Кіріспе

1962 жылғы Бруней көтерілісі – Брунейдің британдық протекторатындағы монархияға қарсы болған және оны Малайзия Федерациясына қосу жоспарына қарсылық білдірген, республика құруды көздегендердің 1962 жылғы желтоқсандағы көтерілісі. Көтерілісшілер Индонезиядан көмек алған және солшыл Бруней халық партиясымен (БХП) байланысы бар ТНКУ (Солтүстік Калимантан ұлттық армиясы) мүшелері болды, олар Солтүстік Борнео федерациясын жақтады. ТНКУ мұнайшы қаласы Серияға (Royal Dutch Shell мұнай орналымдарын нысанаға алған), полиция бөлімшелеріне және протекторат айманындағы үкіметтік нысандарға үйлестірілген шабуылдар жасады. Көтеріліс бірнеше сағаттың ішінде сәтсіз аяқталды, Бруней қаласын және Сұлтан Омар Али Сайфуддин III-ті басып алу сияқты маңызды міндеттер орындалмады. Көтеріліс Сұлтанның 1963 жылы Малайзияға қосылмау туралы шешіміне ықпал етті. Бұл Индонезия-Малайзия қақтығысының бастапқы кезеңдерінің бірі саналады.

Өмірбаян

Борнео аралының солтүстік бөлігі үш британдық аумақтан тұрды: Саравак және Солтүстік Борнео (кейін Сабах деп аталатын) колониялары және Бруней сұлтанатының протектораты. Бруней 1888 жылы Ұлыбританияның протектораты болды, оның аумағы шамамен 2226 шаршы миль (5765 км²) және шамамен 85 000 халқы болды. Халықтың жартысынан астамы малайлар, төрттен бірі қытайлар, ал қалғаны Борнеоның түпкілікті халқы – даяктар еді. 1929 жылы Серияның жанында мұнай табылды және Shell Petroleum Company компаниясының концессиясы сұлтанатқа үлкен кіріс әкелді. Астана, сол кезде Бруней қаласы деп аталған, жағажайдан шамамен 10 миль (16 км) қашықтықтағы өзенде орналасқан еді. 1959 жылы сұлтан, сэр Омар Әли Сайфуддин III, мүшелерінің жартысы тағайындалған және жартысы сайланған заң шығару органы құрды. 1962 жылдың қыркүйегінде сайлаулар өтті және барлық даулы орындарды Бруней Халық партиясы жеңіп алды. 1959 мен 1962 жылдар аралығында Ұлыбритания, Малайя, Сингапур, Солтүстік Борнео және Саравак жаңа Малайзия Федерациясын құру бойынша келіссөздер жүргізді. Алайда, Филиппин және әсіресе Индонезия Солтүстік Борнео мен Саравақты жаңа федерациямен біріктіруге қарсы болды. Бұл сыртқы қарсылық, Саравак пен Брунейдің өзінде кең таралған федерацияға қарсы сезімдермен күшейді. Бруней Халық партиясы Солтүстік Борнеодағы үш тәжді колонияның (барлығы шамамен 1,5 миллион адам, жартысы даяктар) өз сұлтандарымен бірігуі шартымен Малайзияға қосылуды жақтады. Соның салдарынан құрылатын сұлтандық Малайя немесе Сингапур, малай әкімшілері немесе қытай саудагерлерінің үстемдігіне қарсы тұруға жеткілікті күшті болады деп есептелді. Бруней көтерілісі және одан кейінгі Индонезия-Малайзия қақтығысы туралы тарихи жазбаларда жергілікті оппозиция мен Малайзия Федерациясы жоспарына қарсы сезімдер көбінесе жеткіліксіз көрсетілген. Шындығында, Саравақтағы саяси күштер 1941 жылы Саравақтың соңғы ақ раджасы Чарльз Вайнер Брук уәде еткен (бірақ кейіннен тоқтатылған) ұлттық тәуелсіздікті ұзақ уақыт күткен. Солтүстік Калимантан (немесе Калимантан Утара) ұсынысы Малайзия Федерациясы жоспарына қарсы жергілікті оппозицияның отаршылдықтан кейінгі баламасы ретінде қарастырылды. Борнео аумақтарындағы жергілікті оппозиция негізінен Борнео штаттары мен Малайя түбегі арасындағы экономикалық, саяси, тарихи және мәдени айырмашылықтарға, сондай-ақ түбектік саяси үстемдікке бағынуға дайын болмауына негізделген. Бруней Халық партиясының сайлаудағы сәттілігінен бұрын, өзін отаршылға қарсы азат етуші партия деп санаған Солтүстік Калимантан Ұлттық Армиясы (малайша аббревиатурасы TNKU) әскери қанаты құрылды. Оның симпатиясы Индонезияға қатысты болды, ол Малайя мен Сингапурдан гөрі "азат етуші" дәрежесі жақсырақ деп есептелді. Оның 34 жастағы жетекшісі А. М. Азахари Индонезияда тұрған және индонезиялық барлау қызметімен байланыста болған. Ол Индонезияда жасырын соғысқа оқытылған бірнеше офицерлерді жұмысқа алған. 1962 жылдың соңына қарай олар шамамен 4000 адамнан тұратын әскер, бірнеше заманауи қару-жарақ және шамамен 1000 мылтықтан тұратын күш жинады.

