Балтық теңізінің шығыс бөлігі – Фин шығанағы

Кіріспе

Балтық теңізінің шығанағы Фин шығанағы (; Фи́нский зали́в; Finska viken) – Балтық теңізінің ең шығысқа қарай созылған саласы. Ол солтүстікте Финляндиямен, оңтүстікте Эстониямен, ал шығыста Ресейдің Санкт-Петербург қаласына дейін жалғасады, осы жерде Нева өзені құяды. Шығанақтың маңындағы ірі қалалардың ішінде Хельсинки мен Таллин қалалары бар. Фин шығанағының шығыс бөлігі Ресейге тиесілі, ал Ресейдің ең маңызды мұнай порттарының бір бөлігі Санкт-Петербургке жақын орналасқан (соның ішінде Приморск). Санкт-Петербургке теңіз жолы ретінде Фин шығанағы Ресей үшін үлкен стратегиялық маңызға ие болды және қазір де солай болып табылады. Балтық теңізін әсер ететін экологиялық мәселелердің кейбірі осы терең емес шығанақта ең айқын байқалады. Шығанақтың астынан туннель салу жөнінде ұсыныстар жасалған.

География

Бұғаздың ауданы ұзындығы (Ханко түбегінен Санкт-Петербургке дейін) және ені кіреберісінің жанында Мощный аралының меридианына дейін өзгереді; Нева шығанағында ол азаяды. Бұғаз салыстырмалы түрде жай, тереңдігі шығанақтың кіреберісінен құрлыққа қарай азаяды. Ең үлкен өзгеріс Нарва-Йоэсуу маңында орын алады, сондықтан бұл жер Нарва қабырғасы деп аталады. Нева шығанағының тереңдігі кем; сондықтан 2019 жылдың наурыз айында қауіпсіз жүзу үшін түбінде арна қазылды. Өзендерден, әсіресе Нева өзенінен (жалпы ағынның үштен екісі) тәтті судың көп мөлшерде құйылуына байланысты, шығанақтың суының тұздылығы өте төмен – 0,2-ден 0,3 ‰ аралығында, ал бетінде 0,3–0,5 ‰. Судың орташа температурасы қыста 0 °C (32 °F) шамасында; жазда ол бетінде және түбінде болады. Бұғаздың кейбір бөліктері қарашаның соңынан сәуірдің соңына дейін қатып қалуы мүмкін; мұз басу шығыстан басталып, біртіндеп батысқа қарай жылжиды. Толық қату әдетте қаңтар айының соңында болады, бірақ жұмсақ қыста мұндай болмауы мүмкін. Батыстан соғатын жиі және күшті желдер толқындарды, судың көтерілуін және су тасқынын тудырады. Бұғаздың солтүстік жағалауы биік және иректелген, көптеген шағын шығанақтар мен шкерлерге толы, бірақ бірнеше ірі шығанақтар (Выборг) және түбектер (Ханко және Порккаланьеми) бар. Жағалау көбінесе көлбеу, құмды төбелер көп, кейде қарағайлар кездеседі. Шығысында бұғаз Нева шығанағымен аяқталады, ал батысында Балтық теңізімен бірігеді. Бұғазда көптеген жағалаулар, шкерлер мен аралдар бар. Ең ірілері – Кронштадт қаласымен бірге Котлин аралы (42 800 адам), Берёзовье аралдары, Лисий аралы, Малый Высоцкий аралы және жақын орналасқан Высоцк қаласы (1706 адам), Гогланд (Сурсари), Мощный (Лавансари), Большой Тютерс (Тытарсари), Соммерс, Найссар, Кимитоон, Кокар, Сескар (Сейскари), Пакри аралдары және басқалары. 1700 жылдан бастап Ресей бұғазда он тоғыз жасанды аралдар салып, оларға бекіністер орнатты. Олардың мақсаты – Ресейді теңізден болатын шабуылдардан қорғау, әсіресе 1700–1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде. Мұндай бекіністерге Александр форты, Красная Горка, Ино, Тотлебен және Кроншлот жатады. Бұғазға құятын ең ірі өзендер – Нева (шығыстан), Нарва (оңтүстіктен) және Кими (солтүстіктен). Кейла, Пирита, Ягала, Кунда, Луга, Систа және Коваши өзендері оңтүстіктен бұғазға құяды. Солтүстіктен Сестра, Порвоо, Ванта және басқа да бірнеше кішкентай өзендер ағады. Сайма каналы бұғазды Сайма көлімен байланыстырады.

