Кіріспе

Камерунның Солтүстік аймағы Камерун Республикасының солтүстік жартысының 66 090 км² құрайды. Көршілес аймақтар: солтүстікте Қиыр Солтүстік аймағы, оңтүстікте Адамуа аймағы, батыста Нигерия, шығыста Чад және оңтүстік-шығыста Орталық Африка Республикасы. Гаруа қаласы саяси және өнеркәсіптік орталық болып табылады. Гаруа Камерунның үшінші ірі порты, бірақ оған тірек болып табылатын Беноу өзенінде жылдың тек қысқа мерзімінде ғана жүзуге болады. Басты этникалық топтарға фула немесе фулани ( ) кіреді, олар ислам дінін ұстанатын мал өсірушілер, сондай-ақ адамава, чад және нило-сахара тілдерінде сөйлейтін көптеген мұсылман және дәстүрлі сенімдерді ұстанатын адамдар бар. Француз тілі ресми білім беруде қолданылады, ал фулфулде тілі – фулбе халқының тілі – кең таралған лингва франка болып табылады.

2008 жылғы Президент Жарлығы

2008 жылы Камерун Республикасының Президенті Пол Бия «Провинцияларды» тарату және олардың орнына «Аймақтарды» енгізу туралы қаулыларға қол қойды. Осылайша, елдің барлық он провинциясы енді «Аймақтар» деп аталады.

Жер

Гранитпен араласқан алмасушы метаморфты және шөгінді тау жыныстарының жолақтары солтүстіктің геологиялық құрылымын сипаттайды. Адамуа жазығының бір бөлігін құрайтын ең оңтүстік бөлігін вулкандық базальтпен жабылған гранит құрайды. Осы жазықтан солтүстікке қарай бірнеше жарылымдар өтеді, олар жазықты солтүстіктегі метаморфты тас жолағынан бөліп тұрады. Бұл аймаққа кездейсоқ гранит кен орындары да тән. Майо-Рей және Вина өзендері осы бөліктің солтүстігінен ағып өтеді, шығыстағы граниттен басқа жерлерде шөгінді тас қалдырады. Солтүстікке қарай тұнбалы аллювиум, саз, әк тас және құмтас орналасқан. Жарылымдар Бенуа өзенінің солтүстігін бойлай жүреді және провинцияның қалған бөлігін бөліп тұрады, оңтүстікте гнейс, мика және шиста сияқты метаморфты жыныстар басым, ал солтүстікте шөгінді тас. Бенуа алабының солтүстік-батысында тағы бір үлкен метаморфты тас жолағы орналасқан. Нигерия шекарасы бойында солтүстік-оңтүстік бағытта созылатын Мандара таулары, құрамында кристаллдық және метаморфты жыныстар мен граниттен тұратын, жанартаулық сипатқа ие. Адамуа жазығы провинцияны екі негізгі топырақ типіне бөледі. Солтүстіктегі топырақтар көбінесе беткей және темірлі, қоңыр немесе қоңыр-қызыл түсті. Ал жазықтың өзінде ферралиттік немесе латериттік топырақтар басым. Аймақтағы жылдық жаңбырлы-құрғақ цикл ландшафтты эрозиялайды және беткі қабатқа жақын темір кен орындарының – дурикруст немесе қатты қыртыстардың қалыптасуына көмектеседі. Сонымен қатар, Вина және Мбере өзендері арасындағы және Майо Део аңғары гидроморфты болып табылады, ал жанартаулық Мандара және Атлантика таулары, провинцияның басқа биік нүктелері мен Майо Оуло аңғары салыстырмалы түрде жас топырақтан тұрады, олардың құрамында шикі минералдар көп. Бенуа алабының түбі аллювиалды топырақпен жабылған.

Су бұру

Облыстағы барлық өзендер тропикалық режимде ағып жатыр, жаңбырлы маусымда су деңгейінің көтерілуі байқалады, сол кезде су тасқыны болуы мүмкін. Беноу, Майо Оуло, Майо Кэби және Майо Годи (майо – фульфульде тілінде «өзен» деген сөз) осыған ерекше сезімтал. Дегенмен, құрғақ маусымда өзендер көбінесе құрғап қалады, ал көптегені құмға толығымен сіңіп кетеді. Осы кезеңде жануарлар мен адамдар су алу үшін қазуға мәжбүр болады. Осының салдарынан, Бенуэдегі Гаруа порты жылдың шағын бөлігінде ғана жұмыс істей алады. Бенуэ өзені (Бенуэ) Гаруа порты арқылы өтіп, Солтүстіктің негізгі су жолы болып табылады. Ол Адамуа жазығынан басталып ағып түседі және Майо Рей, Майо Кеби (Чадтан осы аймаққа құяды), Майо Лути (Мандара тауларынан ағып түседі) және басқа да өзендермен толығады. Оның аңғары Беноу депрессиясының басты бөлігін құрайды. Бірнеше шағын салалар да Беноуге құяды. Бұл су жолдары Нигер бассейнінің құрамына кіреді. Лагдо суқоймасы Лагдодағы бөгет арқылы құрылған, ол Бенуэ және оның шағын салалары – Майо Годи, Майо Рей, Майо Сина, Майо Олдри және тағы да басқаларын жинақтайды, олардың көпшілігі Адамуа жазығында басталады. Суқойма Камерунның үш солтүстік провинциясына маңызды гидроэлектр қуатын қамтамасыз етеді. Жергілікті тұрғындар оны балық аулау үшін де пайдаланады, ал көл мен өзен суаруға қолданылады. Тағы бір маңызды өзен – Вина, ол Адамуа провинциясында басталып, Солтүстік арқылы ағып, Чадтағы Логон өзеніне құяды. Ол Тубороның шығысында Мбере өзенімен толығады. Бұрын Мбере провинцияның оңтүстік-шығыс шекарасын Чадпен бірнеше шақырымға дейін құрады. Бұл провинциядағы Чад бассейніне кіретін жалғыз ірі өзендер.

