Кіріспе

Гонконгтық белсенді және саясаткер Сето Ва (28 ақпан 1931 – 2 қаңтар 2011) – Гонконг демократиясының белсендісі және саясаткері. Ол Қытайдың патриоттық демократиялық қозғалыстарын қолдау комитетінің, Гонконг кәсіби мұғалімдер одағының құрылтайшы төрағасы, сондай-ақ 1985 жылдан 1997 жылға дейін және 1997 жылдан 2004 жылға дейін Гонконг Заң шығару кеңесінің мүшесі болды. Гонконг демократиялық қозғалысының екі белгілі тұлғасының бірі – Мартин Лимен бірге Сето демократияны қолдаушылардың қалыптасуына зор үлес қосты. Саясатқа мұғалімдер кәсіподағының өкілі ретінде кірген ол Гонконгтың ықпалды кәсіби мұғалімдер одағын құрды және 1985 жылы жаңа құрылған оқытушылар сайлау округі арқылы колониялық заң шығарушы органға алғаш рет сайланды. Ол және Мартин Ли 1985 жылы Пекин үкіметі Гонконгтың негізгі заңын әзірлеу комитетіне тағайындаған екі демократия жақтасы болды, бірақ 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін екеуі де отставкаға кетті. Сето Тяньаньмэнь демократиялық қозғалысына және кейіннен іздестіріліп жатқан демократиялық белсенділерді құтқару операциясына Гонконг халқының қолдауын жинауда маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ жыл сайынғы ескеру шараларын ұйымдастыратын Гонконг Альянсын құрды. Демократияны қолдау негізінде ол кейін Демократиялық партияға айналған алғашқы Заң шығару кеңесіне тікелей сайлауға қатысу үшін Гонконгтың Біріккен демократиялық партиясын құрды. Сето Демократиялық партияның бейресми партиялық қамшысы болып қалды. 2004 жылы Заң шығару кеңесінен зейнеткерлікке шықты және пандемократиялық лагерьдегі ықпалын сақтады. 2010 жылы ол лагерьдің орталық фракциясын радикалдық бес сайлау округі референдумына қарсы шығуға шақырды және демократиялық партияның Пекин билігімен келіссөздерінде сайлау реформасы пакетінің жаңартылған ұсынысын әзірлеуде маңызды рөл атқарды. Ол 2011 жылы 79 жасында қайтыс болғанға дейін Гонконг Альянсының төрағасы болды.

Ерте өмірі және жасырын қызметі

Сето Ва 1931 жылы 28 ақпанда Гонконгта дүниеге келді, оның әкесі Сето Тинг жас кезінде жұмыс үшін Гонконгқа көшіп келді. 1941 жылы Гонконгты жапондықтар басып алған кезде оның отбасы Кайпингке қайта оралды. Ол соғыста Қытайдың жауынгерлік батырлары туралы естігенде патриотизмінің артып, өскенін еске алды. 1942 жылы анасы 38 жасында қайтыс болды, ал әкесі қайтадан үйленді. Соғыс аяқталып бара жатқан 1945 жылы оның отбасы Гонконгқа оралды. 1952 жылы әкесі Precious Blood Hospital ауруханасында рактан қайтыс болды, оның екінші әйелі мен он баласы қалды. Гонконгта Сето Ва Ма Тей мемлекеттік мектебінде, содан кейін Король колледжінде оқыды және Грантем білім беру колледжін бітірді. Ағасы Сето Мингтің ықпалымен ол студент кезінде солшыл бағытталған YWCA-ға бауырларымен бірге қосылды. 1949 жылы қыркүйекте ол Қытай Коммунистік жастар лигасының алғысы – Қытайдың жаңа демократиялық жастар лигасына қосылды. Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) тапсырмасымен 1949 жылы Сето Хок Яу клубын құрды. Хок Яу клубының ресми байланысы болмады, ол жастарды коммунистік мақсатқа тартуға жауапты болды. Сол кездегі жаңадан қабылданғандардың арасында 1980-ші жылдары Жаңа Қытай ақпарат агенттігінің директорының орынбасары болған Мо Кван Нин болды. 1952-1953 жылдары Гонконг полициясының арнайы бөлімі клубты бұзғаннан кейін клуб жұмысын тоқтатты. Сонымен қатар, 1952 жылы ол ұстаздыққа кіріседі. 1966 жылы журнал жабылғаннан кейін партия Сетомен байланысуды тоқтатты.

