Ладога көлі: Ресейдегі ең ірі көлдердің бірі

Кіріспе

Ладога көлі (Ресей) – Ресейдің солтүстік-батысындағы Карелия Республикасы және Ленинград облысында, Санкт-Петербург қаласының жанында орналасқан тұщы сулы көл. Бұл Еуропада толығымен орналасқан ең үлкен көл, Ресейде Байкалдан кейінгі екінші үлкен көл және әлемдегі ауданы бойынша 14-ші үлкен тұщы сулы көл. Оның мөлшері Онтарио көлімен шамалас. Сатурнның Титан серігіндегі Ладога Лакус деген метан көлі осы көлдің құрметіне аталған.

Этимология

12 ғасырдағы Нестордың бір жылнамасында "Ұлы Нево" деп аталатын көл туралы айтылады, бұл Нева өзенімен және, мүмкін, фин тіліндегі *nevo* "теңіз" немесе *neva* "батпақ, құм" сөздерімен байланысты. Ежелгі скандинавиялық сагалар мен Ганза келісімдері ескі скандинав тілінде *Aldeigja* немесе *Aldoga* деп аталатын көлдерден құралған қала туралы мәлімдейді. 14 ғасырдың басынан бастап бұл гидроним көбінесе Ладога деп белгілі болды. Т.Н. Джексонның пікірінше, Ладога атауы алдымен өзенге, содан кейін қалаға, және тек соңынан көлге қатысты болған болуы мүмкін. Сондықтан, ол Ладоганың бастапқы гидронимін Волхов өзенінің төменгі ағысына құятын, ерте фин тілінде *Alodejoki* (қазіргі – "төмендіктер өзені") деп аталған өзеннен шыққан деп санайды. Атаудың шығу тегі туралы басқа гипотезалар оны "толқын" және "толқынды" сөздерінен, немесе орыс диалектісіндегі *алодь* – "ашық көл, кең су алаңы" деген мағынаны білдіретін сөзден тудырады. Ал Евгений Гелимский неміс тіліне қатысты этимология ұсынады. Оның ойынша, көлдің бастапқы аты "ескі бастау" болған, ол ашық теңізбен байланысты, ал Нева өзенінің аты (Ладога көлінен ағады) неміс тіліндегі "жаңа" деген сөзден шыққан. *Aldaugja* аралық түрі арқылы Ладога қаласының атауы пайда болды.

География

Көлдің орташа беткі ауданы 17,891 км² (аралдарды есептемегенде), Кувейттен сәл үлкен. Оның солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 219 км, ал орташа ені 83 км; орташа тереңдігі 47 м, бірақ солтүстік-батыс бөлігінде максималды тереңдігі 230 м-ге жетеді. Алабының ауданы: 276,000 км², көлемі: 837 км³ (бұрынғы есептеулер бойынша 908 км³). Жалпы ауданы шамамен 435 км² болатын 660-қа жуық арал бар. Ладога көлі теңіз деңгейінен орташа есеппен 5 метр биіктікте жатыр. Көптеген аралдар, оның ішінде танымал Валаам архипелагы, Килпола және Коневец көлдің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Карелия тас жолымен Балтық теңізінен бөлінген Ладога көлі, Нева өзені арқылы Фин шығанағына құяды. Ладога көлі кеме жүзуге қолайлы, Волга-Балтық су жолының бір бөлігі болып табылады, ол Балтық теңізін Волга өзенімен байланыстырады. Ладога каналы көлді оңтүстіктен айналып өтіп, Нева мен Свирь өзендерін қосады. Ладога көлінің алабында шамамен 50,000 көл және 10 км-ден ұзын 3,500 өзен бар. Судың 85%-ы қосымша өзендерден, 13%-ы жауын-шашыннан, ал 2%-ы жер асты суларынан түседі.