Көңіл көтеру

Бенуэ депрессиясы Солтүстік провинцияның негізгі жер бедерін құрайды. Бұл алап Майо-Кеби және Бенуэ өзендері бойымен созылады және биіктігі нөлден 200 метрге дейін жетеді. Кеби және кейіннен Бенуэ өзендерін толықтыратын түрлі өзендерді қоршаған аңғарлар осы биіктіктен сәл жоғары, солтүстікте 200–500 метр, ал оңтүстікте 500–1000 метрді құрайды (бөлу сызығы шамамен 8° N). Гаруа шамамен 235 метр биіктікте орналасқан. Одан солтүстікке қарай Каэле жотасы жатыр. Бенуэден солтүстікке қарай ірі жарылым жүреді, ол оған шамамен параллель. Бенуэ депрессиясының оңтүстігінде Адамава платосы орналасқан. Бұл плато 1000 және 2000 метр аралығындағы тіктеуліктер мен шыңдар арқылы депрессияға төмендейді, бұл үлкен жарылыммен байланысты. Бұл шекаралық аймақтан кейін плато оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарай Адамава провинциясы мен Чадқа қарай еңістеп төмендейді. Солтүстіктің үшінші маңызды жер бедері – Мандара таулары және олардың оңтүстікке қарай жалғасы Атлантика таулары, олар тектоникалық қызметтің нәтижесі болуы мүмкін. Бұл тізбектер провинцияның батыс жиегінің көп бөлігін құрайды, олардың шыңдары 1000 метрге дейін жетеді. Таулар солтүстікке қарай Алыс Солтүстік провинциясы мен Нигерияға дейін созылады, бірақ олардың биіктігі біртіндеп 500 метрге дейін төмендейді. Айналасындағы жер бедері төбелі. Солтүстіктің ең биік нүктесі – Хоссере Вокре (Вокне), ол 2049 метр биіктікте орналасқан.

Климат

Бенуэ депрессиясынан оңтүстікке қарай, солтүстік Судан типіндегі тропикалық климатқа ие. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына 900-1500 мм аралығында, биіктік артуға байланысты оңтүстіктен солтүстікке қарай азаяды. Сөйтіп, ірі қала Гаруа жылына 500-1000 мм жауын алады. Бенуэ депрессиясындағы жауын-шашын болжамсыз, бірақ бір жылда 1000 мм-ден кем бола бермейді. Бенуэ депрессиясының солтүстігінде Сахель климаты басым. Мұнда құрғақ маусым ұзаққа созылады және температура одан да жоғарылайды. Облыстың орташа температурасы оңтүстіктегі жазықта 24°C шамасында. Депрессияда температура 26°C-қа дейін көтеріледі. Су қоймасының солтүстігінде температура 28°C-қа жетеді. Маусымдар ылғалды/құрғақ цикл бойынша өзгереді, қараша айы (құрғақ) және сәуір айы (ылғалды) аралығында шартты бөлініс байқалады. Жыл құрғақ маусымда гарматтан желдің ықпалымен басталады. Осы кезеңде температура ең жоғары шаңқаулы болып, жауын-шашын дерлік болмайды. Бұл ыстық кезең сәуір айына дейін жалғасады, содан кейін нөсер жаңбырлар мен температураның төмендеуі басталады. Маусым айында жаңбыр азаяды, бірақ температура төмен қалады және ылғалдылық салыстырмалы түрде жоғары болады. Ал қарашада облыс құрғақтанады және қысқы суық күндердің әсерінен температура төмендейді.

Өсімдіктер мен жануарлар әлемі

Солтүстік провинция – саванна аймағы. Бұл Адамуа үстіртіндегі орманды саваннадан басталады, онда қалың шөптесіктер мен сирек кездесетін ағаштар өседі. Бұл жер бұрын тығыз орманды болған, бірақ көп рет өртелу және малдың басыптап өтуі нәтижесінде бастапқы өсімдіктер енді тек аңғарларда ғана сақталған. Солтүстікке қарай жылдамдықпен орманды саванна біртіндеп Судан саваннасына немесе Бенуэ шұңқырындағы парктік саваннаға айналады. Мұнда шөп жамылғысы сиреп, ағаштар азайып, оқшауланып, аласа бұталар көбейеді. Көбінесе акация, баобаб және әртүрлі пальма түрлері кездеседі. Олардың көпшілігі аймақтың қатал құрғақшылық кезеңіне және маусымдық өрттерге қалың қабық өсіру арқылы және осы кезеңде жапырақтарын түсіру арқылы бейімделген. Бұл аймақ Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (WWF) тарапынан Шығыс Судан саваннасы экожүйесінің бір бөлігі ретінде жіктелген. Ғасырлар бойы адамдардың қоныстануы мен әсер етуі салдарынан Солтүстіктің жергілікті фаунасының өте аз бөлігі ғана сақталған. Бұрын осы аймақта мекендеген көптеген түрлердің ішінде бүгінде тек бегемоттар, шақалдар, бабуин сияқты әртүрлі маймылдар және бауырымен жорғалаушылардың түрлері ғана адамдар қоныстанған жерлерде кездеседі. Аймақтың толық түрлер әртүрлілігі қазіргі таңда тек қорғалатын аумақтарда ғана сақталған. Беноу ұлттық паркі (Parc National de la Bénoué) провинцияның орталығында, Гаруадан оңтүстік-шығысқа қарай 1800 шаршы километрді қорғайды. Онда көптеген ірі сүтқоректілер, оның ішінде хартбист, бегемот, коб және суқұйрық, сондай-ақ бұқалар, алып эланд, пілдер, арыстандар және крокодилдер сияқты бауырымен жорғалаушылар мекендейді. Бұл парк 1968 жылдан бері қорғалатын аумақ болып табылады. 2200 шаршы километр аумақты қамтитын Буба Нджида ұлттық паркі (Parc National de Bouba Ndjida) Чад шекарасындағы Гаруаның оңтүстік-шығысында орналасқан. Камерун 1968 жылы бұл паркті қара мүйізді бұқа мен Дерби эландысын қорғау үшін құрды. Көптеген сарапшылардың пікірінше, бүгінде бұл аймақта мүйізді бұқа жойылған. Паркте бұқалар, пілдер, жирафтар, барыстар, арыстандар және бегемоттар да кездеседі. Ең оңтүстікте Фаро ұлттық паркі (Parc National du Faro) орналасқан, ол Адамуа үстірті мен Бенуэ шұңқырының арасында 3300 шаршы километрді қорғайды. Паркте көптеген бауырымен жорғалаушылар, сондай-ақ пілдер, жирафтар мен бегемоттар мекендейді. Алайда бүгінде браконьерлер парктің жануарлар популяциясының көп бөлігін жойып жіберді.