Кіріспе

1962 жылдың қараша айының басында Саравақтың 5-ші дивизиясының резиденці Ричард Моррис (австралиялық), Брунейдің екі бөлігі арасында орналасқан Лимбангта болғанда, алапаттық жағдайлардың күшейе бастағаны туралы ақпарат алды. Кучингтен келген Арнайы полиция Лимбангке сапар шекті, бірақ ТНКУ таңбасы бар заңсыз формаларды ғана тапты. Қараша айының соңында Моррис Брунейде көтеріліс жоспарланып жатқанын естіді, бірақ ол 19 желтоқсаннан бұрын болмайтын еді. Малайя полициясының бас инспекторы Клод Феннер Саравакқа тергеу жүргізу үшін ұшып келді, бірақ ешқандай дәлел таба алмады. Дегенмен, Сингапурдағы Британдық Қиыр Шығыс бас штабындағы штаб бастығы Брунейге арналған PALE ALE төтенше жағдай жоспарын қарап шығып, жаңартты. Бірақ тәуекел төмен деп бағаланды және Ұлыбританияның Қиыр Шығыстағы құрлық, теңіз және әуе күштерінің бас қолбасшылары Сингапурдан тыс жерде болды, сондай-ақ құрлық әскерлерінің операциялық қолбасшысы генерал-майор Уолтер Уокер де сол жерде болған жоқ. 6 желтоқсанда Моррис бүлік 8-і күні басталатынын естіді. Келесі күні осыған ұқсас ақпарат Брунейден шамамен 30 шақырым батысқа орналасқан Миридегі Саравақтың 4-ші дивизиясының резиденці Джон Фишерге жетті. Осының нәтижесінде Бруней, Солтүстік Борнео және Саравак бойынша полиция толық дабыл күйіне келді, ал полиция күштерінің қосымша жасақтары Кучингтен Мириге жеткізілді.

