Кіріспе

Жер қыртысы мен жоғарғы мантияның құрылымдық үзілісі. Геологияда, қисайту аймағы – Жер қыртысы немесе жоғарғы мантиядағы, екі жағындағы тау жыныстарының бір-бірімен сырғуы салдарынан күшті деформацияға ұшыраған жұқа аймақ. Жоғарғы қыртыста, тау жыныстарының өте қатыгездігіне байланысты, қисайту аймағы жарылыс түрінде, яғни жарықшақ ретінде көрінеді. Ал төменгі қыртыс пен мантиядағы қысым мен температураның жоғары деңгейі тау жыныстарын икемді етеді. Яғни, тау жынысы ыстық металл сияқты, сынбай, біртіндеп деформациялана алады. Осы себепті, мұндағы қисайту аймағы – кеңірек аймақ болып келеді, онда икемді тау жынысы екі жақтың салыстырмалы қозғалысына бейімделу үшін бірте-бірте ағып жатыр. Қисайту аймақтары тереңдіктің кең диапазонында кездесетін болғандықтан, олармен әртүрлі тау жыныстары түрлері және олардың ерекше құрылымдары байланысты.

Жалпы кіріспе

Кесілген аймақ – жоғары деформация жылдамдығымен сипатталатын, төменгі кернеулі тау жыныстарымен қоршалған күшті деформация аймағы. Оның ұзындығы енінен 5:1-нен артық. Қию аймақтары геологиялық құрылымдардың үздіксіздігін құрайды, бұл сынық қию аймақтары (немесе жарылымдар) бастап, сынық-пластикалық (немесе жартылай сынық) қию аймақтары, пластикалық-сынық және пластикалық қию аймақтарына дейін өзгереді. Сынық қию аймақтарында деформация қабырға тау жыныстарын бөлетін тар жарыққа шоғырланған, ал пластикалық қию аймағында деформация кеңірек аймаққа таралады, деформация күйі қабырғадан қабырғаға үздіксіз өзгереді. Бұл екі ұғымның арасында, геометриялық ерекшеліктерінің әртүрлі пропорцияларын біріктіретін сынық-пластикалық (жартылай сынық) және пластикалық-сынық қию аймақтарының аралық түрлері бар. Қию аймақтарының құрылымдық геометриясындағы осы үздіксіздік, қабықтағы әртүрлі деформация механизмдерін көрсетеді, яғни бетте немесе оған жақын сынық (жарылу) деформациясынан тереңдік артқан сайын пластикалық (ағын) деформацияға өту. Сынық-жартылай сынық өтпелі кезеңнен өту арқылы деформацияға пластикалық жауап беру басталады. Бұл өтпелі кезең нақты тереңдікке байланысты емес, бірақ белгілі бір тереңдік диапазонында жүреді – сынық жарылу мен пластикалық ағыстың қатар өмір сүретін, сонымен аталатын ауыспалы аймақ. Мұның басты себебі тау жыныстарының әртүрлі минералдық құрамында, әртүрлі минералдар қолданылған кернеуге әртүрлі жауап беретінінде (мысалы, кварц фельдшпаттан әлдеқайда ертерек пластикалық деформацияға ұшырайды). Осылайша, литология, дән мөлшері және бұрынғы құрылымдардың айырмашылықтары әртүрлі реологиялық жауапты анықтайды. Сонымен қатар, таза физикалық факторлар да өтпелі тереңдікке әсер етеді, оларға: геотермальдық градиент, яғни орташа температура, қысым және сұйықтық қысымы, жалпы деформация жылдамдығы, кернеу өрісінің бағыты жатады. Шолцтың кварц-фельдшпаттық қабық моделінде (Оңтүстік Калифорниядан алынған геотермиялық мәліметтер бойынша), сынық-жартылай сынық өтпелі кезең шамамен 11 км тереңдікте 300°C орташа температурада басталады. Содан кейін ауыспалы аймақ шамамен 16 км тереңдікке дейін созылады, температурасы шамамен 360°C құрайды. Шамамен 16 км тереңдіктен төмен тек пластикалық қию аймақтары ғана кездеседі. Жер сілкінісі ошақтарының пайда болатын аймақ – шизосфераның сынық домені. Ал, ауыспалы аймақтың астында пластосфера орналасқан. Сейсмогендік қабатта, жоғарғы сейсмикалық шектен байланысты жоғарғы тұрақтылық өтпелі кезеңінен төмен (әдетте шамамен 4-5 км тереңдікте орналасқан), нақты катаклазиттер пайда бола бастайды. Сейсмогендік қабат 11 км тереңдікте ауыспалы аймаққа ауысады. Дегенмен, үлкен жер сілкіністері жер бетіне де, ауыспалы аймақтың тереңдігіне де, кейде тіпті пластосфераға да жарылуы мүмкін.

Қию сезімі

Кесу аймағындағы кесу күші (оң жақты, сол жақты, кері немесе нормальді) макроскопиялық құрылымдар және микротектоникалық белгілердің алуан түрлілігі арқылы анықталуы мүмкін.

Қию аймақтарының ені және содан пайда болған орын ауыстырулар

Жеке қиып-сүргізу аймақтарының ені дәндік өлшемнен километрлік өлшемге дейін созылады. Жер қыртысы деңгейіндегі қиып-сүргіш аймақтары (мегақиып-сүргіштер) 10 км-ге дейін кеңейіп, нәтижесінде ондағаннан жүздеген шақырымға дейін үлкен орын ауыстыруларды көрсетеді. Кемпіршақты қиып-сүргіш аймақтары (жарықтар) әдетте тереңдеген сайын және орын ауыстырулардың көбеюімен кеңейеді.

Маңыздылық

Қию аймақтарының маңыздылығы олардың Жер қыртысының негізгі әлсіздік аймақтары болып табылуында, кейде жоғарғы мантияға дейін созылатындығында. Олар өте ұзақ өмір сүретін құрылымдар болуы мүмкін және көбінесе бірнеше қайталама белсенділік кезеңдерінің іздерін көрсетеді. Материал олардың ішінде жоғары немесе төмен қарай тасымалдануы мүмкін, ең маңыздысы – еріген иондарды айналымға шығаратын су. Бұл қоршаған тау жыныстарында метасоматизмге алып келуі мүмкін, тіпті мантия материалдарын қайтадан қоректендіруі де мүмкін. Қию аймақтары экономикалық тұрғыдан тиімді минералдандыруларға орналасқан жерлер болуы мүмкін, мысалы, кембрийге дейінгі аймақтардағы маңызды алтын кен орындары.