Кіріспе
Колониялық дәуірдегі заң шығару органы – Фиджидің Заң шығару кеңесі, ол қазіргі Парламентке дейінгі колониялық кезендегі алғы шелгі болды. Фиджи 1970 жылдың 10 қазанында тәуелсіздік алғаннан кейін Парламент құрылды.
The Legislative Council of Fiji was the colonial precursor to the present day Parliament, which came into existence when Fiji became independent on 10 October 1970.
Бірінші Заң шығарушы кеңес
Фиджи 10 қазанда 1874 жылы Ұлыбританияға берілгеннен кейін, алғашқы губернатор сэр Геркулес Робинсон өзі төрағалық ететін және тағы алты еуропалықтан тұратын Атқарушы кеңес құрды. Бұл жаңа отарлық үкіметті құру және оны заңды ету үшін қажетті саяси шешімдер қабылдау, сондай-ақ үкіметтің күнделікті істерін жүргізу үшін уақытша шара болды. 1875 жылдың 1 қыркүйегінде сэр Артур Гордон келгеннен кейін жаңа колонияны басқару үшін тұрақты жүйе құрылды. Атқарушы кеңеске қоса, Гордон толығымен тағайындалған мүшелерден тұратын Заң шығарушы кеңес құрды, оның алтауы ресми (мемлекеттік қызметкерлер, әдетте үкіметтік департаменттердің басшылары), олардың ішінде Фиджи губернаторы, Колониялық хатшы (күнделікті атқару билігін жүзеге асырушы), Фиджидің Бас судьясы және Фиджидің Бас прокуроры; ал қалған төртеуі ресми емес (үкіметте тікелей жұмыс істемейтін қоғам өкілдері), олар губернатор ұсынған және Колониялар жөніндегі Мемлекеттік хатшы мақұлдаған мүшелер еді. Осылайша, Заң шығарушы кеңестің барлық он мүшесі де еуропалықтардан құралды.
Сайланған еуропалық және Фиджидің тағайындалған өкілдігі
Кеңесті халық сайлаған заң шығарушы органға айналдыруға жасалған алғашқы қадам 1904 жылы жасалды, сол кезде кеңес 19 мүшеден тұратын орган ретінде қайта құрылды. Оған губернатор, губернатор тағайындаған 10 ресми мүше, еуропалық ер адамдар сайлаған 6 сайланған мүше және Ұлы басшылар кеңесі ұсынған 6 үміткердің тізімінен губернатор тағайындаған 2 фиджилік мүше кірді. Еуропалықтардың үздіксіз талаптарының нәтижесінде 1914 жылы олардың өкілдігі жетіге дейін артты.
Бірінші Үндістандық Номиналды мүше
1916 жылдың 20 шілдесінде Заң шығарушы кеңестің құрамы он екі тағайындалған мүшеге дейін ұлғайтылды, олардың он бірі ресми лауазымдағы мүшелер, ал біреуі – мұндай лауазымды иеленбеген британдық азамат, жеті сайланған еуропалық мүше және екі фиджилік мүше болды. 1917 жылдың 29 қаңтарында Бадрил Махарадж үнді қауымынан Заң шығарушы кеңестің он екінші тағайындалған орынды иеленді. Ол 1923 жылға дейін Заң шығарушы кеңесте қызмет етті, содан кейін бас салығына қарсылық білдіріп отставкаға кетті, бірақ 1926 жылы қайта тағайындалып, 1929 жылға дейін кеңес мүшесі болып қалды.
Индияның сайланған өкілі
1929 жылдың 1 мамырында сайлау құқығы еуропалықтармен бірдей табыс, тұрғылықты жер, сауаттылық және ұлттық талаптарға сай келетін 21 жастан асқан үнді еркектерге де берілді. Жаңа Заң шығарушы кеңес губернатордың төрағалығымен, он үштен аспайтын ресми мүшелерден, үш тағайындалған фиджилік мүшеден, алты сайланған еуропалықтан және үш сайланған үндіден тұрды. Еуропалықтар мен үндістер жекелеген қауымдық тізімдер бойынша сайланды, ал фиджиліктер Басшылар кеңесі ұсынған төрттен алтыға дейінгі кандидаттар тізімінен тағайындалды.