Елдестіру үлгілері

Солтүстік провинцияның халқы орташа, көптеген аймақтарда 1 км²-ге шамамен 12-25 адам тұрады. Бұл көрсеткіш Лагдо су қоймасының батысындағы өзен аңғарларында және Беноу ойпатында 25-50 адамға дейін жетеді. Гаруаның солтүстігінде және Мандара тауларында, бірнеше жыл бұрын мұсылман емес халықтың көп бөлігі (көбінесе жалпылама түрде, қорлайтын «Кирди» атымен белгілі) қашуға мәжбүр болғандықтан, халық тығыздығы 50-100 адамға дейін жетеді. Гаруада ірі порт орналасқандықтан, ол бір кезде Камерунның үшінші ірі қаласы болған, алайда 2005 жылғы санақ бойынша халқы 235 996 адамды құрайды. Қала бүгінде аймақтың әртүрлі халықтарының қорытылған орталығы болып табылады, мұнда фульбе, мұсылман емес солтүстік аймақтан келгендер, Оңтүстік Камеруннан, сондай-ақ көршілес Чад және Нигериядан келген иммигранттар көптеп қоныстанған. Тұрғын үйлер этникалық топқа қарай әртүрлі, бірақ көпшілігі белгілі бір үлгіге сәйкес келеді. Әдетте, басшының үйі ауылдың орталық нүктесі болып табылады, ал үйлер оның төңірегінде орналасып, ауыл тұрғындарының құрғақ маусымды өткеруіне көмектесетін астық қоймалары жақын жерде салынған. Үйлердің айналасында әртүрлі егістік далалары орналасқан. Көбінесе үйлер дөңгелек пішіндес болып, конус тәрізді шатырымен салынған. Дегенмен, ірі елді мекендерде цемент кірпіштен салынған және металл жабынмен жабылған үйлер де жиі кездеседі. Ауылдар көбінесе басты жолдардың бойында шоғырланған. Аймақтың отырыққан халқынан өзгеше, мбороро фульбе көшпелі өмір салтын ұстанады және көшіруге ыңғайлы, шатыр сияқты құрылған киіз үйлерде тұрады (мбороро сөзі – қорлайтын атау). Бірақ олар қарттарға күтім көрсету үшін және күйеулері мал жаюға кеткен кезде әйелдер балаларын тәрбиелеуі үшін «руга» деп аталатын жартылай тұрақты елді мекендер құрады.

Адамдар

Гаруадағы Хауса, Шува арабтары және шетелдік батыстықтардың шағын топтарын қоспағанда, Солтүстік облысының этностық топтары үш негізгі тіл отбасының тілдерінде сөйлейді: Нигер-Конго ('Адамава'), Чад және Орталық Судан тілдері. Адамава тілінде сөйлейтіндер аумақтың көп бөлігін құрайды. Мбумдар Фаро облысының көп бөлігінде және Майо-Рей облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде қоныстанған, ал Дии олардың арасындағы кең аумақты алып жатыр. Майо-Рей өзенінің батысындағы жерлерде Чамба, Фанбе, Гимбе, Командера және Верэ сияқты бірнеше халықтар шамамен оңтүстік-солтүстік бағытта орналасқан. Доайолар өзеннің шығыс жағында, ал Ндупа, Дугун, Чамбаның тағы бір тобы және Поли ауылының Воко халқы олармен оңтүстікке қарай көршілес. Мондтың астанасы Рей-Бубада орналасқан, ал Мундаң және Мамбея Беноу облысының солтүстік-шығысында, Чад шекарасында тұрады. Адамава тобының соңғы өкілдері Беноу және Майо-Лути облыстарында қоныстанған төрт Фали тобынан тұрады: Фали, Фали Буссиме, Фали Дурбейи және Фали Кангу. Облыстың шекарасында түрлі Чад тілдерінде сөйлейтін халықтар өмір сүреді. Нжаньилер Бенуэ облысының солтүстік-батысынан басталады. Гуде олардан солтүстікке қарай орналасқан. Солтүстік шекараның батысынан шығысына қарай Гавар, Даба және Гидар рулары қоныстанған. Бата және Зим халықтары Чад тілдерінде сөйлейтін топты толықтырады. Олардың үш тобы Нигерия шекарасы бойында, Беноу және Фаро облыстарында, ал екіншісі Чад шекарасында және Буба-Нжида ұлттық паркінде орналасқан. Баталар екі топқа бөлінеді: Гаруадан батысқа қарай және Беноу өзені бойында, сондай-ақ Нигерияға дейін қоныстанған өзен жағалауындағы Бата және Зуммо-Малабо төбелерінде тұратын ішкі Бата (немесе Нжирай). Облыста Орталық Судан тілінде сөйлейтін жалғыз халық – Нгамбайлар үшінші тілдік топты құрайды. Олар Вина және Майо-Годи өзендері арасындағы Чад шекарасындағы кең аумақта тұрады. Бұл аймаққа салыстырмалы түрде жаңа келгендер болса да, Фульбе немесе Фулани Солтүстік облысының ең көп санды этностық тобы болып табылады. Олардың қоныс аумағы облыстың орталық бөлігінен, негізінен Беноу және Майо-Рей облыстарында өтеді. Фульбелер өмір сүрудің екі әртүрлі жолын ұстанады. Көшпелі Фульбелер, басқаларға белгілі, бірақ өздерін Мбороро деп атамайды, мал өсірумен айналысады. Олар облыстың жайылымдарында және оңтүстікке қарай Адамава облысына дейін көшіп-қонып жүреді, ал олардың қоныстары көшпелі болып табылады. Мбороролар әдетте семит және африкалық белгілері бар, бойы биік және жіңішке денелі адамдар. Ал, отырық салған Фульбелер тұрақты немесе қалалық Фульбелер деп аталады. Олардың саны мал өсіруші бауырларынан көп, және олар көп жылдар бойы судандық көршілерімен араласып, қазір оларға ұқсас. Солтүстік облысының Фульбелері екі негізгі руды таниды: ильба және йильба. Бұл топтар дәстүрлі түрде бәсекелес болып келген, бірақ олар көбінесе ортақ мақсаттар үшін бірігеді. Солтүстік облысының көптеген халқы өздерінің ерекше тілдерінде сөйлейді. Ең көп сөйлейтіндерге Даба, Дии, Оңтүстік Фали, Гидар, Адамава Фульфулде (Камерун Фульбелерінің тілі) және Нгамбай жатады. Фульбелердің көптігі мен тарихи үстемдігіне байланысты Фульфулде тілі кеңінен қолданылатын тіл ретінде танымал. Француз тілі ресми оқыту тілі болып табылады.