The gulf has an area of The length (from the Hanko Peninsula to Saint Petersburg) is and the width varies from near the entrance to on the meridian of Moshchny Island; in the Neva Bay, it decreases to The gulf is relatively shallow, with the depth decreasing from the entrance to the gulf to the continent. The sharpest change occurs near Narva Jõesuu, which is why this place is called the Narva wall. The average depth is with the maximum of The depth of the Neva Bay is less than ; therefore, in March 2019, a channel was dug at the bottom for safe navigation. Because of the large influx of fresh water from rivers, especially from the Neva River (two thirds of the total runoff), the gulf water has very low salinity – between 0.2 and 0.3 ‰ at the surface and 0.3–0.5 ‰ near the bottom. The average water temperature is close to 0 °C (32 °F) in winter; in summer, it is at the surface and at the bottom. Parts of the gulf can freeze from late November to late April; the freezing starts in the east and gradually proceeds to the west. Complete freezing usually occurs by late January, and it may not occur in mild winters. Frequent strong western winds cause waves, surges of water and floods. The northern coast of the gulf is high and winding, with abundant small bays and skerries, but only a few large bays (Vyborg) and peninsulas (Hanko and Porkkalanniemi). The coast is mostly sloping; there are abundant sandy dunes, with occasional pine trees. In the east, the gulf ends with Neva Bay; in the west it merges with the Baltic Sea. The gulf contains numerous banks, skerries and islands. The largest include Kotlin Island with the city of Kronstadt (population 42,800), Beryozovye Islands, Lisiy Island, Maly Vysotsky Island with the nearby city of Vysotsk (population 1706), Gogland (Suursaari), Moshtchny (Lavansaari), Bolshoy Tyuters (Tytärsaari), Sommers, Naissaar, Kimitoön, Kökar, Seskar (Seiskari), Pakri Islands and others. Starting in 1700, Russia constructed nineteen artificial islands with fortresses in the gulf. They aimed to defend Russia from maritime attacks, especially in the context of the Great Northern War of 1700–1721. Such fortresses include Fort Alexander, Krasnaya Gorka, Ino, Totleben and Кроншлот. The largest rivers flowing into the gulf are the Neva (from the east), the Narva (from the south), and the Kymi (from the north). Keila, Pirita, Jägala, Kunda, Luga, Sista and Kovashi flow into the gulf from the south. From the north flow the Sestra River, Porvoo, Vantaa and several other small rivers. The Saimaa Canal connects the gulf with the Saimaa lake.

Геологиялық тарих

Қазіргі депрессия Кватернарлық мұз басуға дейінгі кайнозой дәуірінде ірі өзендердің ойылуына байланысты туындаған. Бұл өзендер Фенноскандия қалқанының үстіндегі шөгінді қабаттарды эрозиялаған. Кейіннен Балтық қалқанының көтерілуі шығанақтың бетін бұрмалаған; осы себепті оның ежелгі солтүстік жағалаулары оңтүстік жағалауларынан әлдеқайда биік. +Шығанақтың жағалауы Комаровоға жақын аралдар Хельсинкиге жақын аралдар Таллин қаласындағы Сент-Олаф шіркеуінен шығанақтың көрінісі Финляндия шығанағындағы балықшылар Финляндия шығанағындағы күн бату Кронштадт қыста Нева өзенінің шығанақтан көрінісі Күн бату кезіндегі жағалаудағы мұз Котка қаласынан Хогланд аралының көрінісі. Комарово жағалауы Нева шығанағының солтүстік жағалауындағы қысқы кеш.

