Кіріспе

Штральзунд (; швед тілінде: Strålsund), ресми түрде Ханзалық Штральзунд қаласы (нем. Hansestadt Stralsund), Солтүстік-Шығыс Германияның Мекленбург-Померания федералды жеріндегі Росток, Шверин, Нойбранденбург және Грайфсвальд қалаларынан кейінгі бесінші ірі қала және штаттың Померания бөлігіндегі екінші ірі қала. Қала Балтық теңізінің Стреласунд бұғазының оңтүстік жағалауында орналасқан, бұл бұғаз Рюген аралын Померания материгінен бөліп тұрады. Екі көпір және бірнеше паромдық қызметтерді қамтитын Стреласунд көпірі арқылы Штральзунд Германияның ең ірі аралы – Рюгенмен және Помераниямен байланысады. Әйгілі Мария шіркеуі 1549 жылдан 1569 жылға дейін және 1573 жылдан 1647 жылға дейін әлемдегі ең биік шіркеу болып саналды. Қаланың тағы екі ірі шіркеуі бар: Сент-Николас және Сент-Джеймс. Штральзундта Германияның Океанографиялық мұражайы (Deutsches Meeresmuseum) мен оның бөлімшелері – Ozeaneum (Штральзундта), Nautineum (Денхолм аралында) және Natureum (Фишланд-Дарс-Зингст түбегінде) орналасқан. Штральзундтың негізгі өнеркәсіптері – кеме жасау, балық аулау, машина жасау, сондай-ақ туризм, табиғатты зерттеу, қызмет көрсету және жоғары технологиялық салалар, әсіресе ақпараттық технологиялар мен биотехнология.

Орналасқан жері

Штральзунд қаласы Германияның солтүстік-шығысында, Мекленбург-Вор-Поммерн штатының Батыс Померания аймағында орналасқан. Стральзунд Рюген аралының оңтүстік-батысында жатыр. Оны Балтық теңізіне дейін созылатын, Стреласунд деп аталатын шағын су жолы бөліп тұрады.

Климат

Жылдық жауын-шашын мөлшері 656 мм (25,8 дюйм) және салыстырмалы түрде аз, бұл Германиядағы жауын-шашын көрсеткіштерінің ең төменгі үштен біріне жатады. Ең құрғақ айы – ақпан, ал ең көп жауын-шашын шілде айында жауады. Жауын-шашын мөлшері жыл бойына салыстырмалы түрде қолайлы өзгереді. Германиядағы метеостанциялардың бар болғаны 40%-ында ғана маусымдық өзгеріс аз байқалады.

Бейнелеу

Қала Балтық теңізінің Стреласунд бұғазында орналасқан. Оның Руген аралына географиялық жақындығы, және Руген аралының материкке жалғыз тұрақты байланысы – Стреласунд көпірінің, Стрельсунд пен Альтефран ауылы арасында өтетіндігі, Стрельсундқа "Руген аралының қақпасы" (Tor zur Insel Rügen) деген атақ берді. Штральзунд Батыс Померания лагуналық аймағы ұлттық паркіне жақын орналасқан. Стральзунд қалалық округі муниципалды орманды және үш муниципалды тоғанды (Книпертейх, Франкентейх және Муртейх) қамтиды. Осы үш тоған мен Стреласунд ескі қалаға, қаланың алғашқы қоныс табаны мен тарихи орталығына ерекше аралдық атмосфера сыйлайды. Қаланың ең биік нүктесі – батыс жағындағы Галгенберг ("Галлоус төбесі").

Көршілес муниципалитеттер

Жақын маңдағы ірі қалалар – Грайфсвальд және Росток. Штральзундтың төңірегінде Барт және Рибниц-Дамгартен қалалары да орналасқан. 1990 жылдан кейін Штральзундта тұратын немесе жұмыс істейтіндердің көшуіне байланысты Прохн немесе Негаст сияқты көптеген шағын ауылдар қарқынды дамыды.