Геологиялық тарих

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Ладога көлінің депрессиясы – протозой дәуірінің (прекамбрий) грабен және синклиналдық құрылымы. Бұл "Ладога–Паша құрылымы" деп белгілі, және онда Жотния шөгінділері кездеседі. Плейстоцен мұз басу кезеңдерінде, мұздықтардың тереңдетуі нәтижесінде, көлдің шөгінді тау жыныстарының бір бөлігі жойылды. Соңғы мұз басу максимумы шамасында, яғни 17 000 жыл бұрын, көл, болжам бойынша, Фенноскандия мұз қалқанының мұзын шоғырландырып, одан шығысқа қарай мұздықтардың тармақтарын қоректендіретін мұз ағысына айналды. Вейхсельдік мұз басудан кейінгі мұздың еріген кезінде Ладога көлінің алабында 12 500 мен 11 500 радиокөміртегі жылдары аралығында деглациация жүрді. Ладога көлі бастапқыда Балтық мұз көлінің (қазіргі теңіз деңгейінен 70–80 метр жоғары) бір бөлігі болды, ол Балтық теңізінің тарихи тұщы су фазасы еді. Ладоганың одан кейінгі Йолдия теңізінің тұзды су фазасының регрессиясы кезінде оқшауланғаны мүмкін, бірақ бұл әлі нақтыланбаған (10 200–9 500 ж.б.). Оқшаулану шегі Выборгтың шығысындағы Хейнйокиде орналасқан болуы керек, онда Балтық теңізі мен Ладога кем дегенде Нева өзенінің пайда болуына дейін, тіпті одан кейін, біздің заманымыздың 12-ші ғасырына дейін, боғаз немесе өзен арқылы байланысты болған. 9 500 ж.б. шамасында, бұрын Ақ теңізге құйылатын Онега көлі, Свирь өзені арқылы Ладогаға құйыла бастады. 9 500 мен 9 100 ж.б. аралығында, Анцилус көлінің трангрессиясы кезінде, Балтық теңізінің келесі тұщы су фазасында Ладога, тіпті олар бірден қосылмаса да, оның бір бөлігіне айналды. Анцилус көлінің кейінгі регрессиясы кезінде, шамамен 8 800 ж.б. Ладога оқшауланды. Ладоганың оңтүстік бөлігінде Балтық қалқанының солтүстікте көтерілуі салдарынан баяу трангрессия байқалды. Литорина теңізінің сулары, Балтық теңізінің келесі тұзды су фазасы, 7 000 мен 5 000 ж.б. аралығында Ладогаға эпизодтық түрде енген болуы мүмкін деген гипотеза бар, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. 5 000 ж.б. шамасында Сайма көлінің сулары Сальпауселкіден өтіп, жаңа саға – Вуокси өзенін құрды, ол Ладога көлінің солтүстік-батыс бұрышына құйылып, оның деңгейін 1–2 метрге көтерді.

Geologically, the Lake Ladoga depression is a graben and syncline structure of Proterozoic age (Precambrian). This "Ladoga–Pasha structure", as it is known, hosts Jotnian sediments. During the Pleistocene glaciations the depression was partially stripped of its sedimentary rock fill by glacial overdeepening. During the Last Glacial Maximum, about 17,000 years BP, the lake served likely as a channel that concentrated ice of the Fennoscandian Ice Sheet into an ice stream that fed glacier lobes further east. Deglaciation following the Weichselian glaciation took place in the Lake Ladoga basin between 12,500 and 11,500 radiocarbon years BP. Lake Ladoga was initially part of the Baltic Ice Lake (70–80 m. above present sea level), a historical freshwater stage of Baltic Sea. It is possible, though not certain, that Ladoga was isolated from it during regression of the subsequent Yoldia Sea brackish stage (10,200–9,500 BP). The isolation threshold should be at Heinjoki to the east of Vyborg, where the Baltic Sea and Ladoga were connected by a strait or a river outlet at least until the formation of the River Neva, and possibly even much later, until the 12th century AD or so. At 9,500 BP, Lake Onega, previously draining into the White Sea, started emptying into Ladoga via the River Svir. Between 9,500 and 9,100 BP, during the transgression of Ancylus Lake, the next freshwater stage of the Baltic, Ladoga certainly became part of it, even if they hadn't been connected immediately before. During the Ancylus Lake subsequent regression, around 8,800 BP Ladoga became isolated. Ladoga slowly transgressed in its southern part due to uplift of the Baltic Shield in the north. It has been hypothesized, but not proven, that waters of the Litorina Sea, the next brackish water stage of the Baltic, occasionally invaded Ladoga between 7,000 and 5,000 BP. Around 5,000 BP the waters of the Saimaa Lake penetrated Salpausselkä and formed a new outlet, River Vuoksi, entering Lake Ladoga in the northwestern corner and raising its level by 1–2 m.