Флора мен фауна

Аймақтағы климат ылғалды континенттік климат, шайыр жаз бен суық, кейде қатал қыстармен және тұрақты жауын-шашынмен сипатталады. Өсімдік жамылғысы негізінен қылқан және жапырақты орманды аралас құрамдардан, сондай-ақ ағашсыз жағалау шалғындары мен жартастардан тұрады. Орманның басты ағаштары – қарағай, шырша, қайын, күрке, тал, қарабұрыш, шаған және сұр тал. Шиғанақтың шығыс бөлігіндегі батпақты жерлердегі өсімдіктер құрамында негізінен қамыс пен құрақ, сондай-ақ ақ және сары лилиялар, өткір саз сияқты толық сулы өсімдіктер басым. Шиғанақтың жайылма суларында рупия және тікенді наяд өседі. Шиғанақта кездесетін балық түрлері: Атлантикалық лосось, тірі туатын шабақ, гоби, белица, мүрде, еуропалық жабағы, жалпы мөңке, күміс кескіш, жалпы сазан, руфф, қара сазан, шпал, еуропалық минтай, жалпы руд, қоңыр алабұға, табан, құбыршабалық, бурбот, нағыз шабақ, гуджон, ломпсукер, роаш, лампарей, вендас, гарфиш, жалпы ақ балық, жалпы кескіш, зандер, орфе, солтүстік суыртқы, тікенекті мүрде, шпрот, Балтық майшабағы, сабельді сазан, жалпы алабұға, еуропалық балық және балық. Коммерциялық балық аулау көктем және күз айларында жүзеге асырылады. Шиғанақта сұр итке және сақиналы итке кездеседі, бірақ соңғысы өте сирек. 1573 жылы Саарема Данияның иелігіне өтті және 1645 жылы Швецияға берілгенге дейін солай болды. 12-13 ғасырларда шиғанақтың солтүстігіндегі фин тайпаларын шведтер басып алды, содан кейін славяндарға шабуыл жасады. Алғашқы кездесу 1142 жылы болды, онда 60 швед кемесі 3 орыс сауда кемесіне шабуыл жасады. 1256 жылы швед шабуылынан кейін Александр Невскийдің орыс әскері мұз басып өткен шиғанақты кесіп өтіп, қазіргі Финляндиядағы швед аймақтарына шабуыл жасады. 1293 жылы Вейборг қаласы мен бекінісін швед маршалы Торкель Кнутссон салды. Бұл бекініс үшін Швеция мен Новгород Республикасы арасында ондаған жылдар бойы соғыс жүрді. 1323 жылы Нотеборг шарты бойынша Вейборг Швецияның құрамына ресми түрде қосылды. Ол 1496-1499 жылдардағы орыс-швед соғысы кезінде Даниил Шеняның ұзақ қоршауына төтеп берді. 1403 жылы қалаға сауда жеңілдіктері Померания королі Эрикпен бекітілді. Ұлы Солтүстік соғысында (1710) Петр I басып алғанға дейін Вейборг шведтердің қолында болды. 1323 жылы Нотеборг шарты Швеция мен Ресей арасындағы шекараны Сестра өзені бойымен белгіледі. 15 ғасырда Новгород Республикасының Изхор жерлері Мәскеудің Ұлы княздығына қосылды. 1550 жылы Швеция королі Густав I қазіргі Хельсинки орнында қала құрды. Ингрия соғысындағы (1610-1617) Ресейдің жеңілісі және Столбово шарты (1617) нәтижесінде Фин шығанағы мен Нева өзенінің жерлері швед Ингриясының құрамына кірді. Оның астанасы Ниен Нева өзенінің дельтасында орналасқан. 1710 жылы Фин шығанағының оңтүстік жағалауында Петергоф және Ораниенбаум қалалары салынды. 1714 жылы 27 шілдеде Ханко түбегінің жанында Ресей әскери-теңіз флоты Гангют шайқасында жеңіске жетті – швед императорлық әскери-теңіз флотына қарсы шешуші жеңіс. Рус-швед соғысы 1721 жылы Нистад шартымен аяқталды, осы шарт бойынша Ресей Нева мен Фин шығанағының барлық жерлерін, сондай-ақ Эстляндияны, швед Ливониясын және Карелия тасмуының батыс бөлігін, соның ішінде Вейборгты алды. Алайда Финляндия Швецияға қайтарылды. Соғыс 1788-1790 жылдары қайта басталды, ал Хогланд шайқасы 1788 жылы 6 шілдеде Гогланд аралының жанында болды. Шайқас та, соғыс та салыстырмалы түрде шағын және шешілмейтін болды, нәтижесінде Ресей өз аумақтарын сақтап қалды. 1917 жылы 6 желтоқсанда Финляндия Парламенті Финляндияның тәуелсіздік декларациясын қабылдады. Батыс Карелия Қысқы соғыстан кейін Кеңес Одағына қосылды. 1978 жылы Санкт-Петербургті жиі су тасқынынан қорғау мақсатында Санкт-Петербург бөгетінің құрылысы басталды. 1980 жылдардың соңында Кеңес Одағының ыдырауына байланысты қаржылық қиындықтарға байланысты жұмыс 60% аяқталып, тоқтатылды; ол 2001 жылы қайта басталды және 2011 жылдың тамызында аяқталды.

