Солтүстік Теңіздің оңтүстік-шығысындағы Вадден теңізі – ЮНЕСКО мұрасы. Биологиялық әртүрлілігі жоғары, құстар үшін маңызды аймақ. Нидерланд, Германия, Дания.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік теңіздің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі таяп су аймағы (Нидерланды, Германия және Дания)
An intertidal zone in the southeastern part of the North Sea (Netherlands, Germany and Denmark)
Вадден теңізі (Waddenzee; Wattenmeer; немесе Waddenzee; Vadehavet;;) – Солтүстік теңіздің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі таяп су аймағы. Ол континенттік Еуропаның солтүстік-батыс жағалауы мен төмен жатқан Фризия аралдарының арасында орналасқан, таяз сулы, таяп жазықтары мен батпақты жерлерге толы су алабын құрайды. Бұл аймақ жоғары биологиялық әртүрлілікке ие және көбейіп, қоныс аударатын құстар үшін маңызды орын. 2009 жылы Вадден теңізінің Нидерланд және Германия бөліктері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді, ал 2014 жылдың маусым айында Дания бөлігі қосылды. Вадден теңізі Нидерландтың солтүстік-батысындағы Ден-Хелдерден бастап, Германияның ірі өзендерінің сағалары арқылы Даниядағы Скаллингендегі солтүстік шекарасына дейін созылады, жалпы жағалау сызығының ұзындығы шамамен және жалпы ауданы шамамен құрайды. Нидерланд аумағында ол Иссельмерден Афслуйтдайк арқылы шектеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, жағалау аймақтары жиі ірі су тасқындарына ұшыраған, нәтижесінде мыңдаған адам қаза тапқан, соның ішінде 1219 және 1362 жылдарғы Әулие Марцелл су тасқыны, 1634 жылғы Бурхарди су тасқыны және 1717 жылғы Рождество су тасқыны. Олардың кейбіреулері жағалау сызығын айтарлықтай өзгертті. Сансыз бөгеттер мен бірнеше жолдар салынды, нәтижесінде соңғы су тасқындары аз немесе ешқандай өлім-жітімге әкелмеді (кейбір бөгеттер кейде және жергілікті жерлерде басып кеткен болса да).
The Wadden Sea (Waddenzee ; Wattenmeer; or Waddenzee; Vadehavet; ; ) is an intertidal zone in the southeastern part of the North Sea. It lies between the coast of northwestern continental Europe and the range of low lying Frisian Islands, forming a shallow body of water with tidal flats and wetlands. It has a high biological diversity and is an important area for both breeding and migrating birds. In 2009, the Dutch and German parts of the Wadden Sea were inscribed on UNESCO's World Heritage List and the Danish part was added in June 2014. The Wadden Sea stretches from Den Helder, in the northwest of the Netherlands, past the great river estuaries of Germany to its northern boundary at Skallingen in Denmark along a total coastline of some and a total area of about Within the Netherlands, it is bounded from the IJsselmeer by the Afsluitdijk. Historically, the coastal regions were often subjected to large floods, resulting in thousands of deaths, including the Saint Marcellus' floods of 1219 and 1362, Burchardi flood of 1634 and Christmas Flood of 1717. Some of these also significantly changed the coastline. Numerous dikes and several causeways have been built, and as a result recent floods have resulted in few or no fatalities (even if some dikes rarely and locally have been overrun in recent history).
Қоршаған орта
Вад сөзі фриз және голланд тілдерінде "балшық жазық" (төменгі неміс және Ватт, Ваде) деген мағынаны білдіреді. Бұл аймақ кең сулы-балшық алаптарымен, терең сулы арналармен (сулы-балшық өзендермен) және осы аймақтағы аралдармен ерекшеленеді. Бұл жердің географиялық келбеті 10-дан 14-ғасырларға дейінгі дауылдық су тасқындарының нәтижесінде қалыптасқан, олар бұрынғы торфты жерлерді жағалау құмды төбелерінің артына шайып кеткен. Қазіргі аралдар – бұрынғы жағалау құмды төбелерінің қалдықтары. Солтүстік теңізіне қарай аралдар құмды төбелермен және кең құмды жағажайлармен, ал Вадден теңізіне қарай төменгі, су тасқынына ұшырайтын жағалаулармен шектеледі. Толқындар мен ағыстардың шөгінділерді тасымалдауы жер массалары мен жағалау сызықтарын бірте-бірте өзгертіп жатыр. Мысалы, Влиланд және Амеланд аралдары ғасырлар бойы шығысқа қарай жылжып, бір жағынан жерін жоғалтып, екінші жағынан жаңа жерлерге ие болған.