Нева өзені Ладога суларының ақыры Порогидегі шегінен өтіп, бұрын Фин шығанағының саласы болған Ижора өзенінің төменгі ағысына құлайтын кезде, 4 000 мен 2 000 ж.б. аралығында пайда болды. Ладога көлінің солтүстік-батыс бөлігіндегі кейбір шөгінділердің жасы 3 100 радиокөміртегі жыл (3 410–3 250 календарлық жыл) шамасында болғанын көрсетеді.

Жабайы табиғат

Ладога балыққа бай. Көлде 48 түр (түрлер мен инфра-спецификалық таксондар) балық кездеседі, оның ішінде жабағы, сазан, зандер, еуропалық шабақ, руф, эндемикалық сұрыпты моруа, Coregonus albula (vendace) екі түрі, Coregonus lavaretus сегіз түрі, басқа да лососьтәрізділер, сондай-ақ, сирек болса да, құрып бара жатқан Атлантикалық осетр (бұрын еуропалық осетрмен шатастырылған). Кәсіптік балық аулау бір кезде маңызды өнеркәсіп болған, бірақ шамадан тыс аулау салдарынан зардап шекті. Соғыстан кейін, 1945-1954 жылдар аралығында, жалпы жылдық аулау көлемі артып, ең жоғары 4900 тоннаға жетті. Дегенмен, дұрыс емес балық аулау саясаты 1955-1963 жылдары аулаудың күрт төмендеуіне әкелді, кейде жылына 1600 тоннаға дейін азайды. 1956 жылдан бері Ладога көлінде траулермен балық аулауға тыйым салынған және басқа да шектеулер енгізілді. Жағдай біртіндеп жақсарды, ал 1971-1990 жылдары аулау көлемі жылына 4900-6900 тоннаны құрады, бұл 1938 жылғы аулау деңгейімен шамалас. Балық шаруашылығы және ойын-сауық үшін балық аулау дамып келеді. Онда Ладога иті деп аталатын өзіне тән сақиналы итінің эндемикалық түрі бар. 1960 жылдардың басынан бастап Ладогада эвтрофикация процесі күшейді. Нижневирский табиғи қорығы Ладога көлінің жағалауында, Свирь өзенінің сағасынан солтүстікке қарай орналасқан. Ладогада Арктикалық шарық балығының популяциясы бар, ол генетикалық жағынан Оңтүстік Швециядағы Соммен және Веттерн көлдерінің шарық балықтарына жақын.

Тарих

Орта ғасырларда көл Варягтардан Шығыс Рим империясына дейінгі сауда жолының маңызды бөлігі болды, ал 8-ші ғасырдан бері Старая Ладогадағы скандинавиялық сауда орталығы Волховтың аузын қорғап келді. Швед-Новгород соғыстары кезінде аймақ Новгород Республикасы мен Швеция арасында даулы болды. 14-шы ғасырдың басында көл жағаларында Корела (Кексхолм) және Орешек (Нётеборг) бекіністері салынды. 1656-1658 жылдардағы орыс-швед соғысы кезінде шведтер Ладога көліне бірнеше қарулы кемелер (лоджа деп аталды) орналастырды, бірақ ірі теңіз шайқастары болған жоқ. Ежелгі Валаам монастыры Ладога көліндегі ең ірі Валаам аралында құрылды, 1611-1715 жылдар аралығында тасталып, 18-шы ғасырда қайта жаңғыртылды және 1940 жылы Қысқы соғыс кезінде Финляндияға эвакуацияланды. 1989 жылы Валаамдағы монастырь қызметі қайта жанданды. Аймақтағы тағы бір тарихи монастырь – Коневец аралындағы Коневец монастыры, сондай-ақ ортағасырлық мәскеулік сәулет үлгілерін сақтайтын Александр Свирский монастыры. Ингрия соғысы кезінде Ладога жағалауының бір бөлігі Швеция басып алды. 1617 жылы Столбово шарты бойынша Ресей Солтүстік және Батыс жағалауларын Швецияға өткізді. 1721 жылы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін Нистад шарты бойынша Ресейге қайтарылды. 18-шы ғасырда, жел мен дауылдарға жиі тап болатын және жүздеген жүк кемелерін қиратқан көлді айналып өту үшін Ладога каналы салынды. Кейін, шамамен 1812-1940 жылдар аралығында көл Финляндия мен Ресей арасында бөлісті. 1920 жылғы Тарту бейбіт шартының талаптарына сәйкес, көлдегі әскерилендіруге қатаң шектеулер қойылды. Алайда, Кеңес Ресейі мен Финляндия Ладогада әскери флоттарға ие болды (Финляндияның Ладога әскери-теңіз жасағын қараңыз). Қысқы соғыстан (1939-1940 жж.) кейін Мәскеу бейбіт шарты бойынша бұрын Финляндиямен бөліскен Ладога Кеңес Одағының ішкі су алабына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде онда фин, совет, сондай-ақ неміс және итальян кемелері де жүріп-тұрды (К әскери-теңіз жасағы мен Regia Marina-ны қараңыз). Осы жағдайда, Ленинград қоршауының көп бөлігінде (1941-1944 жж.) Ладога көлі қоршалған қалаға жалғыз қол жеткізу жолын қамтамасыз етті, себебі шығыс жағалаудың бір бөлігі кеңес әскерлерінің бақылауында болды. Тауарлар мұз үстіндегі "Өмір жолы" арқылы жүк көліктерімен, ал жазда қайықтармен Ленинградқа жеткізілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Финляндия Карелия аймағын КСРО-ға қайтадан жоғалтты және барлық фин азаматтары берілген аумақтан эвакуацияланды. Ладога тағы да кеңестік су алабына айналды. Солтүстік жағалаудағы Ладога Карелиясы және Сортавала қаласы қазіргі уақытта Карелия Республикасының құрамына кіреді. Батыс жағалауы, Карелия тас жолы, Ленинград облысының бір бөлігіне айналды.