Дін

Ислам фульбелердің мәдени және саяси үстемдігінің салдарынан солтүстікте басым дін болып табылады. Фулбелерге қарсы тұрған этностар жиналып, «кирди» («кәпірлер») деген кемсітетін атаумен белгіленеді, бірақ олар мәдени тұрғыдан біртекті емес және міндетті түрде бір топқа жатпайды. Чамба және Фали сияқты этникалық топтар мұсылман емес. Мбум және Гидар сияқты кейбір этникалық топтар мұсылмандар мен христиандарға бөлінген.

Экономика

Камерунның ең жұмысты үшінші порты ретінде Гаруа аймақта сауда-саттық дамуының орталығы болып келген. Порт жаңа болғанымен, бұрынғыдай мәнді болмаса да, Гаруа Солтүстік провинцияның және жалпы Камерунның Солтүстік аймағының экономикалық орталығы болып табылады. Қазіргі таңда қала Камерун, Чад және Нигерияға тасымалданатын және олардан келетін тауарлардың торабына айналған. Порт тек жаңбырлы маусымда ғана (шілдеден қазанға дейін) қолданысқа жарамды.

Тамақ шаруашылығы

Солтүстік аймақтағы көптеген этникалық топтар күнкөріс үшін шағын жер участаларында шаруашылық жүргізеді. Олардың ішіндегі ең ірілері – Мбум және Дуру. Сорго, қарақұмық (тез және баяу өсетін түрлері), және жүгері провинцияның көп бөлігіндегі негізгі дақылдар болып табылады, бірақ Адамуа платосында маниока (кассава) да маңызды, ал күріш қалаларда ерекше танымал. Басқа дақылдарға Лагдо су қоймасының және Чоллиренің бойындағы ямс, Майо-Рей бөліміндегі жер жаңғағы кіреді. Егіншілер көбінесе құрғақ маусымда өсімдік жабынын өртеп, егістік далаларын жасайды. Баобаб, фаидербия және карита сияқты жеміс ағаштары немесе мал азығына немесе отынға пайдалы ағаштар қалдырылады. Егін алғашқы жаңбырдан кейін себіледі. Дәстүрлі шаруашылықтар ауылдың ортасынан басталатын концентрлі шеңберлер түрінде орналасқан. Олар малды кіргізбеу үшін тік қоршаулармен немесе қоршаулармен қоршалған. Мандара тауларында бұл дөңгелек участалар таудың беткейіне сәйкес террасалармен орналасқан. Ұзақ құрғақ маусымда ештеңе өспейді, сондықтан көптеген азық-түлік жыл бойы қолдану үшін ұнтақталып, астық сақтау қоймаларында сақталады. Құрғақ маусымдық сорго (Muskwari) өзен жағалауларында, өзен суы тартылып кеткеннен кейін қалған ылғалға тәуелді өсіріледі.

Коммерциялық ауыл шаруашылығы

Солтүстік өзен аңғарларында мақта жақсы өседі және негізгі ақшалық дақыл болып табылады. Аймақтағы мақта шаруашылықтарының көпшілігі 1974 жылы құрылған Société de Développement du Coton [fr] (SODECOTON) басқаруында. Жер жаңғағы провинцияның оңтүстік жартысында, әсіресе Адамава жазығының шетінде маңызды рөл атқарады. Жазық тығыз топырағының салдарынан коммерциялық дақылдарға көбінесе жарамсыз.