The word wad is Frisian and Dutch for "mud flat" (Low German and Watt, Vade). The area is typified by extensive tidal mud flats, deeper tidal trenches (tidal creeks) and the islands that are contained within this, a region continually contested by land and sea. The landscape has been formed for a great part by storm tides in the 10th to 14th centuries, overflowing and carrying away former peat land behind the coastal dunes. The present islands are a remnant of the former coastal dunes. Towards the North Sea the islands are marked by dunes and wide sandy beaches, and towards the Wadden Sea a low, tidal coast. The impact of waves and currents carrying away sediments is slowly changing both land masses and coastlines. For example, the islands of Vlieland and Ameland have moved eastwards through the centuries, having lost land on one side and added it on the other.
Фауна
Вадден теңізі бай флорасы мен фаунасы, әсіресе құстарымен танымал. Жүздеген мыңдаған құс, үйрек және қаз осы аймақты көшіп бара жатқанда тоқтау орны ретінде немесе қыстауға арналған жер ретінде пайдаланады. Бұл жерде сондай-ақ, шағалалар мен теңіз құстары, сондай-ақ, бірнеше түрлі қасқыр, еуразиялық қасыққұстар мен жыртқыш құстар, оның ішінде ақ құйрықты бүркіттің аз және өсіп келе жатқан популяциясы бар. Дегенмен, Вадден теңізінің биологиялық әртүрлілігі бұрынғыдан кем; құстар үшін, үлкен фламинголар мен далматин пеликандары да бұрын жиі кездесетін, әсіресе климат жылы болған голоцендік климаттық максимум кезінде. Адамның қызметі мен өзгеретін орта салдарынан кейбір түрлер жойылып кетті, ал басқалары көшіп келуі күтілуде. Вадден теңізінің бірнеше бөлігінде әлі де ірі балықтар кездеседі, оның ішінде шашақтар, Атлантикалық лосось және қоңыр алабұқа, бірақ еуропалық белуга сияқты басқалары тек қайта енгізу жобасы арқылы ғана сақталған. Әлемдегі жалғыз табиғи популяциясы Вадден теңізінің Дания бөлігінде тірі қалды және оңтүстікке қайта енгізу үшін негіз ретінде пайдаланылды, бірақ оның статусы бойынша маңызды таксономиялық даулар сақталып қалды (ол Вадден теңізінің оңтүстігінде бұрын өмір сүрген вадденмен бірдей ме?). Еуропалық острица бұл аймақта үлкен ормандарды құрады және бірнеше онжылдыққа дейін аурулар мен инвазивті Тынық мұхиты острицасының таралуына байланысты жойылды, қазір Вадден теңізінде үлкен ормандарды құрайды. Әсіресе Вадден теңізінің оңтүстік-батыс бөлігі айтарлықтай азайды. Тарихи тұрғыдан Рейн өзені осы бөлікке құятын ең маңызды өзен болды, бірақ бөгеттердің салдарынан ол айтарлықтай қысқарды. Нәтижесінде, Вадден теңізінің осы бөлігінде тарихи түрде мекендеген түрлердің 90% -ы қауіп төңкеріліп отыр. Вадден теңізі - порттық және сұр иттің маңызды мекені. Теңізде дельфиндер мен аққұйрықты дельфиндер ғана тұрақты түрде кездеседі. Олар теңіздің оңтүстік бөлігінде жойылған, бірақ сол аймақты қайтадан мекендеп алды. Көптеген басқа киттер тек маусымдық немесе эпизодты түрде келеді. Ертеде Солтүстік Атлантикадағы ақ киттер мен серая киттер (қазір Солтүстік Атлантикада жойылған) өмір сүрді, мүмкін олар азықтандыру және көбейту үшін жайлы, тыныш суларды пайдаланған шығар. Олардың орта ғасырларда жағалаудағы кит аулаушылармен жойылғаны туралы теория бар. Олар аймақта толығымен жойылған деп есептеледі, бірақ Нидерландыда 2005 жылдың шілдесінде Батыс Фризия аралдарындағы Тексел жағажайларына жақын және Стенбанкен, Шувен-Дюивеленд маңында ақ кит байқалды. Солтүстік Атлантикадағы горбатый киттер мен малый киттер санының соңғы уақыттағы өсуі олардың көбірек келуіне және, әсіресе Марсдип маңындағы аймақтарға қайтадан оралуына әкелуі мүмкін. Бұрын жойылған жергілікті бөтелкелі дельфиндердің болашақта қалпына келуі де күтілуде. Үш елдің әрқайсысы аймақта Рамсар учаскелерін белгіледі (Вадден теңізінің ұлттық парктеріне қараңыз). Вадден теңізі әлі трансшекаралық Рамсар учаскесі ретінде тізімделмегенімен, Вадден теңізінің көп бөлігі үш елдің ынтымақтастығымен қорғалады. Нидерланд, Дания және Германия үкіметтері 1978 жылдан бері Вадден теңізін қорғау және сақтау бойынша бірлесіп жұмыс істеп келеді. Ынтымақтастық басқару, мониторинг және зерттеу, сондай-ақ саяси мәселелерді қамтиды. Сонымен қатар, 1982 жылы Вадден теңізін қорғау жөніндегі бірлескен декларацияға қол қойылды. 