In the Middle Ages, the lake formed a vital part of the trade route from the Varangians to the Eastern Roman Empire, with the Norse emporium at Staraya Ladoga defending the mouth of the Volkhov since the 8th century. In the course of the Swedish–Novgorodian Wars, the area was disputed between the Novgorod Republic and Sweden. In the early 14th century, the fortresses of Korela (Kexholm) and Oreshek (Nöteborg) were established along the banks of the lake. During the Russo Swedish War of 1656–1658, the Swedes deployed several armed vessels (called Lodja) on lake Ladoga to combat the Russians though no large sea battles were fought. The ancient Valaam Monastery was founded on the island of Valaam, the largest in Lake Ladoga, abandoned between 1611 and 1715, restored in the 18th century, and evacuated to Finland during the Winter War in 1940. In 1989 the monastic activities in the Valaam were resumed. Other historic cloisters in the vicinity are the Konevets Monastery, which sits on the Konevets island, and the Alexander Svirsky Monastery, which preserves samples of medieval Muscovite architecture. During the Ingrian War, a fraction of the Ladoga coast was occupied by Sweden. In 1617, by the Treaty of Stolbovo, the northern and western coast was ceded by Russia to Sweden. In 1721, after the Great Northern War, it was restitutioned to Russia by the Treaty of Nystad. In the 18th century, the Ladoga Canal was built to bypass the lake which was prone to winds and storms that destroyed hundreds of cargo ships. Later, from around 1812–1940 the lake was shared between Finland and Russia. According to the conditions of the 1920 Tartu Peace Treaty militarization of the lake was severely restricted. However, both Soviet Russia and Finland had flotillas in Ladoga (see also Finnish Ladoga Naval Detachment). After the Winter War (1939–40) according to the Moscow Peace Treaty, Ladoga, previously shared with Finland, became an internal basin of the Soviet Union. During World War II not only Finnish and Soviet, but also German and Italian vessels operated there (see also Naval Detachment K and Regia Marina). Under these circumstances, during much of the Siege of Leningrad (1941–44), Lake Ladoga provided the only access to the besieged city as a section of the eastern shore remained in Soviet hands. Supplies were transported into Leningrad with trucks on winter roads over the ice, the "Road of Life", and by boat in the summer. After World War II, Finland lost the Karelia region again to the USSR, and all Finnish citizens were evacuated from the ceded territory. Ladoga became an internal Soviet basin once again. The northern shore, Ladoga Karelia with the town of Sortavala, is now part of the Republic of Karelia. The western shore, Karelian Isthmus, became part of Leningrad Oblast.