Мал шаруашылығы

Мал Fulbe өмір салтының ажырамас бөлігі болып табылады, әсіресе көшпенді Wodaabe үшін, олар әр адамның мал санына ерекше мән береді. Олар провинцияның және одан тыс жерлердің кеңістігінде мал жайып жүреді, ал қалада тұратындары провинцияның орталық және солтүстік аймақтарында мал өсіреді. Екі негізгі тұқымы – дөңес зебу, оның ішінде қоңыр және ақ Фулани зебу, оларды қалалық Fulbe өсіреді, сондай-ақ арық, жарық түсті Бороро зебу, оны Wodaabe бағады. Басты трансгуманция жолдары Фаро бөлімі және Майо-Рей бөлімінің оңтүстік-шығысы арқылы өтеді, содан кейін Яунде, Дуала қалаларына немесе оңтүстікке қарай жетеді. Заманауи мал шаруашылығы Фаро қаласының маңында дамыған, бұл 1974 жылы аймақтан цеце шыбығының қырылуының нәтижесінде мүмкін болды. Фаро және Майо-Рей бөлімдерінде қой мен ешкі де өсіріледі. Олардың көпшілігі – Камерунның көп бөлігіндегі қой-ешкілерден ірілеу және биік денелі, ұзын аяқты тұқымдар. Жүк тасу және көлік үшін жылқы мен есектер қолданылады, ал Бата тайынша өсірудегі шеберлігімен әйгілі. Құстар, әсіресе солтүстік аймақтарда көптеп кездеседі.

Өнеркәсіп

Гаруа – Камерунның бүкіл Солтүстік аймағының өнеркәсіптік орталығы, қаланың ішінде көптеген зауыттар орналасқан. Гаруада сыра мен газдалған сусындар, сабын, мақта өнімдері (мата және мақта майы), құрылыс материалдары, өңделген тағамдар мен аяқ киім сияқты тауарлар өндіріледі. Фигуил мен Питоа – кішкентай өнеркәсіптік орталықтар. Фигуилде цемент және мата, ал Питоада жер жаңғағы мен мақта тұқымынан май өндіріледі. Гвидер мен Туборода мақта тазартатын фабрикалар бар. Солтүстік аймақтың тұрғындары үшін қолөнер маңызды шағын кәсіп болып табылады. Аймақтың көптеген шеберлері матамен айналысады, киімнен бастап намазға арналған кілемшелерге дейін тоқу – табыс табудың маңызды жолы. Сонымен қатар, аймақта көптеген дағдылы кестешілер жұмыс істейді. Гаруадағы қолөнер орталығы осындай шеберлерге өз өнімдерін сатуға мүмкіндік беретін маңызды сауда алабы болып табылады. Кен өндіру Солтүстіктің өнеркәсіптік кешенінің шағын бөлігін құрайды. Мақташ тауларының солтүстік бөлігінде әктас кен орындары орналасқан, ал уран кен орындары Поли маңындағы Беное ойпатында жатыр. Лагдо тоғанының солтүстік-батысындағы аймақтан қалайы кені қазылып алынады. 4 куб километр су сыйымдылығы бар Лагдо тоғаны мен су қоймасы Гаруа және оның солтүстігіндегі (Қиыр Солтүстік провинциясы да бар) гидроэлектр энергиясының маңызды көзі болып табылады.

Көлік

Солтүстік аймақта саяхаттау кең жол желісінің арқасында салыстырмалы түрде оңай, олардың көпшілігі асфальтталған. Дегенмен, Адамуа провинциясы Бенуэ төңірегіне түсетін аймақ қисық бұрылыстармен ерекшеленеді және жол апаттары жиі болады. Бұған қоса, аймаққа әуе арқылы да жету мүмкіндігі бар. Гаруада халықаралық әуежай орналасқан, ал ұшақтар Поли, Тшоллире және Гидердегі ұшу-қону жолақтарына қона алады. Соңында, Гаруа порты аймақты кемемен қолжетімді етеді, ал Бенуэ Нигерияның Порт-Харкорт портына дейін жүзуге болады. Бірақ, құрғақшылық мезгілінде бұл су жолы кешіп өтуге жарамсыз, сондықтан аймақ арқылы тауар тасымалдау үшін көлік құралы артықшылыққа ие.

Туризм

Солтүстік провинциядағы туризм көбінесе ұлттық саябақтардағы аң аулауға негіделген. Олардың ішінде көптеген саяхатшылар нұсқаулықтары 1800 шаршы километрді құрайтын Беноу ұлттық паркін ең қолайлы және браконьерлік аз қылған жер деп ұсынады. Бұл саябақ балықшылардың арасында да танымал. Аңшылар Буба Нджида паркін де барып көреді, бірақ оның тығыз өсімдіктері мен көптеген өзендері саяхаттауды айтарлықтай қиындатады. Фаро ұлттық паркіне сирек барады, себебі ол көлік құралдары үшін ең қиын қолжетімді және браконьерлердің салдарынан жануарлардың көп бөлігі ауланып кеткен. Жануарлар әлемін көруді ғана қалайтындар әдетте солтүстікке қарай, Алыс Солтүстіктегі Ваза ұлттық паркіне жол тартады. Гаруа қаласында да аймақтың көптеген жергілікті түрлерін тамашалауға болады.

Үкімет

Ұлттық демократия және прогресс одағы (UNDP) аймақтағы ең ірі Fulbe қолдаушыларына ие болғандықтан, ең маңызды саяси партия болып табылады. Дегенмен, бірнеше жылдан бері UNDP көп күш көрсетпеді, себебі үкіметтегі Камерун халқының демократиялық жиналысы (RDPC) партиясы Fulbe мүдделерін ұсынуға көңіл бөліп келеді.

