuhan). The space a battle occupies depends on the range of the weapons of the combatants. A "battle" in this broader sense may be of long duration and take place over a large area, as in the case of the Battle of Britain or the Battle of the Atlantic. Until the advent of artillery and aircraft, battles were fought with the two sides within sight, if not reach, of each other. The depth of the battlefield has also increased in modern warfare with inclusion of the supporting units in the rear areas; supply, artillery, medical personnel etc. often outnumber the front line combat troops. Battles are made up of a multitude of individual combats, skirmishes and small engagements and the combatants will usually only experience a small part of the battle. To the infantryman, there may be little to distinguish between combat as part of a minor raid or a big offensive, nor is it likely that he anticipates the future course of the battle; few of the British infantry who went over the top on the first day on the Somme, 1 July 1916, would have anticipated that the battle would last five months. Some of the Allied infantry who had just dealt a crushing defeat to the French at the Battle of Waterloo fully expected to have to fight again the next day (at the Battle of Wavre).
Жауынгерлік кеңістік
Бәсекелес кеңістік – әскери операциялар театрындағы қарулы күштерді үйлестіру және біріктіру үшін бірыңғай стратегиялық ұғым, оған әуе, ақпарат, құрлық, теңіз және ғарыш кіреді. Ол жау және дос әскерлерін, нысандарды, ауа райын, жер бедерін және электромагниттік спектрді қамтиды; сондай-ақ, жауынгерлік күш қолданылуын, күштерді қорғауды немесе міндетті орындауды түсінуге қажетті орта, факторлар мен жағдайларды қамтиды.
Факторлар
Ұрыстар түрлі факторларға байланысты шешіледі, жауынгерлер мен жабдықтардың саны мен сапасы, қолбасшылардың шеберлігі және жер бедері ең бастылары. Қару-жарақ пен киім-кешек шешуші рөл атқара алады; көптеген жағдайларда әскерлер қарсыластарынан артық қару-жараққа ие болғандықтан жеңіске жеткен. Соның бір мысалы – Омдурман шайқасы, онда англо-египеттік күштер Максим пулеметтері мен артиллериясымен жабдықталған судандық Махдишілердің дәстүрлі қаруланған үлкен армиясын талқандады. Кейде, ерекше тәсілмен қолданылған қарапайым қарулар да тиімді болып көрінеді; швейцариялық пикешілер дәстүрлі қорғаныс қаруын шабуылдыққа айналдыру арқасында көптеген жеңістерге қол жеткізді. 19 ғасырдың басында зулустар өз қарсыластарымен шайқаста жеңіске жетуіне жаңа үлгідегі найза – иклваның қабылдануы себеп болды. Төменгі жабдықталған күштер де кейде жеңіске жеткен, мысалы, Шотландияның тәуелсіздік соғыстарында. Тәртіпті әскерлер маңыздырақ болуы мүмкін; Алезия шайқасында римдіктер саны жағынан артық болғанымен, жоғары деңгейдегі жаттығулардың арқасында жеңіске жетті. Ұрыстардың нәтижесі жер бедеріне де байланысты болуы мүмкін. Биік жерді басып алу – көптеген шайқастардағы басты тактика. Биік жерді ұстаған әскер жауды көтерілуге мәжбүр етеді, осылайша оларды әлсіретеді. Тығыз өсімдіктерге толы орманды және жартасты жерлер күштің артуына ықпал етеді, бұл төменгі деңгейдегі әскерлерге пайдалы. Қазіргі заманғы соғыста ұшақтың пайда болуына байланысты жер бедерінің маңызы азайған болуы мүмкін, бірақ жасыру үшін, әсіресе партизандық соғыста жер бедері әлі де өте маңызды. Генералдар мен қолбасшылар да маңызды рөл атқарады, мысалы, Ханнибал, Юлий Цезарь, Халид ибн Валид, Субутай және Наполеон Бонапарт – бәрі де дарынды генералдар болды және олардың әскерлері кейде үлкен табысқа жетті. Әскерлерінің басшыларына сенімді және жеңіске жетуге нық сенген армия, әр қимылына күмәнданатын армиядан гөрі жоғары моральдық рухта болады. Трафальгар теңіз шайқасындағы британдықтардың табысы адмирал Лорд Нельсонның беделіне байланысты болды.
