Кіріспе

Қоңыр жолақты тарақан (Supella longipalpa) – 10-14 мм шамасындағы ұзындығы бар, Supella туысына жататын тарақанның ең танымал түрі. Оның түсі қоңырдан ашық қоңырға дейін өзгереді және қанаттары мен денесінде екі ашық жолақтары болады. Бұл жолақтар кейде үзіліп немесе тегіс болмай көрінуі мүмкін, бірақ жақсы байқалады. Жолақтар қанаттармен жартылай жасырылуы мүмкін. Еркегінің қанаттары денесін толық жабады, ал мекесінің қанаттары денесін толық жаппайды. Еркек мекесінен жіңішкелеу, ал мекесі кеңірек болып көрінеді.

Тарату

Қоңыр жолақты тарақан кеңінен таралған, ол АҚШ-тың солтүстік-шығыс, оңтүстік және орталық аймақтарында жиі кездеседі. Олар Ұлыбритания мен Ирландияда өршіп, көбейіп жатқан жат жұрттық тарақандардың бірі. Олар неміс тарақанына қарағанда аз ылғалды жағдайды қажет етеді, сондықтан олар үйде, мысалы, қонақ бөлмелер мен жатын бөлмелерде кеңірек таралған. Оларды көбінесе үйлер мен пәтерлерде кездестіруге болады, бірақ мейрамханаларда олар сирек кездеседі. Олар жарықтан қашады, сондықтан күндіз оларды көру қиын. Цай мен Чи жүргізген тәжірибеде, қоңыр жолақты тарақандар 25-33°C температурада жақсы өркендейтіні анықталды.

Диета

Қоңыр жолақты тарақан әртүрлі тағамдарды жейді. Коэн және оның әріптестері жасаған тәжірибеде, қоңыр жолақты тарақанның дернәсіліне таңдау жасау мүмкіндігі берілгенде, 15,5:84,5 казеин:глюкоза қатынасын таңдайды. Тек казеинмен қоректенген дернәсілдер тәжірибе барысында ерте өлді, ал тек глюкозамен қоректенген бірнеше дернәсілдер дернәсіл кезеңінен өтті, бірақ ересекке дейін жетпеді. Бірінші және екінші молдау кезінде көмірсуларды тұтынудың азаюы байқалды.

Физиологиясы

Пракаш және оның әріптестері қоңыр жолақты тарақанның бес сегментті максиллярлық пальпалары бар екенін, ал ең шеткі бесінші сегментінің ең үлкен сегменті ең көптеген сезімталдықтарға ие екенін түсіндіреді. Максиллярлық пальпалардың формасы мен мөлшерінің әртүрлілігі олардың әртүрлі функцияларды атқаруы күтіледі. Пракаш және оның әріптестері экспериментінде, бесінші сегменттің ең төменгі жағындағы қисық шеті субстратты азық іздеу кезінде зерттейтінін байқады. Бұл дендриттер толқын тәрізді сенсилум сабасы арқылы өтеді. Сенсилумда антенналық гломерулалар бар, бұл оның иіс сезуге қатыс екенін көрсетеді. Шал және оның әріптестерінің мәлімдемесіне сәйкес, Supella longipalpa ұрғашысының жыныс феромонының өндірілу орны төртінші және бесінші құрсақ тергиттерінде орналасқан. Кутикулалық тесіктер барлық тергиттерде кездеседі, бірақ төртінші және бесінші тергиттердің бүйірлік шеттерінде олардың концентрациясы ең жоғары.

Жыныстық феромон

Қоңыр жолақты тарақан көптеген зерттемелерде жыныстық феромондардың үлгісі ретінде пайдаланылды. Тарақандар көбею мінез-құлқының көптеген түрлерінде феромондарға тәуелді, оның ішінде жұптасу үшін екі жыныстың бірігуіне. Олардың жыныстық феромондарын екі категорияға бөлуге болады: жыныстық байланысқаннан кейін жыныстық реакцияларды тудыратын кутикулалық қосылыстар және қашықтықтан әсер ететін ұшқыш қосылыстар. Аналық қоңыр жолақты тарақан еркектерді тартатын жыныстық феромон шығарады. Чарлтон және әріптестері бұл феромонды 5 (2,4 диметилгептанил) 3 метил 2H пиран 2 он деп бөліп, анықтады, оны супеллапирон деп атайды. Бұл жыныстық феромонды бромдалған пирононмен алкилзанаттық реагентті тікелей біріктіру арқылы синтездеуге болады. Табиғи феромонның стереохимиясы синтез, хиральды газ хроматографиясы және электрофизиологиялық өлшеулердің комбинациясымен анықталды. Осы феромонның үш стереоизомерін синтездеудің кілтті қадамы липаза катализдік десимметрияландыру немесе син-2,4 немесе анти-2,4 диметилпентан-1,5 диолдың энантиомерлік бөлінуін қолдану болып табылады. Супеллапиронның төрт конфигурациясы бар, бірақ аналық қоңыр жолақты тарақандар тек RR изомерін ғана өндіре алады. Gemono және әріптестері жасаған тәжірибеде еркектер RR изомеріне тартылатыны, сонымен қатар SR изомеріне де қатты тартылатыны анықталды. Аналық жыныстық феромон өндірісін, шақыру мінез-құлқы мен шығарылуын тікелей және жанама түрде corpora allata және жас гормоны реттейді. Смит пен Шал осы қорытындыға келді, өйткені феромон өндірісі де, шақыру да аллатектомиядан кейін болмады; феромон өндірісі мен шақыруды да corpora allata имплантациясы немесе жас гормондарымен емдеу арқылы қалпына келтіруге болады; жас гормондарын толық аналықтарға қолдану феромон өндірісінің жасын және басқа тарақандардағы corpora allata-ны белсендіретін NCA I трансекциясын, феромон өндірісі мен шақырудың жасын жылдамдатты. Қоңыр жолақты тарақандағы ооциттердің өсуі in vitro corpora allata белсенділігімен байланысты. Жұмыртқалық бездерді жою жүргізілді: феромон өндірісі мен шақыруға нимфалар да, ересектер де әсер етпеді, бұл жұмыртқалық бездер феромон өндірісін реттеуге қатыспайтынын көрсету үшін жасалды. Ересек аналықтары жұптасқаннан кейін шақыру тоқтатылады және жәндіктің өмірінің барлық кезеңінде қайта жаңартылмайды. Сперматофордың болуы, сперматофорды имплантациялау және вазектомиядан өткен аталықтармен жұптасу арқылы шақыру тоқтатылды және ооциттердің өсуі ынталандырылды. Вазектомиядан өткен аталықтармен жұптасқан аналықтарда оотеканың орналасуы шақырудың қайта басталуына себеп болды.