Алғашқы он күн

Көтеріліс 8 желтоқсанда сағат 2-де басталды. Брунейден Британдық Қиыр Шығыс штабына жіберілген хабарламаларда көтерілісшілердің полиция бөлімшелеріне, Сұлтанның Истанасына (Истана Дарул Хана), Премьер-министр үйіне (Рума Джерамбак) және электр стансасына шабуыл жасағаны, сондай-ақ көтерілісшілердің тағы бір күшінің теңіз арқылы астанаға жақындап келе жатқаны туралы мәлімделді. Қиыр Шығыс штабы "АЛЕ ЖЫЛТЫ" кодын іске қосып, 48 сағат ішінде әрекет етуге екі Гуркха жаяу әскер ротасын жіберді. Бруней қаласындағы шабуылдардың көпшілігі тойтарылды, бірақ электрмен жабдықтау тоқтатылды. Осы кезде көтерілісшілердің Брунейдегі барлық полиция бөлімшелеріне, Саравақтың 5-ші дивизиясына және Солтүстік Борнеоның батыс жағына шабуыл жасағаны белгілі болмады. Мири үкімет бақылауында болды, бірақ Лимбанг көтерілісшілер басып алды. Сериядағы жағдай ең қиын болды, онда көтерілісшілер полиция бөлімшесін басып алып, мұнай өндіріс аймақтарына басымдық жасады. Гуркха әскерлерінің орналасуы баяу жүрді, себебі Әуе күштері дайын болмады және бейбіт уақыттағы қалыпты процедураларды орындады. Әскерлер "Бристоль Британия" (No. 99 эскадрилья) және "Блэкберн Беверли" (No. 32 эскадрилья) ұшақтарында болды. Соңғысы Лабуанға ұшып бара жатқанда, Бруней әуежайы көтерілісшілердің бақылауында емес екенін білген соң, бағытын өзгертті. "Беверлилер" шамамен сағат 22:00-де қонды, ал Гуркха әскерлері Брунейге ілгеріледі. Олар бірнеше шайқаста қатысып, алты адам зардап шекті, оның екеуі қаза болды. Капитан Дигби Уиллоуби басқаратын Гуркха әскерлерінің шағын тобы Сұлтанды құтқарып, полиция штабына жеткізді. Серияға жасалған шабуыл күшті қарсылыққа ұшырады және Брунейге қайта оралды, себебі қала орталығы мен әуежайға қауіп төнді. 9 желтоқсанда Джон Фишер Барам өзенімен дәстүрлі Қызыл қанатты туды жіберіп, Дайак тайпаларынан көмек сұрады. Брунейге Том Харрисон да келді, ол Кучингтегі Саравак мұражайының директоры және Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтарға қарсылықтың жетекшісі болған. Ол Барио маңындағы таулы аймақтан Келабит тайпаларын 5-ші дивизияға шақырды, ол оның соғыс кезіндегі қарсылық орталығы болған. Жүздеген Дайактар жауап беріп, британдық азаматтар басқаратын роталарға бірікті, ал олардың барлығына Харрисон басшылық етті. Бұл күш шамамен 2000 адамнан тұрды және ішкі аймақтардағы жолдарды жақсы білгендіктен (жолдар болмады), көтерілісшілерді ұстап тұруға және Индонезияға қашу жолын кесуге көмектесті. Осы уақытта Лабуанға күшейте беру жалғасты. 2-ші Гуркха ротасы батальондық күшке жеткізілді. 10 желтоқсанда Қиыр Шығыстағы "алдыңғы қатарлы батальон" - Корольдік Хайлендерлер Брунейге келе бастады. 99-шы Гуркха жаяу әскер бригадасының командирі Бригадир Паттерсон, әдетте Қиыр Шығыс штабының бригадир генерал-штабы болған Бригадир Пэт Гленниден жалпы басқаруды алу үшін келді. Екеуі де Сингапурдағы Қиыр Шығыс құрлық әскерлерінің қолбасшысы генерал-лейтенант сэр Найджел Поеттке баяндады. Серия мен Лимбанг көтерілісшілердің бақылауында қалды. Келесі күндері қосымша күштер келді, бұл Серия мен Лимбангты қайта басып алуға мүмкіндік берді. 17 желтоқсанға дейін көтеріліс тоқтатылып, жойылды. 40 көтерілісші қаза тауып, 3400 адам тұтқынға алынды. Қалғандары қашып кетті және Индонезияға жетуге тырысып жатыр деп болжалды. Көшбасшылардың ішінде Азахари Филиппинде, ал Ясин Афанди қашқындармен бірге болды.

Серіктестік

Серияға дейінгі жол тұтқындауға өте осал деп бағаланды және теңіз арқылы жылжуға қажетті теңіз күштері болмады. Әскери әуе корпусының "Beaver" ұшағы "Shell" кешенінің үстінде көтерілісшілердің туларын анықтады, ал 6 мильдік (10 км) жағалау аймағы көтерілісшілердің бақылауында болған сияқты көрінді. Дегенмен, Серияның батысында және қаланың шығысында жеңіл ұшақтар үшін қонуға ыңғайлы орын болуы мүмкін еді – Андуки әуежайының ұшу-қону жолағын көтерілісшілерден қашып үлкерген батыс азаматтарының шағын тобы тазартқан. Сол қашқандардың бірі, Хью Макдональд, "Shell" мердігері және Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагері, Сингапурдегі байланыс орталықтарымен хабарласып, қауіпсіз қонуды растады. 10 желтоқсанда Корольдік Хайлендерлер полкінің бір бөлімі Брунейде бес "Twin Pioneer" және бір "Beverley" ұшағына мінді. "Twin Pioneer" ұшақтары Серияның батысына, ал "Beverley" Андукиге қонды. Батыс жақтан 3 шақырым қашықтықтағы полиция бөлімі қайта басып алынды, сондай-ақ қысқаша шайқастан кейін Телекоммуникация орталығы да қайтадан бақылауға алынды. Андуки әуежайы тез арада қайта басып алынды. Алайда, 48 кепілге алынған адам, олардың көп бөлігі "Shell" компаниясының шетелдік қызметкерлері болған, Сериядағы басты полиция бөлімі 12-сіне дейін толыққанды қамтамасыз етілмеді. Андуки әуежайы қазірде Брунейдің кең аумақты мұнай өндіріс нысандарына қызмет ететін "Brunei Shell Petroleum" ұшақтары мен тікұшақтары үшін қолданылатын шөптік ұшу-қону алаңы, бетонды пандусы бар. Бруней сұлтаны мен патшалық отбасының мүшелері Серияға сапар жасағанда, әсіресе мемлекеттік шаралар кезінде, кейде тікұшақтарын осы жерде пайдаланады. Серия мұнай қаласына жақын орналасқандықтан, Бруней көтерілісіндегі рөлі және Брунейдегі басқа да әскери ұшақтар пайдалана алатын ұшу-қону жолақтарының жетіспеуіне байланысты стратегиялық маңызға ие. Сондықтан Андуки және Бандар-Сери-Бегаванға қарай созылған тас жол, қазіргі заманғы әскери жаттығулар кезінде Гуркха және Бруней армиясының әскерлері бірінші болып бақылауға алатын аймақтардың бірі болып табылады.