Тарих

Орта ғасырларда Стральзунд аймағы Батыс славян Руген княздығының бір бөлігі болған. Сол кездегі Данхольм аралы мен балықшылар ауылы, кейіннен қала орналасқан жерлер, Страле немесе Стралоу деп аталған, поляк тілінде "жебе" деген мағына береді (осы мағына қаланың гербінде бейнеленген жебеге сілтеме жасайды). Полабтардың толық атауы поляк тілінде Strzałów деп беріледі. Ауылдан Рюген аралына паром да қатынайтын. 1168 жылы Аркона қамалынан кейін Руген княздығы Дания Корольдігінің құрамына кірді. Неміс Остсидлунгының кезінде көптеген неміс қоныс аударушылары, ақсүйектер және саудагерлер княздыққа шақырылып, Страле қонысын мекендеді. Аймаққа басқа елдерден келген саудагерлер де, жергілікті тұрғындар да тартылып, қоныстың халқының үштен бірін құрады. Дания теңіз күштері де аралды пайдаланды. Қоныс қалаға айналған кезде, 1234 жылы Руген князі Визлав I "біздің қаламыз Страловқа" Любек заңын берді, дегенмен ресми негізі қаланғанға дейін бұл жерде маңызды қоныс болған. 1627 жылғы қарашада Стральзунд Дания және Швецияның қолдауымен қарсылық көрсетті. Соғыстан кейін Вестфалия (1648) және Штеттин (1653) шарттары бойынша Стральзунд швед Помераниясының бір бөлігіне айналды. 1678 жылғы Стральзунд шайқасында Бранденбургке жеңіліп, 1679 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша Швецияға қайтадан қарады. 1715 жылы Ұлы Солтүстік соғысында Карл XII бір жыл бойы Стральзундты біріккен еуропалық армиялардан қорғады. Стральзунд 1807 жылғы Стральзунд шайқасына дейін шведтердің бақылауында болды, сонда Наполеон Бонапарттың әскері оны басып алды. 1809 жылы Фердинанд фон Шиллдің ерікті жасағы басып алған, бірақ кейін француз бақылауына қайтадан қарады, ал Шилл шайқаста қаза тапты. 1815 жылғы Вена конгресінде Стральзунд Пруссияның Померания провинциясының бір бөлігіне айналды және бұрынғы швед Помераниясына ұқсас үкіметтік аймақтың орталығы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стральзунд Германияның көп бөлігін қампқан саяси тәртіпсіздік пен жұмыссыздыққа ұшырады. 1919 жылдың мамырында Стральзунд жұмысшылары полициямен қақтығысты, содан кейін әскери жағдай жарияланды. 1920-ші жылдардың басында Тәуелсіз социал-демократиялық партия (USPD) Стральзундтағы ең күшті партияға айналды, бірақ оның саяси жетістіктері тез төмендеді және 1922 жылдың қыркүйегінде Социал-демократиялық партиямен (SPD) қайта бірікті. Stralsunder Zeitung Стральзундта жергілікті газет ретінде жарық көрді. 1924 жылдың мамырындағы парламенттік сайлауда консервативті Германия Ұлттық Халық партиясы (DNVP) Стральзундта 8547 дауыс жинады, SPD 3534, коммунистер 1825, ал Сыртқы істер министрі Густав Стресманның Германия Халық партиясы (DVP) 1417 дауыс жинады. Алайда, жалпы ұлттық тенденцияға сәйкес, Гитлердің ұлттық социалистері 1920 жылдардың соңында тез өсімге ие болды, ал 1932 жылдың шілдесіндегі соңғы еркін ұлттық сайлауда нацистер Стральзундта SPD-ға қарағанда екі есе көп дауыс жинады. Нацистік кезеңде (1933–1945) Стральзундтағы әскери нысандар кеңейтілді және жақын маңдағы Данхольм аралында теңіздік оқу базасы ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыста қала одақтастардың қайталап бомбалауына ұшырады. 1944 жылы АҚШ әскери-әуе күштерінің шабуылынан 800-ге жуық стральзунд тұрғыны қаза тауып, шамамен 8000 үй қирады. 1945 жылдың 28 сәуірінде – Еуропадағы соғыс аяқталуына 10 күн қалғанда, Қызыл Армияның 354-ші атқыштар дивизиясы Стральзундты басып алды. Халықтың шамамен жартысы қашқан. Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) кезінде Стральзундта көптеген Plattenbau құрастырылған пәтерлер салынды. Оның экономикалық өмірі қазіргі мемлекеттік кеме жасау зауытына негізделген, ол негізінен Кеңес Одағы үшін кеме жасаумен айналысты. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін қаланың тарихи ескі қаласы толығымен қалпына келтірілді, ал коммунистік дәуірдегі пәтерлер жаңартылды және жаңғыртылды. 2002 жылы батысқа қарай 120 км қашықтықта орналасқан Стральзунд пен Висмардың ескі қалалары ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық тізіміне енгізілді. Стральзундтың кеме жасау зауыты жекешелендірілді, содан кейін контейнерлік кемелерді салуға маманданды.