Түрлері
Ұрыстар құрлықта, теңізде және әуеде жүруі мүмкін. Теңіз шайқастары б.з.д. V ғасырға дейін болған. Әуе шайқастары олардың кеш қабылдануына байланысты сирек кездеседі, ең танымал мысалы – 1940 жылғы Ұлыбритания шайқасы. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері құрлықтағы немесе теңіздегі шайқастар әуе қолдауына тәуелді болды. Мидуэй шайқасында екі флот тікелей қақтығыспай, бес әуе кемесі батып кетті. Белгілі бір уақыт пен орындағы шайқас – қарсыластардың ұрыс уақытын және орнын келісіп белгілеген кездесуі. Кездесу шайқасы (немесе кездесу ұрысы) – қарсыластар шабуылға немесе қорғанысқа дайындалмай, тікелей соқтығысқан кездесу. Тозу шайқасы – қарсыластың шығындарын өз шығындарына қарағанда көтере алмайтын деңгейге жеткізуді мақсат етеді. Бұл сандық артықшылық болуы міндетті емес – егер бір тарап екіншісінен әлдеқайда көп болса, екі жақтағы қазалар шамамен тең болса да, тозу стратегиясы тиімді болуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Батыс майданның көптеген шайқастары қасақана (Верден) немесе кездейсоқ (Сомма) тозу шайқастары болды. Жарылым шайқасы – қарсыластың қорғанысын бұзып, осал жақтарын ашуға бағытталған. Қоршау шайқасы – неміс маневрлік соғысының (bewegungskrieg) Kesselschlacht [de] – жауды қалтаға қоршап алуды білдіреді. Қоршау шайқасында бір немесе екі жақтан шабуыл жасалады; классикалық мысал – Канна шайқасының қос қоршауы. Қырып тастау шайқасы – жеңілген тараптың майданда толықтай жойылған кездегі ұрыс, мысалы, Нил шайқасындағы француз флоты. Ұрыстар көбінесе жоғарыда аталған түрлердің қосындысы болып табылады. Шешуші шайқас – соғыстың бағытын анықтайтын (мысалы, Смоленск шайқасы) немесе жаушылық әрекеттерді тоқтатуға әкелетін (мысалы, Гастингс немесе Хаттин шайқастары) саяси салдары бар шайқас. Шешуші шайқас елдер арасындағы күш тепе-теңдігін немесе шекараларды өзгерте алады. Шешуші шайқас тұжырымы 1851 жылы Эдвард Крейсидің «Әлемнің он бес шешуші шайқасы» атты еңбегі жарық көргеннен кейін танымал болды. Британдық әскери тарихшылар Дж. Ф. Фуллер («Батыс әлемінің шешуші шайқастары») және Б. Х. Лидделл Харт («Тарихтағы шешуші соғыстар») және тағы да көптеген авторлар Крейсидің еңбегінің стилінде кітаптар жазды.
Жер
Соғыстардың жүріс-тұрысында айқын айырмашылық бар. Ертедегі шайқастар, әлдебір бәсекелес аңшылық топтары арасында ұйымдастырылмаған көпшілік ретінде өткен болуы мүмкін. Мегиддо шайқасы – б.з.д. он бесінші ғасырдағы алғашқы сенімді құжатталған шайқас болды, онда екі әскер де ұйымдастырылған және тәртіпті болды; Рим империясының көптеген соғыстары кезінде варварлар бұқаралық тактиканы қолдануды жалғастырды. Ағарту дәуірі басталғанда, әскерлер жоғары тәртіпті саптар бойынша соғыса бастады. Олардың әрқайсысы өз офицерлерінің бұйрықтарын орындап, жеке емес, бірлік ретінде күресті. Армиялар полк, батальон, рота және взводтарға бөлінді. Бұл әскерлер қатарласып, топтасып, дивизиялар бойынша атып шығатын. Ал американдық индейстер саптарда соғыспай, партизандық тактиканы қолданды. Америка отаршылары мен еуропалық күштер Америка Азаматтық соғысына дейін тәртіпті саптарды қолдануды жалғастырды. 1850 жылдардан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін траншеялық соғыс деп аталатын жаңа стиль пайда болды, ол тактикалық радионың дамуына әкелді. 1915 жылы химиялық соғыс та басталды. Екінші дүниежүзілік соғыста кішігірім дивизиялар, взводтар мен роталарды пайдалану маңызға ие болды, себебі дәл операциялар аса қажетті болды. 1915-1917 жылдардағы траншеялық тұйықталудың орнына, Екінші дүниежүзілік соғыста шайқастар кішігірім топтардың басқа взводтармен кездесуімен дамыды. Осының нәтижесінде элиталық отрядтар танылып, ерекшелене бастады. Танктің пайда болуымен маневрлік соғыс да таңғаларлық қарқынмен қайта келді, ол Ағарту дәуірінің артиллериясын ығыстырды. Артиллерия содан бері біртіндеп фронттық әскерлерді алмастырып келеді. Қазіргі заманғы шайқастар Екінші дүниежүзілік соғысқа ұқсас, сонымен қатар әуе шабуылы мен зымырандарды қолдану арқылы тікелей емес шайқас соғыстардың үлкен бөлігін құрайды, ал шайқастар енді көбінесе қалаларды басып алуға арналған.