Бейресми мүшелердің нәсілдік теңдігі
Келесі маңызды өзгеріс 1937 жылы болды, онда Заң шығарушы кеңес 32 мүшеге дейін ұлғайтылды. Олардың 17-сі губернатор тағайындаған ресми мүшелер еді. Бұған қоса, үш негізгі этникалық топтан (фиджиліктер, индофиджиліктер және еуропалықтар) әрқайсысынан бес ресми емес мүше болды; индофиджиліктер мен еуропалықтар әрқайсысы 3 мүшені тікелей сайлады, ал тағы 2-сі губернатор тағайындады; фиджиліктердің барлық 5 өкілі губернатормен Бас кеңес ұсынған он атынан тағайындалды. 1954 жылы Рату сэр Лала Сукуна Заң шығарушы кеңестің алғашқы спикері болып тағайындалды.
Әйелдер мен фиджиліктер сайлауға құқылы болды
1963 жылы әйелдерге сайлау құқығы берілді және Фиджидің жергілікті тұрғындары алғаш рет өз өкілдерін Заңнамалық кеңеске тікелей сайлауға мүмкіндік алды. 1963 жылы сайланған Заң шығарушы кеңесте 37 мүше болды. Оның 12 мүшесі сайланды, олардың төртеуі фиджиліктер, үндістер және еуропалықтар қатарынан, жекелеген сайлау округтері бойынша сайланды. Губернатор да әр қауымнан екі адамнан тағайындады. Ресми мүшелердің саны 19 болды. Әр ұлттың Заңнамалық кеңес мүшелері өздерінен екі адамды Атқарушы кеңеске таңдауға құқылы болды. Дауыс беруге тіркелу шарттары сауатсыз ересектердің дауыс беруіне жол бермеді, кейбір адамдарға этникалық тізімдердің арасынан таңдау жасауға мүмкіндік берді, ал ротумандар, Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары, қытайлар мен аралас қытай текті азаматтарға дауыс беру құқығы берілмеді.
Ересектердің жалпы сайлау құқығы
1966 жылы сайланған Заң шығарушы кеңес 36 мүшеден тұратын. 25 орын коммуналдық сайлау округтерінен (9 фиджилік (фиджиліктер мен Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары), 9 индофиджилік және 7 жалпы сайлаушы (еуропалықтар, қытайлар) – олар өздерінің этникалық топтарының мүшелері ретінде тіркелген сайлаушылардың жабық тізімі бойынша сайланды. Ал қалған 9 мүше әртүрлі этникалық топтардан дауыс беру арқылы (1972 жылдан бастап Ұлттық округтер деп аталды) сайланды – орынтар этникалық принцип бойынша бөлінді (әр этникалық округтен 3), бірақ жалпы сайлау құқығымен сайланды. Қалған 2 мүшені Басшылар кеңесі тағайындады. Заң шығарушы кеңестің төрағасы Х. Морис Скотт болды.
Жауапты үкімет
1967 жылға дейін жауапты үкімет құрылмады. Төрт мүшеден тұратын Атқарушы кеңес 1904 жылдан бері жұмыс істеп келді, бірақ ол қазіргі түсінік бойынша кабинет емес еді: оны отарлық губернатор тағайындап, оған ғана есеп берді. Вестминстер үкімет жүйесіндегі жауапты үкіметті қабылдауға жасалған алғашқы қадам 1964 жылы мүшелік жүйені қабылдау болды. Осы жүйе бойынша Заң шығару кеңесінің 3 мүшесі (әр этникалық округтен біреу) Атқарушы кеңеске тағайындалып, мемлекеттік департаменттерді бақылаумен байланысты портфельдік міндеттер берілді. Дегенмен, олар қазіргі мағынада «министрлер» емес еді, себебі олар әлі де тек губернаторға есеп берді және Заң шығару кеңесі оларды қызметтен босата алмады. 1967 жылы толыққанды министрлік жүйе қабылданды, соның нәтижесінде үкімет Заң шығару органына жауапты болды. Рату Камисе Мара (кейіннен 1969 жылы рыцарь атағымен марапатталды) бірінші бас министр болып тағайындалды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
Фиджи 1970 жылдың 10 қазанында тәуелсіздік алғаннан кейін Заң шығарушы кеңес Фиджи Парламентімен алмастырылды. Конституциядағы «аталар ережесі» 1972 жылғы тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлауларға дейін бұрынғы Заң шығарушы кеңестің қызметін сақтап, оның атауын Өкілдер палатасы деп өзгертуді көзделді.