Дәстүрлі саяси ұйым

Фулбелердің дәстүрлі мәдениетінде бірнеше ламидо фулбе халқының жекелеген топтарын басқарады. Камерун үкіметі бұл тұлғаларға кең өкілеттіктер беруге рұқсат береді, сондықтан олар заңдар қабылдай алады, дауларды шеше алады және тұтқындарды қамауға алады. Фулбелер салыстырмалы түрде жақын уақытқа дейін тәуелсіз әмірлікке ие болғандықтан, олар осы дәстүрлі саяси құрылымды өте жоғары бағалайды. Дегенмен, адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар осы үкіметтік емес басшыларды Камерунның адам құқықтарын ең ауыр бұзушылары деп көрсетіп отыр. Мысалы, Бибеми, Гашига, Рей Буба және Тчебоа түрмелері айқын сынға ұшыраған, ал кейбір топтар ламидоларды түрлі қирди этностарынан құлдар ұстауда айыптайды. Солтүстіктегі кіші этностардың көпшілігі дәстүрлі саяси ұйымдарын сақтап келеді. Мысалы, баталар өздерін бірнеше тәуелсіз биліктерге бөледі. Алайда, кейбір топтарда дәстүрлі басшылар тек атақты тұлғалар ғана. Ал басқаларында мұндай лауазым тіпті жоқ.

Білім

Солтүстік Камерун халқының білім деңгейі салт-дәстүрлі мәдениет пен мектептердің жетіспеушілігі салдарынан төмендеуге бейім. Мәдени кедергінің себебі – фульбе әйелдерінің дәстүрлі әлеуметтік рөлі: қыздар он немесе он бір жасында тұрмысқа шығады, соның салдарынан білім алулары тоқтатылады. Бұл мәселені 1500-ге жуық ауылдан тұратын аймақта 300-ден аспайтын мектептің болуы одан әрі ушықтырады. Осы жағдай ата-аналарды балаларын білім беру үшін жылдың көп бөлігін қашықтағы, көбінесе үлкен қалаларда өздеріне көмектесуге немесе туыстарымен бірге тұруға жіберуге мәжбүр етеді. Дегенмен, ауыл шаруашылығы аймақ халқының өмірінің маңызды бөлігі болғандықтан, мұндай мүмкіндіктердің іске асуы күмәнді болуы мүмкін.

Денсаулық

Мектептер сияқты, Солтүстіктегі ауруханалар да көптеген шашыраңқы орналасқан ауылдарға қызмет көрсетуі керек. Көптеген денсаулық сақтау орталықтары ірі қалалар мен жерлерде орналасқан, сондықтан кейбір азаматтар көмек алу үшін ұзақ жол жүруге мәжбүр. Безгек – маңызды денсаулық мәселесі. Сонымен қатар, шыбықтар арқылы таралатын дизентерия сияқты аурулар да кездеседі, әсіресе халық тығыз қоныстанған жерлерде. Шистосомоз да алаңдатушылық тудырады, бірақ жергілікті тұрғындар Лагдо су қоймасында осы ауруды таситын бұлдырықшалар жоқ деп айтады.

Халықтың алғашқы көші-қоны

Бенуа тұңғиығының су тасқыны жазықтары ұзақ жылдар бойы адамдарды қоныстануға тартты, мұны аймақтағы және Гаруадағы археологиялық жағдайлар куәландырады. Палеосудандықтар, мысалы, Гидер тайпасы, аймақтың ең көне және үздіріксіз тұрғындары болып табылады. Бұл халықтар 8 ғасырдан бұрын-ақ осы аймақты мекендеген. 9 ғасырға қарай, түрлі неосудандық топтар осы жерге көшіп келді, олардың ішінде Чамба, Доайо, Фали, Мунданг және Мбум тайпалары болды. Чамба мен Мбум тайпалары ең соғысшыл болып шықты, басқа тайпаларды ассимиляцияға немесе жаңа қоныс іздеуге мәжбүр етті. Уақыт өте келе Мбум тайпасы біртілді, әлеуметтік құрылымы мен басшысы бар біртұтас халыққа айналды. Бата тайпасы екі негізгі толқынмен осы аймаққа келді. Бірінші толқын Беноу өзенінің (Бенуэ) аңғарында қоныстанды, ал екінші толқын оңтүстікке қарай Демса Пуаға (ескі Демса) қарай жылжыды. Осы көші-қон кезінде Бата тайпасы кездескен басқа халықтармен соғысып, оларды өздеріне қосып алды. Бата тайпасы 18 ғасырда Фали тайпасымен бірге Гаруа қаласын да мекендеді. Басқа тайпалар Бата тайпасынан қашып, Чамба, Мбум және Вере тайпалары сияқты басқа жерлерге қоныс аударды. Чамба тайпасы ішкі дау-жанжалдардың салдарынан отарлық кезеңге дейін көшіп-қонуын жалғастырды және Дonga, Suntai және Tissa сияқты көптеген елді мекендерді құрды. Камерунның басқа да халықтарының кейбіреулері Солтүстік провинцияның аумағында бір кездерде өмір сүрген. Мысалы, Солтүстік-Батыс провинциясының Бали халқы Чамба тайпасынан тараған. Адамуа және Солтүстік-Батыс провинцияларының Тикар тайпалары қазіргі орналасқан жерлеріне Беноу депрессиясынан көшіп келген болуы мүмкін.

Канем-Борну кезеңі

Аумақ Сұлтан (немесе Май) Дунама (Дунам) II (1221-1259 жж.) тұсында Ислам Канем империясының бақылауына көшті. Осы кезеңде мыңдаған атты әскер Мабина деп аталатын аймақты бағындырды. Канем билігінде Мабинаға Канем астанасынан губернатор басшылық етті. Бұл аймақ сонымен қатар Канемнің әскери қолбасшысы және оңтүстік провинцияларының қамқоршысы – каигамның да номиналды бақылауында болды. Канем билігі ұзаққа созылмады. Дунаманың қайтысынан кейін азаматтық соғыс басталды, және аумақты әскери сардарлар тізбесі басып алып, билік үнемі алмасып тұрды. Ескі империя 1472 жылы билікке келген және Борну қаласын астана еткен Али Гаджи тұсында ғана қайта бірікті. Құлдық және Ислам – Канем Борну дәуірінің ең берік қалған екі мұрасы. Құлдар табысты тауарға айналды, олардың көп саны Сахара арқылы алыс жерлерге тасымалданды. Канем Борну билігі 1349 және 1385 жылдар аралығында аймаққа Ислам дінін әкелді, бірақ дінге тек аз ғана элиталар мен билеушілер кірді.

