Кіріспе

Эстония және Латвиядағы өзен, Литва және Беларусьтегі өзен. Гауя өзені (лат. Gauja) – Латвияның Видземе аймағындағы өзен. Бұл Латвия аумағында басталып, Латвияда аяқталатын жалғыз ірі өзен. Оның ұзындығы 460 км, оның 93,5 км (шамамен бестен бірі) Гауя ұлттық паркіне тиесілі. Осы бөлігінде Гауя өзені 1-ден 2,5 км аралығында ені бар Гауя аңғары арқылы ағады, ал Сигулдағы ең терең жері 85 м. Осылайша, Гауя Латвияның ең ұзын өзені болып есептеледі, егер тек елдің аумағындағы өзеннің бөліктері ескерілсе. Даугаваның Латвиядағы ұзындығы 367 км ғана, ал өзеннің жалпы ұзындығы 1000 км-ден асады. Гауяның және оған жақын өзендердің жағалауларындағы құмтас тау жыныстары 370-300 миллион жыл бұрын, девон кезеңінде қалыптаса бастады.

Тарих

13 ғасырға дейін Гауя өзені Ливон және Латгалия жерлері арасындағы сауда жолы және шекара өзені болып келді. Кейбір аймақтарда олар бірігіп өмір сүрген. Гауя өзені мен теңіз жағалауында ливон тілдері қолданылып тұрған кезде, оны Койво (Бейір өзені; ливон тілінде keùv немесе эстон тілінде kõiv) деп атаған. Латыш тілінде Гауя өзенінің атауы "көп", "көпшілік" мағынасын білдіргендіктен, оны "үлкен өзен" деп атаған. Ливондықтар Ұлы Солтүстік соғысында ауыр қасіреттерге ұшырады, сондай-ақ 18 ғасырда обамен зардап шекті. Осы кезеңде қалған ливондықтар латыштарға сіңіп кетті.

Бүгін

Гауя өзені өз арнасын жылдам өзгертетін және алдамшы репутацияға ие болған. Өзен төсегі ағыспен бірге қозғалатын консолидацияланбаған құм және қиыршық тас шөгінділерінен тұрады. Кейбір жерлерде төсек тасты болып келеді, Казу, Райскума, Ракшу және Ķūķu сияқты тас өткелдерін құрайды. Гауя ұлттық паркіндегі өзен төсегінің ені 60-120 метрге жетеді, ал тереңдігі 0,3 м-ден 7 м-ге дейін жылдам өзгереді. Сондай-ақ, өзеннің құлауы 0,5 м/км құрайды. Төмен су кезінде ағыс жылдамдығы 0,2-0,4 м/с, ал көктемгі су тасқыны кезінде 2-3 м/с-қа жетеді. Су деңгейінің ауытқуларына, ағыс жылдамдығына және ерекше ағыс сипаттамаларына байланысты Гауя өзенін біртекті емес су ағыны деп сипаттауға болады. Гауя өзені әдетте желтоқсанның ортасында мұз қатып, наурыздың соңында мұз жүруге бастайды. Жылы қыстарда өзен мұз қатып қалмайды. Гауя өзеніне көп мөлшерде жер асты суы құйылады. Осы себепті, оның су температурасы Латвиядағы басқа ірі өзендерге қарағанда төмен.