1971 жылы Гонконг үкіметі сертификатталған ұстаздардың жалақысын медбикелерге 15 пайызға төмендетуді ұсынды, бұл мұғалімдер арасында наразылық тудырды. 1977 жылы "Қымбат қан" алтын мерейтойы орта мектебінде жемқорлық оқиғасы ашылды. Мұғалімдер мен студенттер екі күндік жұмыссыздық акциясын бастады. Осыған жауап ретінде білім беру директоры мұғалімдерге ескерту хаттарын жіберді. ПТУ мұғалімдерден шағымдар алды және ескерту хаттарын қайтарып алуды талап етті. Одан кейін мектеп басшылығын өзгертіп, оқытушылардың келісімшарттарына жаңа шектеулер енгізді және Сето Вахтың кеңестеріне қарсы оқытушыларға ескерту хаттарын жіберді. 1977 жылы мамыр айында Білім департаменті мектепті Атқарушы кеңестің мақұлдауымен жапты. ПТУ мектепті қайта ашуды және оқиғаны тексеруді талап ету үшін жиналыстар мен өтінішхаттар ұйымдастырды. Нәтижесінде губернатор Мюррей МакЛехоз оқиғаны тексеру үшін үш мүшелі комиссия тағайындады, оған Рейсон Хуанг, Ло Кинг Ман және Мейси Вонг кірді. Комиссия мұғалімдер мен студенттерді қабылдау үшін Нг Юк орта мектебін құруды, ескерту хаттарын қайтарып алуды және мектеп әрекеттерін жоюды ұсынды. ПТУ аумақта маңызды еңбек одағы және қысым тобы ретінде өсуін жалғастырды. До Розарионың сөзінше, Сето 70-ші жылдардың ортасында «Гонконгтың саяси аренасындағы ең ықпалды тұлғалардың» біріне айналды. Сето Ва 1996 жылғы бас сайлаудағы бірінші бас атқарушы сайлауын моқтап алу үшін «азаматтық бас атқарушы» ретінде петициялық қозғалысты бастады. Сето ақыры жеке куәлік нөмірлерімен 104 000-нан астам қол жинады. Сайлаудың жеңімпазы Пекин таңдаған кеме жасау магнаты Тун Чи Хва болды. Демократияны қатты қолдағандықтан Time журналы оны «демократияның жаяу әскері» деп сипаттап, Гонконгтың 25 ең ықпалды адамының бірі деп атады. Сето Ва және басқа демократтар 1998 жылғы мамырда өткен алғашқы әкімшілік кеңес сайлауына қатысты, онда Сето және Ли Ва Минг шамамен 145 000 дауыс алып, Коулун шығысындағы үш орынның екеуін жеңіп алды. Демократтар 20 орын жеңіп алғанымен, олардың ықпалы 10 орындық сайлау комитеті округі арқылы сайланған Пекинге жақын мүшелермен теңгерілді. Ол 2000 жылы қайта сайланды және 2004 жылы зейнеткерлікке шықты. 2005 жылы Демократиялық партияда «нағыз бауырлар оқиғасы» болды, реформаторлық фракцияның Пекинмен байланысы бар деген айыптаулар туды. Сето Ва оқиғаны тергеу үшін бес мүшелі комиссияның бірі болды. Нәтижесінде айыпталып отырған реформаторлық фракция 2006 жылғы ішкі партиялық сайлауда жеңіліске ұшырады. 2007 жылғы 25 мамырда Сето Ва 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғын туралы радиошоуда сөйлегені үшін ұсталды және айыпталды. Сынаушылар Гонконг үкіметі Сетоның саяси хабарламаны жеткізгені үшін лицензияланбаған жабдықты пайдаланғаны үшін таңдап қудалағанын айтты, өйткені басқа мүшелер радиода сөйлегенімен, оларға айып тағылмады. Сето Ва химиотерапиядан кейін партия отырысына қатысып, түзетілген ұсынысты қолдады, бес тікелей сайланған орынның, бес функционалдық сайлау округі орынының және тағайындалған аудандық кеңес орындарын жоюдың ештеңеден жақсы екенін айтты. Демократиялық партия түзетілген пакетке дауыс бергеннен кейін Сето Ва және Демократиялық партия бұрынғы одақтастары мен қолдаушыларынан демократияға опасыздық жасады және Гонконг халқын сатты деген айыптауларға ұшырады. PTU штаб-пәтерінің алдындағы наразылықта «Ұзыншашар» Леунг Квок Хун Сето Ваның рагы миына тарағанын айтты. 1 шілдедегі шеруде Сето оның мүшелерінен «Демократиялық партия Гонконг халқын сатты» деген сынға ұшырады. Жауап ретінде Сето «Сатылды ма? Қаншаға сатылды? Сен шошқасың ба, итің бе? Сатылуға бола ма?» деді.