1997 жылы үш тарапты Вадден теңізі жоспары қабылданды. 1986 жылы Вадден теңізі аймағы ЮНЕСКО-ның биосфералық қорығы деп жарияланды. 2009 жылдың маусым айында Вадден теңізі (Голландияның Вадден теңізінің қорғау аймағы және Германияның Төменгі Саксония мен Шлезвиг-Гольштейннің Вадден теңізі ұлттық парктерінен тұрады) ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2011 жылы шекараға енгізілген шағын өзгеріспен Гамбургтің Вадден теңізі ұлттық паркі қосылды, ал 2014 жылы Дания бөлігі қосылды. Везер өзенінің сағасының бір бөлігін алып жатқан Бремен штаты қатыспайды. Қорғау жұмыстарын Вильгельмсхавен қаласында орналасқан Вадден теңізінің ортақ хатшылығы үйлестіреді.
The Wadden Sea is famous for its rich flora and fauna, especially birds. Hundreds of thousands of waders, ducks, and geese use the area as a migration stopover or wintering site. It is also a rich habitat for gulls and terns, as well as a few species of herons, Eurasian spoonbills and birds of prey, including a small and increasing breeding population of white tailed eagles. However, the biodiversity of Wadden Sea is smaller today than it once was; for birds, greater flamingos and Dalmatian pelicans used to be common as well, at least during the Holocene climatic optimum when the climate was warmer. Due to human activity and a changing environment, species have gone extinct, while others are expected to migrate in. Larger fish including rays, Atlantic salmon and brown trout are still present in several sections of the Wadden Sea, but others like European sea sturgeon only survive in the region through a reintroduction project. The world's only remaining natural population of houting survives in the Danish part of the Wadden Sea and it has been used as a basis for reintroductions further south, but considerable taxonomic confusion remains over its status (whether it is the same as the houting that once lived further south in the Wadden Sea). European oyster once formed large beds in the region and was still present until a few decades ago, when extirpated due to a combination of disease and the continued spread of the invasive Pacific oyster, which now forms large beds in the Wadden Sea. Especially the southwestern part of the Wadden Sea has been greatly reduced. Historically, the Rhine was by far the most important river flowing into this section, but it has been greatly reduced due to dams. As a result, about 90% of all the species which historically inhabited that part of the Wadden Sea are at risk. The Wadden Sea is an important habitat for both harbour and grey seals. Harbour porpoises and white beaked dolphins are the sea's only resident cetaceans. They were once extinct in the southern part of the sea but have also re colonized that area again. Many other cetaceans only visit seasonally, or occasionally. In early history, North Atlantic right whales and gray whales (now extinct in the North Atlantic) were present in the region, perhaps using the shallow, calm waters for feeding and breeding. It has been theorized that they were hunted to extinction in this region by shore based whalers in medieval times. They are generally considered long extinct in the region, but in the Netherlands a possible right whale was observed close to beaches on Texel in the West Frisian Islands and off Steenbanken, Schouwen Duiveland in July 2005. Recent increases in the number of North Atlantic humpback whales and minke whales might have resulted in more visits and possible re colonization by the species to the areas especially around Marsdiep. Future recovery of once