Тембуронгтағы өлім жазалары

1962 жылдың 8 желтоқсанында таңғы сағат 2-ден 5-ке дейін Брунейдегі барлық полиция бөлімшелерінің маңынан оқ атылған дыбыс естілді. Тембуронгтан түскен хабарларға қарағанда, аудандық офицер Пенгиран Хаджи Бесар бин Пенгиран Хаджи Кула, Бруней қауіпсіздік күштерінің бірнеше өкілі және көптеген азаматтар көтеріліске қосылудан бас тартқандары үшін атылып өлтірілді. Таңғы сағат 5-ке қарай ТНКУ Пекан-Бесарды бақылауға алды. Кейін Пекан-Бесардағы бірқатар мемлекеттік қызметкерлердің ұстаудан қашып құтылғаны туралы хабар келді. Шамамен бір сағаттан кейін қала орталығында Сұлтан орынбасары Пенгиран Әли қабылдауға алынды. Кездесуден кейін Сұлтан радио арқылы Бруней Халық партиясының қарулы күші ТНКУ-ны мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, мәлімдеме жасады.

Лимбанға шабуыл

Лимбанг қаласында көтерілісшілер жергілікті полиция бөлімін шабуылдап, бес полиция қызметкерін өлтірді. Содан кейін көтерілісшілер британдық шенеунік Р. Х. Моррис, оның әйелі, тағы төрт еуропалық және америкалық Бейбітшілік корпусының өкілінің бағынуын алды, ал қалған полиция қызметкерлерін кепілге алды. Кепілдегі алғашқы түні оларды полиция жасушаларына тығып тастады, екінші түні жергілікті ауруханаға көшірді, онда олар көтерілісшілердің келесі күні оларды дарға асуды жоспарлап жатқанын естіді. 42-ші команданың 89 теңізшісі 11 желтоқсанда Брунейге келді, оларды капитан Джереми Мур басқарды (кейін Фолкленд соғысы кезінде британдық күштерге қолбасшылық етті). Екі десанттық кеме алғаннан кейін, теңізшілерді капитан Блэк басқарған Корольдік теңіз күштерінің экипажы Лимбангқа жеткізді (кейін Фолкленд соғысы кезінде HMS Invincible-дің командирі болды) және 13 желтоқсан таңында келді. Десанттық кемелерде қолмен басқарылатын пандустар болды, оларды түсіруге көп уақыт кетті, сондықтан аға офицер теңізшілердің Викерс пулеметтерінің қаптама атысы астында жақтарынан немесе пандустардан секіріп өтуі керек деп шешті. Бір десанттық кемедегі көпірге Брен пулеметінен атылып, экипаж мүгедек болып, кеме өзен жағалауына және пирске соқтығысты. Олардың енді тек 10 жыл бұрынғы картасы болды. Теңізшілердің қайықтарының шуынан күтпегендік жоғалды, бірақ олар көтерілісшілердің пулеметтерін басып, сәтті жерге түсті. Шабуылдаушылар кепілге алынғандарды іздеуді бастады, олар оқ атылғанды естігенде "Ол таудың айналасынан келеді" деген американдық әнді айта бастады, бұл алғашқы құтқару тобына оларды тез табуға мүмкіндік берді. Бірінші құтқару тобына шабуыл жасалып, үш теңізшінің екеуі қаза тапты. Екінші құтқару тобы аурухана маңынан көтерілісшілерге қарсы шайқасып, кепілге алынғандарды босатті. Шамамен 200 көтерілісші, әскери дайындығы шамалы және қару-жарағы да аз болды (он шақты Брен пулеметі мен Ли-Энфилд мылтығы, бірақ көбінесе оқ жаратын мылтықтар, мылтықтар және пышақтар), қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Шабуыл кезінде бес теңізші қаза тауып, сегізі жараланды. Британдық дереккөздер бұл оқиғада көтерілісшілердің шығындары туралы мәлімет бермейді, бірақ Клодфелтер Бруней көтерілісінде 40 көтерілісші және алты теңізші қаза тапқанын бағалайды. Лимбангта барлық қаза тапқандарға арналған ескерткіш орнатылған. Лимбанг көтерілісінің жетекшісі ұсталып, сотталып, он бір жылға бас бостандығынан айырылды. Ол Лимбангтың шетінде тұрады (2007 жылғы мәлімет бойынша).