The climate in the area is humid continental climate, characterized by temperate to hot summers and cold, occasionally severe winters with regular precipitation. The vegetation is dominated by a mixture of coniferous and deciduous forests and treeless coastal meadows and cliffs. The major forest trees are pine, spruce, birch, willows, rowan, aspen, common and gray alder. In the far eastern part of the gulf vegetation of the marshy areas consists mainly of bulrush and reeds, as well as fully aquatic plants, such as white and yellow waterlilies and acute sedge. Aquatic plants in the shallow waters of the gulf include Ruppia and spiny naiad. Fish species of the gulf include Atlantic salmon, viviparous eelpout, gobies, belica, loach, European chub, common minnow, silver bream, common dace, ruffe, Crucian carp, stickleback, European smelt, common rudd, brown trout, tench, pipefish, burbot, perch, gudgeon, lumpsucker, roach, lamprey, vendace, garfish, common whitefish, common bream, zander, orfe, northern pike, spined loach, sprat, Baltic herring, sabre carp, common bleak, European eel and Atlantic cod. Commercial fishing is carried out in spring and autumn. Grey seal and ringed seal are met in the gulf, but the latter is very rare. The whole of Saaremaa became a Danish possession in 1573, and remained so until it was transferred to Sweden in 1645. In the 12th and 13th centuries, the Finnish tribes on the north of the gulf were conquered by the Swedes who then proceeded to the Slavs. The first encounter is attributed to 1142 when 60 Swedish ships attacked 3 Russian merchant vessels. After a Swedish attack in 1256, the Russian army of Alexander Nevsky crossed the frozen gulf and raided the Swedish territories in the modern Finland. In 1293, the Vyborg Castle and city of Vyborg was founded by the Swedish marshal Torkel Knutsson. The castle was fought over for decades between Sweden and the Novgorod Republic. By the Treaty of Nöteborg in 1323, Vyborg was finally recognized as a part of Sweden. It withstood a prolonged siege by Daniil Shchenya during the Russo Swedish War of 1496–1499. The town's trade privileges were chartered by King Eric of Pomerania in 1403. Vyborg remained in Swedish hands until its capture by Peter the Great in the Great Northern War (1710). In 1323, the Treaty of Nöteborg set the border between Sweden and Russia along the river Sestra. In the 15th century, the Izhorian lands of the Novgorod Republic were attached to the Grand Duchy of Moscow. In 1550, Gustav I of Sweden founded a city on the site of modern Helsinki. As a result of the Russian defeat in the Ingrian War (1610–1617) and the Treaty of Stolbovo (1617) the lands on the Gulf of Finland and Neva River became part of the Swedish Ingria. Its capital Nyen was located in the delta of Neva River. In 1710, the cities of Peterhof and Oranienbaum were founded on the southern shore of the Gulf of Finland. On 27 July 1714, near the Hanko Peninsula, the Russian Navy won the Battle of Gangut – a decisive victory over the Imperial Swedish Navy. The Russo Swedish war ended in 1721 by the Treaty of Nystad, by which Russia received all the lands along the Neva and the Gulf of Finland, as well as Estland, Swedish Livonia and western part of the Karelian Isthmus, including Vyborg. However, Finland was returned to Sweden. The war resumed in (1788–1790), and the Battle of Hogland occurred on 6 July 1788 near the island Gogland. Both the battle and the war were relatively minor and indecisive, with the outcome of Russia retaining its territories. On 6 December 1917, the Parliament of Finland promulgated the Finnish Declaration of Independence. Western Karelia was annexed by the Soviet Union after the Winter War. In 1978, construction was started on the Saint Petersburg Dam aiming to protect Saint Petersburg from the frequent floods. The work was halted at 60% completion in the late 1980s, due to the financial problems related to the breakup of the Soviet Union; it was resumed in 2001 and is – as of August 2011 – complete.