Әскери-теңіз
Қазіргі заманғы теңіз шайқастарының бір маңызды айырмашылығы – теңіз жаяу әскерлерінің пайдалануы, бұл амфибиялық соғысты енгізді. Бүгінде теңіз жаяу әскері – кейде тек құрлықта ғана соғысатын және енді теңіз күшіне тікелей байланысты емес, жаяу әскер полкі. Ежелгі теңіз шайқасының көрнекті мысалы – Саламис шайқасы. Көне теңіз шайқастарының көпшілігі қарсыластың флотын батыру үшін немесе қолма-қол ұрыс үшін жақынға жетіп, тарау машиналарын қолданатын жылдам кемелермен жүргізілді. Римдіктер мен қарақшылар сияқты әскерлер көбінесе жау кемелерін басып алу үшін пайдаланылды. Бұл тактиканы әдетте алыстан қару-жарақпен жауды жеңе алмайтын өркениеттер қолданды. Кейінгі орта ғасырлардағы тағы бір жаңалық – византиялықтардың жау флотын өртеп жіберу үшін грек отын қолдануы. Бос кемелер соқтығысу арқылы қарсыластың кемелерін жарылыспен өртеп жіберу тактикасын пайдаланды. Оқ-дәрілер ойлап табылғаннан кейін теңіз соғысы құрлықтағы соғысқа көмекші күш ретінде пайдалы болды. 19 ғасырда миналардың дамуы теңіз соғысының жаңа түрін тудырды. Американдық Азаматтық соғыста алғаш қолданылған, оқ-дәріге төзімді темір кемелер ағаш кемелерді ескіргенге дейін жеткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери суасты кемелерінің пайда болуы теңіз соғысын су үстінде де, су астында да жүргізуге мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыста әскери авиацияның дамуымен шайқастар аспанда да, мұхиттың тереңдігінде де өтті. Әуе тасымалдаушылар содан бері теңіз соғысының басты бірлігіне айналды, қарулы ұшақтар үшін жылдам база ретінде қызмет етеді.
Аэрофоны
Ұшақтарды пайдалану көбінесе құрлықтағы немесе теңіздегі қақтығыстарға қосымша ретінде жүрсе де, олардың бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қолданылысынан бастап соғыстағы рөлі арта түсті. Бірінші дүниежүзілік соғыста олар негізінен барлау және шағын көлемдегі бомбалау үшін қолданылды. Ұшақтар Испания азаматтық соғысында, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқара бастады. Ұшақтардың дизайны екі негізгі бағытқа бөлінді: құрлықтағы нысаналарды немесе кемелерді бомбалауға арналған жарылғыш заттарды тасымалдайтын бомбалаушылар және қарсылас ұшақтарды тосқауылдауға немесе бомбалаушыларды сүйреп қорғауға арналған истребительдер (истребительдер арасындағы шайқас "иттер ұрысы" деп аталды). Осы кезеңдегі ең атақты әуе шайқастарының бірі – Ұлыбритания шайқасы және Мидуэй шайқасы. Ұшақтардың маңызды қолданылуының тағы бір түрі – тікұшақтың дамуы болды, ол Вьетнам соғысында кеңінен қолданыла бастады және бүгінге дейін жердегі күштерді тасымалдау және күшейту үшін жиі пайдаланылуда. Бүгінде ұшақтар арасындағы тікелей қақтығыстар сирек кездеседі – ең заманауи истребительдер көбірек бомбалық жүктеме тасымалдайды және басқа ұшақтармен шайқасудың орнына, дәлдікпен жердегі нысаналарды бомбалауға қолданылады. Ұшаққа қарсы артиллериялық батареялар қарсылас ұшақтардан қорғану үшін истребительлерге қарағанда жиірек қолданылады. Бұл қарамастан, бүгінде ұшақтар әскер мен флот үшін маңызды құрал ретінде кеңінен қолданылады, мұны әскерлерді тасымалдау және қолдау үшін тікұшақтарды пайдалану, көптеген қақтығыстардағы "бірінші соққы" ретіндегі әуе шабуылы және соғыс кемесінің орнына ұшақ тасымалдағыштың қолданылуы дәлелдейді.