Өлім және жерлеу

Сето Ва 2011 жылғы 2 қаңтарда Уэльс принці ауруханасында қайтыс болды. Ол 79 жаста еді. Оның соңғы сөздері: "Сәттілікке менің қатысымым міндетті емес, бірақ сәттілік келсе, мен оның бір бөлігі боламын". Цим Ша Цуйдағы Сент-Эндрю шіркеуіндегі қызмет кезінде алты ұзақ және төрт қысқа соққымен қоңырау соғылды, бұл Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғынның құрбандарын бейнеледі. Оның өсиетіне сәйкес, Сетоның денесі өртелді; күлінің жартысы Гонконг суларына, ал қалған жартысы Кейп Коллинсон крематорийінің бағына шашылды. Құғынға ұшыраған материктік диссиденттер Ван Дан мен Вуэркайси жерлеу рәсіміне қатысуға қатты ниет білдірді. «Бір ел, екі жүйе» қағидасы негізінде, Сетоның жерлеу рәсіміне қатысу үшін Гонконгке кіруге рұқсат беруді талаппен пан-демократтар Гонконг үкіметіне жүгінді, бірақ NPCSC делегаты Рита Фан бұл талап үкімет үшін үлкен мәселе тудыратынын, себебі ол үрдіс орнатады деді. 10 қаңтарда Гонконг және Макао істері жөніндегі директор Ван Гуанья диссиденттерге кіруге рұқсат беру туралы шешімді Гонконг үкіметі қабылдайтынын мәлімдеді және олар "жақсы шешеді" деген сенімін білдірді. 26 қаңтарда үкімет Ван Данның Гонконгке кіру өтініші "күтілістің нәтижесінде" қабылданбағанын хабарлады; өкіл бұл шешім оны кіргізудің ықтимал "салдарына" байланысты қабылданғанын айтты. Бұл шешімді Ван, Вуэр Кайси және демократияны қолдайтын заң шығарушы Ли Чукян сынға алды, үкімет "бір ел, екі жүйе" қағидасынан бас тартқанын мәлімдеді.

Жеке өмір

Сето Вах өмірінде ешқашан үйленбеген. 1980-ші жылдары қайтыс болған Вонг Сиу Юнгпен ғана көпшілікке белгілі болған романдық қарым-қатынасы болды. Вонгтың ықпалымен Сето 1985 жылғы 8 сәуірде христиан дініне өтті. Ол Монгкок ауданында кіші әпкесімен бірге тұрды. Оның інісі Сето Кюнг 1950 жылдары мемлекеттік «Жаңа Қытай» жаңалықтар агенттігінің Гонконг бөлімшесіне жұмысқа орналасып, сонда жұмыс істеді. Саяси қызметінен бөлек, Сето қытай каллиграфиясымен де шеберлігімен танымал болды. Ол сонымен қатар жақсы жүзуші еді.