Тазалау

17 желтоқсанда 42-ші командалық жасақ Брунейде толық құрылды, ал 1-ші жасыл жилеттер (43-ші және 52-ші) Миридегі HMS Tiger крейсерінен түсті. "HMS Albion" коммандос-тасымалдағы 40-шы командалық жасақ Мириден Кучинге қайта бағытталды. 14 желтоқсанда жасақтың көп бөлігі 12 желтоқсанда пехота ретінде жіберілген артиллериялық батареяны күшейтті, бұл Бруней көтерілісшілеріне ашық көңіл білдірген, құпия коммунистік ұйымның (CCO) қытайлықтарынан туындауы мүмкін проблемалардың алдын алу үшін жасалды. 40-шы командалық жасақтың соңғы ротасы Серияның жанында түсті. "Albion" сондай-ақ бортындағы Әскери-әуе коммандосы эскадрильяларынан тікұшақтарды ұсынды. Генерал-майор Уолтер Уокер 19 желтоқсанда COMBRITBOR және Операциялар директоры (DOBOPS) лауазымына тағайындалды, ол Борнеоға бекітілген барлық құрлық, теңіз және әуе күштеріне қолбасшылық етті және тікелей Алыс Шығыс күштерінің Бас қолбасшысы адмирал сэр Дэвид Люске есеп берді. Көтеріліс басталғаннан кейін үш апта өткен соң, 99-шы Гуркхалық жаяу әскер бригадасы 5 жаяу әскер батальонына ие болды, ал 3-ші командалық бригада штабы Кучингте орналасқан. Бұл күшке Бруней малай полкі, Саравак рейнджерлері, үш аумақтың полициясы, оның ішінде жартылай әскери Полиция дала күштері және Харрисонның 4000 дайактан тұратын күштері қолдау көрсетті. Жағалауды патрульдеуге жарамды кемелер жетіспеді (Корольдік теңіз күштерінде мұндай кемелер болған жоқ), сондықтан мина іздеу кемелері пайдаланылды. RAF орта және қысқа қашықтықтағы көлік ұшақтарына ие болды. Қаңтар айында Корольдің таулы жаяу әскері мен 1/2 Гуркхалар Корольдің Йоркшир жеңіл жаяу әскерімен алмастырылды, сонымен қатар 1/7 Гуркхалар мен арнайы күштер де келді. 1963 жылдың мамырына дейін коммандос артиллериясының батареясы, өз қаруларымен бірге, тазалау операцияларын жүргізіп жатты. 18 мамырда 1/7 Гуркхалардың патрулі мангр тоғайындағы лагерьге хабарласып, бағытталды. Олар көтерілісшілердің бір тобын тұзаққа түсірді. Он көтерілісші өлтірілді немесе тұтқындалды. Олар ТНКУ штаб-пәтерінің қалдықтары болды, ал жараланғандардың бірі, жамбасына оқ тиген Ясин Аффенди еді. Алайда, 12 сәуірде Саравақтың 1-ші дивизиясындағы Тебедудағы полиция бөліміне шабуыл жасалып, басып алынды. Шабуылдаушылар Калимантаннан келген. Бұл "Қарсыласудың" басталуын білдірді.

Салдары

Бұл көтеріліс Бруней сұлтанының кейіннен Малайзия Федерациясына қосылмау туралы шешім қабылдауына да ықпал етті.