Негізгі көрікті жерлер

Тарихи Стральзундтың ескі қала аралы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. Онда Ганза дәуірінің, кірпіш готикасының, Ренессанс, барокко, тарихи және югенд стиліндегі көптеген құнды ғимараттар бар, сондай-ақ Германияның ең ірі аквариумы мен океанографиялық жинағы орналасқан. Монастырьдың ежелгі асханасы Германиядағы ең таңғажайып готикалық интерьерлердің бірі. Катаринен монастырындағы аталған Германия океанографиялық мұражайынан басқа, Стральзундта теңіз жануарларына арналған тағы да бірнеше мұражай бар, олардың ішінде 2010 жылы «Еуропаның жыл мұражайы» атанған танымал Озеанеум да бар. Денхолм аралында «Наутинум» теңіз орталығы мен Германия Әскери-теңіз күштерінің, әсіресе екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Рейхсмарине әскери тарихын көрсететін Денхолм теңіз мұражайы да бар. Бұл мұражайда соңғы қалған ГДР Халық теңіз күштерінің торпедалық қайықтарының бірі де қойылған.

Көлік

Стральсунд A20 тас жолымен (Берлин және Гамбургке қарай) B96n екі қабатты жол арқылы байланысты. Басқа маңызды жолдарға B105 (қала орталығынан басталып, Ростокқа дейін жалғасады) және B96 (Рюгенге бағытталған маңызды жол) және Гриммен қаласына дейінгі B194 кіреді. Стральсунд бас станциясы Берлин, Росток, Пасевальк және Бергенге қатынайтын жол бойында орналасқан. Әуемен саяхаттау кезінде жолаушылар көбінесе Мюнхеннен жалғастыратын рейстермен Росток Лааге әуежайы арқылы өтеді. Стральсунд Барт әуежайы да қалаға жергілікті рейстермен қызмет көрсетеді. Қалалық автобустар SWS (Stadtwerke Stralsund) компаниясымен басқарылады.

Қауымдастық футболы

ФК «Померн» (Стральсунд) 1994 жылдан 2018 жылға дейін болған футбол командасы. Олар ASG «Форвартс» (Стральсунд) командасының жалғасы болды.

Мотоциклдің жылдамдық жолы

1957 жылы Бартер Штрасседен тыс жерде салынған Пол Грайфзу стадионы MC Nordstern Stralsund e. V. жылдамдық командасының үйі. Стадиондағы команда 2015 және 2022 жылдары Германияның командалық жылдамдық чемпионатын жеңіп алды.

Қосымша сілтеме

Британника онлайн энциклопедиясы, "Стральзунд" (қала), 2007, веб-бет: EB Stralsund.