Фулбе джихады

XIII ғасырдан бастап қазіргі Нигериядан осы аумаққа фулбе малшылары мен қоныс аударушылары ағыла бастады. Уақыт өте келе фулбелердің саны өсті, иммигранттар басқа этностарға бағынудан тек фулбелердің өздеріне тиесілі қоныстарды құруға көшті. Олар 17 ғасырдан бастап ислам дінін қабылдады. 1804 жылы фулбелердің саны олардың жаңа жайылымдар іздеуге және қоныс аударушылардың фулбе емес билеушілерге құрмет көрсетуден шаршауына жетті. Бұл сезім фулбе мистикасы Усман дан Фодионың қазіргі Нигерия мен Камерунның солтүстігінде джихад жариялауымен күшейді. Модибо Адама Фумбинаның ламидосы болды, оған Усманның Сокото империясы үшін аумақты бағындыру міндеті жүктелді. Фулбе халқы көп шоғырланған аймақтарда Адаманың міндеті салыстырмалы түрде оңай болды. Бундаң, Чамба, Чебова, Део, Фаро, Гаруа, Гуринга, Кильба, Малаба, Рай, Сонг, Туруа және Зуммо елді мекендері оңай бағындырылды, Гаруа 1813 жылы. Басқа аймақтарда Адама күшті қарсылыққа тап болды. Ол алдымен Пема, Тепа және Туруваның бата тайпаларына шабуыл жасады. Фулбе шабуылшылары көптеген бата тайпасының қарсыластарын құлдарға айналдырды, ал оңтүстікке қашуға мүмкіндік алған бата тайпасы солтүстікке қарай Демса Мосу (Жаңа Демса) және Бата Батчаманы құрды. Фулбе үстемдігіне бағынбаған халықтар қашуға мәжбүр болды, олардың көпшілігі Мандара мен Атлантика тауларына қашып кетті. Адама Мандара халқының соңынан қуу үшін Канем Борну күштерімен одақтасты. Ол 1810 жылы Гвидерді бағындыру үшін шабуылға шықты, содан кейін Мандара астанасы Дуолоға бет бұрды. Адама осы және басқа да кішігірім елді мекендерді басып алды. Мандара тайпасының қалған бөлігі бүгінде олардың атын алып жүрген тауларға қашып кетті. Адама 1825 жылға қарай Адамава үстіртіндегі аумақтарға жетті. Адаманың 1847 жылы қайтыс болуымен, Камерунның солтүстігінің көбі Сокото империясының әртүрлі фулбе ламидоларының билігінде болды. Бүгінгі Солтүстік провинция Гаруа Гурин және Сонг Гидер аудандарына бөлінді. Орталықтандырылған басқару (қазіргі Нигериядағы Йоладан басқарылатын) бүкіл аймақта байланыс пен сауданы жеңілдетті. Экономиканың үлкен бөлігін құлдар құрады, олар жылқы мен тұзға саудаланды. Сонымен қатар, джихадтар ислам дінін аймақтағы басым дін ретінде бекітті. Фулбе емес халықтар фулбе бақылауына (және жергілікті емес билеушілердің билігіне) мойынсұнуға немесе Адаманың қайтысынан кейін де қарсылықты жалғастыруға мәжбүр болды. Беноу депрессиясының Фали тайпасы фулбелерді Гаруа бекінісін нығайтуға итермеледі, оны олар Рибаду Гаруа деп атады. Осы арада жаңа мұсылман империясы басқа аймақтардан мұсылмандарды көшіп келуге тартты, ал Хауса, Борну және Шува арабтары 19 ғасырдың соңында көшіп келді.

Еуропалық байланыс

Британдықтардың қолдауымен Германиядан келген саяхатшы доктор Генрих Барт 1851 жылы Гаруаға Йоладағы әмірдің қонағы ретінде келді. 1869 жылы тағы бір неміс ғалымы Густав Нахтигал экспедиция басқарды. Нахтигал Борну сұлтанының қонағы болды және оның рұқсатымен оңтүстікке қарай Адамуа платосына еніп, 1873 жылға дейін сонда қалды. Нахтигал аймақтың әртүрлі халықтарын, олардың бір-бірімен қарым-қатынастарын және неміс мүдделеріне пайдалы болуы мүмкін тауарлар мен өнімдерді мұқият зерттеді. Германия Нахтигалдың зерттеулеріне еліктеп, 1879 жылы екі ағылшын – Дж. Х. Эшкрофт және Эдвард Э. Флегель, сондай-ақ миссионер Хатчинсонды жіберді. Үштік 4 қыркүйекте Гаруаға жетіп, Жоғарғы Беноу өзенін зерттеуді бастады. Флегель 1882 жылы екінші экспедицияны басқарды, алыс-жақын жерлерді аралап, немістерге аймақтағы піл сүйегіне монополия құруға мүмкіндік беретін келісімдер жасасты. Бірақ 1883 жылы ол қайтыс болғандықтан, жоба тоқтатылды. Дегенмен Германия 1884 жылы "Камерунды" аннексиялады. Осы арада 1890 жылы ағылшын саудагерлері Гаруада піл сүйегі, тұз және мата саудасын ұйымдастырды.