extinct local bottlenose dolphins is also expected. Each of three countries has designated Ramsar sites in the region (see Wadden Sea National Parks). Although the Wadden Sea is not yet listed as a transboundary Ramsar site, a great part of the Wadden Sea is protected in cooperation of all three countries. The governments of the Netherlands, Denmark and Germany have been working together since 1978 on the protection and conservation of the Wadden Sea. Co operation covers management, monitoring and research, as well as political matters. Furthermore, in 1982, a Joint Declaration on the Protection of the Wadden Sea was agreed upon to co ordinate activities and measures for the protection of the Wadden Sea. In 1997, a Trilateral Wadden Sea Plan was adopted. In 1986, the Wadden Sea Area was declared a biosphere reserve by UNESCO. In June 2009, the Wadden Sea (comprising the Dutch Wadden Sea Conservation Area and the German Wadden Sea National Parks of Lower Saxony and Schleswig Holstein) was placed on the World Heritage list by UNESCO. A minor boundary modification in 2011 added the Hamburg Wadden Sea National Park to the site, and the Danish part was added to in 2014. The state of Bremen, covering part of the Weser River estuary, is not participating. Conservation efforts are coordinated by the Common Wadden Sea Secretariat, seated in Wilhelmshaven.
Демалыс
Көптеген аралдар 19 ғасырдан бері танымал теңіз курорттары болып табылады. Су тасығанда құмды жазықтарда серуендеу, яғни, батқылықтарда жүру Вадден теңізінде кең таралды. Бұл аймақ демалыс үшін қайықпен саяхаттауға да ыңғайлы.
Many of the islands have been popular seaside resorts since the 19th century. Mudflat hiking, i. e., walking on the sandy flats at low tide, has become popular in the Wadden Sea. It is also a popular region for pleasure boating.
Вадден теңізі аймағы
Вадден теңізінің шекарасындағы аймақ, оның ішінде Фризия аралдары мен материктік жағалаудағы батпақтар, Вадден жағалауы деп те аталады. Германияда бұл аймақ Солтүстік теңіз жағалауы (Nordseeküste) деп аталады. Вадден теңізі аймағындағы, соның ішінде Эльба саздықтарындағы, су өткізбейтін полидерлер мен тұзды батпақтар Германияда Солтүстік теңіз жағалауындағы саздықтар (Nordseemarschen) деп аталады. Жақында Вадденланд, Вадден теңізі аймағы және Вадден теңізі аймағы сияқты терминдер де қолданылады. Соңғы термин, әдетте, Дания, Германия және Нидерланды арасындағы үшжақты ынтымақтастыққа қатысатын Вадден теңізінің барлық жағалау аймақтарын қамтиды. Бүкіл аймақ Рим темір дәуірі мен орта ғасырларға дейін созылатын бай мәдени мұрасымен танымал және халықаралық деңгейде Фризия деп белгілі аймақпен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. 2002 және 2023 жылдар аралығында Вадден теңізі аймағындағы мүдделі тараптар мен үкіметтік емес ұйымдар Вадден теңізі форумы (WSF) деп аталатын платформада немесе қауымдастықта ынтымақтастық жасады.
The area bordering the Wadden Sea, including the Frisian islands and the mainland coastal marshes, is also called the Wadden Coast. In Germany the area is referred to as North Sea Coast (Nordseeküste). The embanked polderlands and saltmarshes in the Wadden Sea area – including the Elbe Marshes – are referred to in Germany as North Sea coastal marshes (Nordseemarschen). More recent are terms such as Waddenland, Wadden Sea area and Wadden Sea Region. The latter term is generally understood to include all coastal regions around the Wadden Sea that participate in the trilateral cooperation between Denmark, Germany and the Netherlands. The entire area is known for its rich cultural heritage, dating back to the Roman Iron Age and the Middle Ages, and largely coincides with the area internationally referred to as Frisia. Between 2002 and 2023 stakeholder organizations and NGOs from the Wadden Sea Region cooperated in a platform or association called the Wadden Sea Forum (WSF).