Археология

Бұл шығанақтың түбі әлемдегі ең ірі кемелердің зираты болып табылады. Судың тұздылығы төмен және суы салқын болғандықтан, сонымен қатар кеме жеушілердің болмауы кемелердің жақсы сақталуына мүмкіндік береді. VI ғасырдан бері маңызды су жолдары осы шығанақ арқылы өтіп, VIII-X ғасырларда шамамен 3000 тонна күміс тасымалданған. Кейіннен Швеция және Ресей елдері тауар тасымалы үшін шығанақты белсенді пайдаланған. Әр жыл сайын ондаған кемелер жоғалып кеткен. 1743 жылдың күзінде Финляндиядан қайтып келе жатқан 17 ресейлік әскери кеме 7 сағаттың ішінде, ал 1747 жылдың жазында Нарва маңында 4 сағаттың ішінде 26 сауда кемесі суға батып кетті. 1721 жылы рекорд тіркелді – Ресей әскерлерін Финляндиядан эвакуациялау кезінде 3 айдың ішінде 100-ден астам кеме, оның ішінде 64 кеме бір түндік уақытта жоғалды. 1996 жылдың соңына дейін шығанақтың ресейлік бөлігінде су астындағы шамамен 5000 нысан анықталды, оның ішінде 2500 кеме, 1500 ұшақ, сондай-ақ қайықтар, теңіз анкерлері, танктер, тракторлар, автомобильдер, зеңбіректер, тіпті теңіз миналары, әуе бомбалары, торпедалар және басқа да жарылғыш заттар бар. Кемелердің 25% Ресейге, 19% Германияға, 17% Ұлыбританияға, 15% Швецияға, 8% Нидерландыға және 7% Финляндияға тиесілі. Қалған 9% Норвегия, Дания, Франция, АҚШ, Италия, Эстония және Латвияға қатысты. Бұл нысандар кеме қатынасы, балық шаруашылығы, жағалау құрылысы, су асты құбырлары мен кабельдерін төсеу және қоршаған орта үшін қауіп тудырады. Бірінші дүниежүзілік соғыста (38,932 дана), Ресей азамат соғысында және Қысқы соғыста (1939–1940) миналар орнатылған, олардың жалпы саны 60 000-ға жуық деп есептеледі; Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тағы 85 000 мина орнатылды, соғыстан кейін олардың тек бір бөлігі ғана жойылды.

Ластану

Фин шығанағының, Нева шығанағының және Нева өзенінің экологиялық жағдайы қанағаттанарлық емес. Көп мөлшерде сынап және мыс иондары, хлорлы органикалық пестицидтер, фенолдар, мұнай өнімдері және полициклдік ароматты көмірсутектермен ластану байқалады. Санкт-Петербургте сарқырама суларды тазарту 1979 жылы басталды және 1997 жылға қарай сарқырама сулардың шамамен 74% тазартылды. Бұл көрсеткіш 2005 жылы 85%-ға, 2008 жылы 91,7%-ға дейін өсті, ал 2009 жылдан бастап негізгі кәрізді кеңейту аяқталғаннан кейін 2011 жылға қарай 100%-ға жетуі күтілуде. Дегенмен, 2008 жылы Санкт-Петербургтің Федералдық қызметі Санкт-Петербургтің ешбір жағажайларында жүзуге жарамсыз екенін жариялады. 1989-2005 жылдар аралығында балық аулау көлемі 10 есеге азайды. Бұған ластанудан басқа, гидравликалық және инженерлік жұмыстар да себепші. Мысалы, Усть-Луга мен Высоцк және Васильев аралдарында жаңа порттардың салынуы балықтардың шағылысуына кері әсер етті. Нева шығанағындағы құм мен қиыршық тас өндіру жерді мелиорациялау үшін еуропалық сүйекті балықтың шағылысу орындарын жояды. Санкт-Петербург бөгетінің құрылысымен Нева шығанағының шығыс бөлігімен су алмасуы 10–20%-ға азайды, бұл Нева шығанағының ластану деңгейін арттырды. Ең үлкен өзгерістер бөгеттің ішінде орын алады. Санкт-Петербург пен бөгет арасындағы кейбір жағалаулар батпаққа айналып барады. Судың толуы және өсімдіктердің шіруі осы аймақтың эвтрофикациясына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, шығанақтағы мұнай порттарының кеңеюі де алаңдатады.

Кронштадт порты қазір Балтық теңізі арқылы Ресейге радиоактивті қалдықтарды импорттау үшін транзиттік пункт ретінде қызмет етеді. Көбінесе кемітілген уран гексафториді болып табылатын қалдықтар Санкт-Петербург арқылы Новоуральск, Ангарск және Шығыс Ресейдің басқа қалаларына тасымалданады. Бұл транзиттік пункт Санкт-Петербургтен батысқа қарай орналасқан Усть-Луга портына көшіріледі, ол Ресейдің шекаралық қауіпсіздік аймағында орналасқан, Ресей үкіметінің 2003 жылғы 14 қазан күнгі № 1491 бұйрығымен шешілген. Бұл жоба аяқталғаннан кейін Санкт-Петербург үшін экологиялық тәуекелдерді азайту күтілуде. Усть-Луга Солтүстік-Батыс Ресейдегі ең ірі көлік және логистикалық хабқа айналуы тиіс. Алайда, 2015 жылы Усть-Лугадағы кейбір құрылыс жоспарлары тоқтатылғаны және радиоактивті қалдықтарды транзиттік пункті болуы тиіс Усть-Луга көптүрлі кешенінің құрылысы басталмағаны туралы хабарланды.