Германия әкімшілігі

Жаңа билеушілерге қарамастан, Камерунның солтүстік аймағы көбінесе назарсыз қалды; ол жерге жету қиын болды және оның тауарлары оңтүстік орман аймағымен салыстырғанда аз маңызды болды. Колониялықтардың солтүстікте басты назары Гаруа портына аударды. Алғашқы неміс әкімшілері 1901 жылы осы елді мекенге келді. Содан кейін немістер Гаруаны порт ретінде және Солтүстік Африкадан Батыс Африкаға қарайғы жол ретінде дамытуды жалғастырды. 1902 жылы Гаруа Нгаундере және Гаруа әкімшілік бірлігінің орталығы болды. Немістер аумақты басқарудың көп бөлігін дәстүрлі билеушілерге сеніп тапсырды. Олар әсіресе фульбе ламидоларын жақсы көріп, басқа этностық топтарды ислам дініне өтуге және осылайша осы билеушілердің бақылауына ілесуге ынталандырды. Дегенмен, тым көп тәуелсіздік көрсеткен немесе неміс үстемдігін ескермеген ламидолар мен басқа билеушілер қызметтерінен алынып, немесе өлтірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаруа және оның төңірегіндегі аймақ британдық Африка майданының маңызды бөлігі болды. Хью Кунлифф басшылығымен британдық әскерлер 1914 жылдың 30 тамызында Гаруаға шабуыл жасады, бірақ олар кері тартылды. Кунлифф Йолаға (сол кезде неміс аймағы болған) шегінді. Немістер қарсы шабуылға өтіп, Гаруаны қорғанышсыз қалдырды. Кунлифф қаланы басып алып, оны немістерге қарсы одан әрі жеңіске жететін база ретінде пайдаланды. 1918 жылы Германияның капитуляциясынан кейін, қазіргі Солтүстік провинцияның аумақтары Франция басқаратын Ұлттар Лигасының мандатына берілді.

Француздық әкімшілік

Француздар аймақты фульбелер арқылы басқару саясатын сақтап келді. Германиядағыдай, қарсылық көрсеткен билеушілер де өз лауазымдарынан тез айырылды. 1919 жылы Гаруадағы лютерандық бауырластық миссиясы сияқты миссионерлер де аймаққа келді. Дегенмен, француздар аймаққа Бенуэ портын 1930 жылы кеңейткеннен басқа ешқандай назар бөлмеді. Сондай-ақ, 1931 жылы олар күштірек мақта сортының (аллем) егісін енгізді. Француздар аймақта жол құрылысын ұлғайтты, оның ішінде Нгаундере арқылы Фумбаннан Гаруаға дейінгі маңызды бағытты салды. Гаруа сондай-ақ ірі әуежай алды. Аймақ Мора-Гаруа бөліміне кірді, ол Гаруадан басқарылды. Франция 1956 жылы Камерунға өзін-өзі басқару құқығын бергеннен кейін, Камерунның алғашқы премьер-министрі Андре Мари Мбиданың кезінде солтүстіктегі фульбе көпшілігі оппозицияға шықты, әсіресе 1957 жылғы Абонг Мбанг шешімдеріне қарсы. Үлкен фульбе қолдау базасы бар Камерундықтар одағы саяси партиясы осы оппозицияның орталық құрылымы болды. Шешімдерде Мбида Камерунның солтүстігін "демократияландыруды" ұсынды, ламидолар мұны өздерінің дәстүрлі билігіне жасалған шабуыл деп қарады. Олар француздық Чадқа қосылу үшін бөлініп кетумен қауіптендірді, бұл Мбиданың отставкасына әкелген оқиғалар тізбегін бастады. 1958 жылдың 18 ақпанында солтүстік мұсылман Ахмаду Ахиджо оның орнына келді.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1960 жылдың 1 қаңтарында Камерун тәуелсіздік алды, алғашқы президенті – Ахиджо болды. Ахиджоның президенттік кезеңі аймақ үшін жемісті болды, себебі ол Гаруа және айналасындағы аймақта, әсіресе жол желісінде маңызды жобаларды жүзеге асырды. Сонымен қатар, ол аймақтың мақтаға негізделген экономикасын бақылау және жақсарту мақсатында SODECOTON ұйымын құрды. Ұзақ жылдар бойы Гаруада орталықтанған Солтүстік экономикасы 1967 жылы Нигерияда басталган Биафра сепаратистік соғысы кезінде ауыр соққыға ұшырады, бұл Бенуэ арқылы жүзеге асырылатын саудаға елеулі кедергі келтірді. Соғыс аяқталғаннан кейін де, 1970 жылы Гаруа порты бұрынғы сауда деңгейіне толыққанды қайта оралмады. Камерунның екінші президенті Пол Бияның кезінде Солтүстік аймақта жақсарулар жалғасты, өйткені Бия аймақтың фульбе халқына ерекше назар бөлді. Алайда, Бия билікке келгеннен кейін Камерун баспасөзі Ахиджоның сенімді серігі Мусса Яяның солтүстік ламидоларын жаңа президентке қарсы қоюға тырысқанын айыптады. Бияның аймақтағы маңызды өзгерісі 1983 жылы Камерунның Ұлы Солтүстік аймағын Адамава, Солтүстік және Қиыр Солтүстік провинцияларына бөлу болды. Сол жылы Бия кабинетін қайта құрды, ал Ахиджо жауап ретінде барлық солтүстік министрлерін үкіметтен кетуге шақырды. Бия Ахиджоның басшылығымен жұмыс істеген барлық министрлерді қызметтен босатып, олардың кейбіреулері оған жасалған қастандыққа қатысқан деп мәлімдеді. Күдіктілер 1984 жылдың 27 ақпанында сотта сұралып, кінәлі деп танылды. Ахиджо Парижге қашып кетті. Бия билігіне тағы бір нұқсан 1984 жылдың 6 сәуірінде болды, солтүстіктен келген Камерун Республикалық гвардиясының әскери қызметкерлері үкіметті құлату мақсатымен түрлі мемлекеттік ғимараттарға шабуыл жасады. Бірақ олар мұратына жете алмады. 2014 жылдың басында Орталық Африка Республикасындағы қақтығыстардан қашқан мыңдаған босқындар Камерунға Солтүстік, Шығыс және Адамава аймақтарының шекаралық қалалары арқылы келді.