Атау беру
Ұрыстар әдетте соғыс алаңының географиялық ерекшеліктерімен аталады, мысалы, қала, орман немесе өзен, көбінесе "Соғыс" префиксімен. Кейде шайқастарға олар өткен күнінің аты беріледі, мысалы, "Маусымның ғажайып бірінші күні". Орта ғасырларда соғысқа лайықты атауды таңдау маңызды деп есептелді, оны жылнамашылар қолдана алатын болды. Англияның Генрих V 1415 жылғы 25 қазанда француз әскерін жеңгеннен кейін, француздың бас хабаршысымен кездесіп, жақын жердегі қамалдың атымен соғысқа атау беруге келісті, сол себепті ол Агинкур шайқасы деп аталды. Басқа жағдайларда тараптар бір шайқасқа әртүрлі атаулар берді, мысалы, Галлиполи шайқасы Түркияда Чанаккале шайқасы деп белгілі. Америка Азамат соғысы кезінде Одақ шайқастарды жақын жердегі су арнасымен атауға бейімділік танытты, мысалы, Уилсонс-Крик шайқасы және Стоунс-Ривер шайқасы, ал Конфедерация жақын маңдағы қалаларды ұнатты, мысалы, Чанселлорсвилл және Мурфрисборо шайқастары. Кейде бір шайқастың екі аты да танымал мәдениетке еніп кетті, мысалы, Бірінші Булл-Ран шайқасы және Екінші Булл-Ран шайқасы, олар Бірінші және Екінші Манасса шайқастары деп те аталады. Шөлдегі соғыстарда кейде жақын маңдағы қаланың аты болмайды; карта координаттары Бірінші шығанақ соғысындағы 73-ші Истинг шайқасына атау берді. Кейбір жер аттары шайқастармен біртегі болып кетті, мысалы, Пасшендейл, Перл-Харбор, Аламо, Термопила және Ватерлоо. Көптеген әскери операцияларға кодтық атаулар беріледі, олар міндетті түрде мағыналы немесе шайқастың түрін немесе орнын көрсете бермейді. Маркет-Гарден операциясы және Роллинг-Тандер операциясы – әскери кодтық атауларымен белгілі шайқастардың мысалдары. Бір шайқаста бірнеше шайқас болған жағдайда, оқиғалар реттік нөмірлермен бөлінеді, мысалы, Булл-Ран шайқасының бірінші және екінші шайқастары. Ең экстремалды жағдай – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия мен Австро-Мажарстан арасындағы Изонцодағы он екі шайқас. Кейбір шайқастар әскери тарихшыларға ыңғайлы болу үшін аталады, осылайша олар шайқас кезеңдерін бір-бірінен нақты ажырата алады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін барлық шайқастар мен қосалқы әрекеттердің стандартты атауларын анықтау үшін Британдық шайқастар номенклатура комитеті құрылды. Ұрысқа қатысқан сарбаздар үшін бұл айырмашылық көбінесе академиялық болды; 1916 жылғы 13 қарашада Бомонт-Хамельде соғысқан сарбаз, комитет Анкр шайқасы деп атаған шайқаста қатысқанын білмеген болуы мүмкін. Көптеген ұрыстар шайқасқа дейін жетпейді; "әрекет", "оқиға", "қақтығыс", "атыс", "шабуыл" немесе "тыңшылықтық аңғары" сияқты терминдер шағын әскери кездесулерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл ұрыстар көбінесе соғыс уақытында және кеңістігінде өтеді және олардың мақсаты болуы мүмкін, бірақ олар міндетті түрде "шешуші" емес. Кейде сарбаздар ұрыстың маңыздылығын бірден бағалай алмайды; Ватерлоо шайқасынан кейін кейбір британдық офицерлер сол күнгі оқиғалар "шайқас" атауына лайық па, әлде "әрекет" деп аталатын ба деп күмәнданды.
Әсерлер
Ұрыстар оған қатысатын жеке тұлғаларға да, саяси актерлерге де әсер етеді. Ұрыстың жеке адамға тигізер әсері жеңіл психологиялық мәселелерден бастап, мүгедекке айналған тұрақты жарақаттарға дейін жетеді. Кейбір шайқасқа қатысушылар бастан өткерген жағдайлар туралы қорқынышты түстер көреді, белгілі бір көріністер мен дыбыстарға қалыптан тыс реакция жасайды, ал кейбіреулері қайта тірілген оқиғаларды басынан өткізеді. Ұрыстың физикалық салдарына жаралар, ағза мүшелерінің кесілуі, зақымданулар, дене функцияларының жоғалуы, соқырлық, паралич және өлім жатады. Ұрыстар саясатқа да әсер етеді; шешуші шайқас жеңілген тараптың қарсыласуын тоқтатуына себеп болуы мүмкін, ал Аскулум шайқасы сияқты Пирр жеңісі жеңген тарапты өз мақсаттарын қайта қарастыруға мәжбүрлеуі мүмкін. Азамат соғыстарындағы шайқастар монархтардың немесе саяси фракциялардың тағдырын шешкен. Мысалы, Розалар соғысы және Якобыт көтерілісін қарастыруға болады. Ұрыстар соғыстың жалғасуына тараптардың міндеттемесіне әсер етеді, мысалы, Инчон шайқасы және Тет шабуылы кезіндегі Хуэ шайқасы.