Кіріспе
Анатоль Рапопорттың этикалық пікірсайыс қағидалары
Экогеографиялық принцип
Рапопорт ережесі – өсімдіктер мен жануарлардың ендік таралу аймақтары, әдетте, төменгі ендіктерде жоғары ендіктерге қарағанда тар болады деген экогеографиялық ереже.
Ecogeographical principle
Rapoport's rule is an ecogeographical rule that states that latitudinal ranges of plants and animals are generally smaller at lower latitudes than at higher latitudes.
Өмірбаян
Стивенс (1989) ережені бұрын сүтқоректілердің түршелерінде осы құбылысқа дәлел келтірген Эдуардо Х. Рапопорттың есімімен атады (Рапопорт 1975, 1982). Стивенс осы ережені тропиктердегі түрлердің артуын "түсіндіру" үшін пайдаланды, яғни түрлердің әртүрлілігіндегі ендік градиенттер мен ереженің ерекше деректері бірдей болғандықтан, олардың түбірлі себебі де ортақ болуы керек деп санады. Тропиктердегі тар ареалдар түрлердің көптеп қатар өмір сүруіне жағдай жасайды. Кейін ол осы ережені биіктік градиенттеріне де қатысты қолданып, биіктік диапазондарының биік тауларда кеңейгенін (Стивенс 1992) және мұхиттардың тереңдік градиенттеріне де (Стивенс 1996) қатысты айтты. Осы ереже көптеп талқыланды және өсімдіктер мен жануарлардың таралу заңдылықтарын зерттеуге үлкен түрткіс берді. Стивенстің алғашқы мақаласына ғылыми әдебиеттерде шамамен 330 рет сілтеме жасалған.
Жалпылығы
Ереженің жалпыламалығына қолдау ең жақсы жағдайда күмәнді. Мысалы, теңіздік телеост балықтарының ең үлкен ендік диапазоны төмен ендіктерде байқалады. Керісінше, тұщы су балықтары да осы тенденцияны көрсетеді, бірақ тек 40 градус солтүстік ендігінен жоғары. Ережеге сәйкес келетіні көрсетілген көптеген топтар үшін, бұл 40-50 градус ендігінен жоғары немесе кем дегенде сонда ең анық байқалады. Сондықтан Род ереже жергілікті құбылысты сипаттайды деген қорытындыға келді. Chowdhury Ecosystem Model-ін пайдаланатын компьютерлік модельдеу ережеге қолдау көрсетпеді.
Түсіндірмелері
Род (1996) Рапопорт ережесін түсіндірудің тағы бір жолы – "климаттың өзгеруі" немесе "маусымдық өзгеру гипотезасы". Осы гипотезаға сәйкес, маусымдық өзгерулер климатқа төзімділікті арттырады, демек, ендік диапазондары кеңейеді (Фернандес және Врба 2005-ті де қараңыз).
Ережелерді дәлелдеу үшін қолданылатын әдістер
Бұл ережені көрсету үшін қолданылатын әдістерге қатысты кейбір пікір таластар туды. Көбінесе авторлар белгілі бір 5° ендік белдеуіндегі ендік диапазондарының орташа мәнін ендікке қарсы кестелейді, бірақ кейбіреулері модалық немесе медианалық диапазонды қолданды. Стивенстің түпнұсқалық мақаласында әрбір белдеуде кездесетін барлық түрлер саналды, яғни 50 градусқа дейін таралатын түр 10 немесе 11 белдеуде кездеседі. Дегенмен, бұл жоғары ендіктерде кездесетін түрлердің ендік диапазондарының жасанды түрде үлғаюына алып келуі мүмкін, себебі тіпті кең ареалға ие тропикалық түрлердің саны да жоғары ендіктердегі диапазон орташасына әсер етеді, ал тропикке қарай созылған жоғары ендік түрлерінің кері әсері мардымсыз: түрлердің әртүрлілігі төмен ендіктерге қарағанда жоғары ендіктерде әлдеқайда төмен. Осы мәселенің алдын алу үшін "орта нүкте әдісі" ұсынылды. Ол тек таралу аймағының орта нүктесі белгілі бір ендік белдеуіне сәйкес келетін түрлерді ғана есепке алады.
Ережеге қайшы әрекет ететін биотикалық және абиотикалық факторлар
Теңіздің түбінде тіршілік ететін омыртқасыз жануарлар мен кейбір паразиттердің суық теңіздерде таралу мүмкіндігі төмен екені көрсетілді (Торсон ережесі), бұл Рапопорт ережесіне қайшы келеді. Тропиктерде 45 градусқа жуық кең ендік аумақта температура әлдеқайда біркелкі болады, бұл жоғары ендіктегі түрлерге қарағанда айқын байқалады. Температура географиялық таралуды анықтайтын ең маңызды фактор (немесе тіпті ең басты фактор) болғандықтан, тропиктерде кең ендік диапазондары болуы мүмкін.
Эволюциялық дәуірі
Рапопорт ережесіне қатысты тұрақсыз нәтижелер түрлердің кейбір ерекшеліктері олардың әртүрлі ендік ареалдарына жауапты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы ерекшеліктерге, мысалы, олардың эволюциялық жасы кіруі мүмкін: тропикте жақында пайда болған түрлердің ендік ареалдары тар болуы мүмкін, себебі олардың пайда болған жерінен алысқа таралуға уақыты жетпеген, ал көне түрлер өз ареалдарын кеңейткен.