Кіріспе

Кету – йоруба халқының бір кіші тобының атауы, тарихи патшалық және қазіргі Бенин Республикасының оңтүстік-шығысы мен Нигерияның оңтүстік-батысының арасында орналасқан аймақ. Аймақтың бас қаласы және дәстүрлі астанасы – Кету (Kétu) қаласы, ол йоруба тілді халықтың ең көне астаналарының бірі саналады. Оның құрылуы Одудуваның (Одудува, Оодува және Эледува деп те аталады) ұрпағы Сопасан немесе Соипасан құрған қонысқа байланысты. Қаланың Обасы дәстүрлі түрде «Алакету» деп аталады және қазіргі Нигериядағы Иле Ифемен тікелей байланысты. Кету патшалығының тарихи құрамына кірген басқа қалалар:

Илара Огудо Ева – Нигерия мен Бениннің халықаралық шекарасында (Нигерия жағы)
Илара Канга – Нигерия мен Бениннің халықаралық шекарасында (Бенин жағы)
Эве / Адакпламе – Бениннің Алаң департаменті
Ижун – Нигерия, Огун штаты, Имэко Афон жергілікті басқару органы
Кпанку (Панку) – Бениннің Алаң департаменті
Ижале Кету – Нигерия, Огун штаты, Имэко Афон жергілікті басқару органы
Ижака – Нигерия, Огун штаты, Ева Солтүстік жергілікті басқару органы
Идигни (Идиин) – Бениннің Алаң департаменті
Иган Аладе – Нигерия, Огун штаты, Ева Солтүстік жергілікті басқару органы
Имеко – Нигерия, Огун штаты, Имэко Афон жергілікті басқару органы
Илликуму – Бениннің Алаң департаменті
Эгуа – Нигерия, Огун штаты, Имэко Афон жергілікті басқару органы
Эбуте Игборо – Нигерия, Огун штаты, Ева Солтүстік жергілікті басқару органы
Имото – Нигерия, Огун штаты, Имэко Афон жергілікті басқару органы
Оводе Кету – Нигерия, Огун штаты, Ева Солтүстік жергілікті басқару органы.

Тарих

Кету – Ойо мифтік тарихында Одудуваның балалары құрған он алты түпкілікті патшалықтың бірі, бірақ бұл ежелгі тегі қазіргі йоруба тарихы зерттеулерінде көп назарсыз қалды, себебі зерттеулер көбінесе Нигериядағы қауымдастықтарға бағытталған. Дегенмен, Ойо империясы шеңберінде Кетудің нақты мәртебесі даулы. Ойо деректері Кетуді қарастырылған мемлекет деп санайды, Кету жыл сайын салық төлегенін және оның билеушісі Ойодағы Бере мерекесіне қатысқандығын мәлімдейді. Қалай болғанда да, Кету мен Ойоның тарихи, тілдік, мәдени және этникалық байланыстарының арқасында достық қарым-қатынаста болғаны сөзсіз. Патшалық Дагомеяның күшейіп келе жатқан патшалығының басты қарсыластарының бірі болды, көбінесе Ойоның әскерлерінің құрамында дагомеялықтармен шайқасты, бірақ 1880 жылдары патшалық қираған кезде фондықтарға бағынды. Осы шабуылдар кезінде Кету азаматтарының көптегені құлдыққа сатылды, осының нәтижесінде патшалық Бразилия Кандомблесінде маңызды орын алды. Кету португал тілінде көбінесе Кето деп жазылады.

EWE қосылымы

Эве дәстүрлері Кетуді Амедзофе ("адамзаттың бастауы") немесе Мавуфе ("Жоғары Құдайдың мекені") деп атайды. Сенушілердің пікірінше, Кету тұрғындарының (немесе кем дегенде бір бөлігі) шығу тегі Нигерияның Ойо халқынан және 12-15 ғасырлардағы соғыстардың салдарынан батысқа қарай ығысқан. Кетуде гбе тілінде сөйлейтін халықтардың (эве, фон, ажа және т.б.) ата-бабалары басқа босқындардан бөлініп, өздерінің ерекшелігін қалыптастыра бастады, бірақ 14-15 ғасырларда йорубалар оларды одан да батысқа қарай қысымға ұшыратты. Шамамен 1500 жылы йоруба мемлекеті өз астанасын Кетуге көшірді. 1886 жылы Дагомея басып алды. 1893 жылы Францияның протектораты астында қайта жаңғыртылды.