Кіріспе

Римдегі ежелгі діни ескерткіш – Веста ғибадатханасы, немесе эдес (лат. Aedes Vestae; итал. Tempio di Vesta). Ол Рим форумында Регия және Вестальдік қыздар үйінің жанында орналасқан. Веста ғибадатханасында Вестаның қасиетті оты сақталған, ол Римнің қауіпсіздігі мен гүлденуінің символы болды. Ғибадатхана дөңгелек пішіндес, сондықтан ол толос деп аталады. Вестаға табыну жеке үйлерде басталғандықтан, архитектурасы ерте римдік үйлердің архитектурасына құрмет көрсетуі мүмкін. Ғибадатхананың қазіргі қираған нысаны грек архитектурасының элементтерін – коринфтік бағаналар мен мәрмәрді пайдаланады. Киелі ошақ орталық бөлмеде орналасқан. Сақталған құрылым диаметрі он бес метрлік подиумға орнатылған жиырма коринфтік бағана болғанын көрсетеді. Шатырдың жоғарғы жағында түтін шығаруға арналған тесік болғанға ұқсайды.

Шығу тегі

Вестаның алғашқы ғибадатханасын Рим патшалығының екінші патшасы Нума Помпилий салған. Ол сонымен қатар алғашқы Регияны ("патшаның үйі") және Вестальдік қыздар үйін салып, Вестальдік қыздар діни ордасын құрды. Бастапқыда екі ғана Весталь болды, бірақ Республиканың соңына қарай алтыға жетті. Веста – Римнің ошағының құдайы. Римдіктер оның қасиетті оты қаланың бағымен тығыз байланысты деп сенді, ал оның сөнуі Рим үшін жақын қауіпті білдіретін. Қазіргі уақытта ғибадатхана ретінде танымал болғанымен, оның орналасқан жері, бағыты және жоспары бақсылық арқылы анықталмаған. Сондықтан оны киіз үй (латынша aedes) деп атаған.

Аидалар мен Вестальдар

Веста ғибадатханасын 6 мен 10 жас аралығындағы, еркін немесе дәстүрлі түрде аристократиялық отбасылардан таңдалған алты Весталық қыз күткен. Олар туған отбасыларымен заңды байланыстарын толығымен үзіп, Римнің бас діни басшысы – pontifex maximus-тың билігіне бағынды. Весталықтардың 30 жылдық қызмет мерзіміндегі бой тартуға берген анттары оларды басқа римдік әйелдерден ерекшелендірді. Римде некеге дейін тазалық сақтау дұрыс саналса да, ұзақ мерзімді бойдақ өмір сүру қалыпты емес еді, себебі әйелдердің үйленуі және күйеулеріне мұрагерлер дүниеге әкелуі күтілді. Қызмет еткен кезінде бой тартуға берген анттарын бұзған Весталық, Рим мен оның құдайлары арасындағы қарым-қатынастың бұзылуына себеп болар еді. Римдіктер мұның індет, әлеуметтік құлдырау немесе әскери жеңілістер сияқты апаттарға алып келетініне сенді. Весталықтардан жоғары моральдық қасиеттерді көрсету талап етілді. Олардың қателіктері мен оларға тағайындалған жазалар өте сирек болды. Олардың жоғары мәртебесі, жанмұрындық зейнетақысы және римдік некеге байланысты міндеттерден толығымен хабардар болмауы, көптеген діни қызметкерлерді қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін де дінде қызмет етуді жалғастыруға ынталандырған сияқты.

Ғимарат

Веста ғибадатханасы өзінің дизайнымен ерекшеленді, себебі көптеген басқа ғибадатханалар сияқты тіктөртбұрышты емес, дөңгелек болды. Веста ғибадатханаларының дөңгелек пішіні алғашқы дөңгелек үйлерге негізделген. Вестаға арналған барлық ғибадатханалар дөңгелек болды және кіреберістері шығысқа қарап тұрды, бұл Вестаның оты мен күннің өмір көзі ретіндегі байланысын күшейту үшін жасалған. Веста ғибадатханасы б.з.д. 7 ғасырға дейін сона толған ежелгі діни орынды білдіреді. Бұл ғимараттар тобы 64 жылы болған үлкен өртте қирады, ал ғибадатхана Траян бірнеше жыл бойына қайта тұрғызды. Юлия Домна, Септимий Севердің әйелі, тағы бір қайта құруға қаржы жұмсады.

Қазіргі заманғы қайта құру

Веста ғибадатханасы Ренессансқа дейін сақталды. Бірақ 1549 жылы ғибадатхана қиратылып, оның мәрмәрі шіркеулер мен папалық сарайлар салуға пайдаланылды. Веста ғибадатханасының бастапқы келбеті туралы біздің көптеген біліміміз монеталар мен өнер туындыларындағы бейнелерінен алынған. Веста ғибадатханасын бейнелейтін бір өнер туындысы – Италияның Флоренция қаласындағы Уффици галереясындағы мәрмәр рельефі. Осы және осындай бейнелердің арқасында ғибадатхананың ежелгі замандағы түрін түсінуге болады. Веста ғибадатханасының орнында қазіргі археологиялық зерттеулер он тоғызыншы ғасырдың соңында басталды. 1877 жылы археолог Р. Ланчани Веста ғибадатханасын қазып, табылғандарын жариялаумен барлау жұмыстарын бастады. Қазу барысында ол ғибадатхананың көптеген бөліктерін, соның ішінде антаблетура мен төбе бөліктерін ашты. 1898 жылдан 1900 жылға дейін зерттеулер жалғасты, Рим форумының директоры Джаккомо Бони қазба жұмыстарының жаңа кезеңін бастады. Оның еңбектері 1900 жылы жарық көрді, онда ғибадатхананың іргетасының өлшемдері мен кескіндері, негізгі сәулет элементтерінің фотосуреттері мен суреттері және ғимараттың қалпына келтірілген жоспары қамтылған. Соңында, 1930-1931 жылдары Альфонсо Бартоли Веста ғибадатханасының екі жарым бөлігін қайта жаңартып, оларды бүгінге дейін форумда көруге болады.