Кіріспе

Шу Хан мемлекетінің лауазымды адамы және генерал (246 жылы қайтыс болды)

Цзян Ван (қараша немесе желтоқсан 246 жылы қайтыс болды), сыпайылық аты Гонгян, Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шу мемлекетінің әскери генералы, саясаткері және регенті болды. Шығыс Хан әулетінің соңғы жылдарында туған Цзян Ван бастапқыда жазушы, округ басшысы және округ префекті болып қызмет етті, кейіннен Шу императоры болған Лю Бэйдің әскербасы болды. 223 жылы Лю Бэйдің ұлы Лю Шан әкесінен кейін император болғаннан кейін, Цзян Ван Шудың императорлық канцлері Чжугэ Лянның регенттігі кезінде біртіндеп көзге түсті. 228 және 234 жылдар аралығында, Чжугэ Лян Шу әскерлерін Шудың қарсыласы Вэй мемлекетіне қарсы Солтүстік жорықтарына басшылық етіп кеткен кезде, Цзян Ван ішкі істерді басқарды және майдан шебіндегі Шу әскерлеріне логистикалық қолдау көрсетті. 234 жылы Чжугэ Лянның қайтысынан кейін Цзян Ван оның орнына регент болды, Шу халқының сенімін жеңіп алып, оларды Чжугэ Ляннан кейінгі дәуірге бастап әкелді. Осы кезеңде ол Чжугэ Лянның Солтүстік жорықтарында қолданған Цинь таулары арқылығы жер жолының кеме қатынасы және жабдықтау тасымалы үшін тым қиын екенін ескерді. Сондықтан ол қазіргі Оңтүстік Шэньси және Солтүстік-Батыс Хубэйдегі Вэй аймақтарына бағытталған Хан өзені бойындағы су жолына көшу жоспарын жасады. Бірақ Шу үкіметі оның жоспарын тым тәуекелді деп санап, қабылдамады. 243 жылы денсаулығы нашарлағандықтан Цзян Ван Вэй-Шу шекарасына жақын Ханчжуннан Фу округіне (қазіргі Миянян, Сычуань) көшіп барды. Регенттік билігінің соңғы жылдары денсаулығы нашарлағаннан кейін Цзян Ван өкілеттіктерін орынбасарлары Фэй И мен Донг Юнға біртіндеп тапсырды, бірақ ол регент ретінде билік етуді жалғастырды. Ол 246 жылы қайтыс болды, ал оның орнын Фэй И иеленді.

Өмірбаян

Цзян Ван қазіргі Хунань провинциясының Сянсян ауданынан (湘鄉縣), Линглинг әкімшілігінде (零陵郡) туған. Ол және анасының інісі Лю Мин (劉敏) ересек жасқа толғанша (шамамен 19 жасқа дейін) Линглинг әкімшілігінде бұрыннан-ақ танымал болған.

Лю Бейдің басқаруындағы қызмет

209 немесе 210 жылдары Цзян Ван соғыс лорды Лю Бэйдің қызметіне келді, ол сол кезде Цзин провинциясының (қазіргі Хубэй және Хунаньды қамтиды) губернаторы да болған еді, және кеңсе хатшысы қызметін атқарды. 211 жылы ол Лю Бэймен бірге И провинциясына (қазіргі Сычуань мен Чунцинді қамтиды) ілесіп келді. 214 жылы Лю Бэй И провинциясын бағындырғаннан кейін, Цзян Ванды Гуанду округінің (廣都縣; қазіргі Шуанлиу ауданының солтүстік-шығысында, Чэнду, Сычуань) басшысы етіп тағайындады.

Қысқаша босату

Бірде Лю Бей Гуанду округіне барғанда, Цзян Ваньның мас күйінде ғана емес, округ басшысының міндеттерін де орындамай отырғанын көрді. Ол осы салдарынан қатты ашуланып, Цзян Ваньды жазалауға ниеттенді, бірақ оның бас кеңесшісі Чжуге Лян оны тоқтатып: "Цзян Вань – қоғамның маңызды тірегі, ал оның қабілеті жай ғана 100 лилік аумақты басқарудан әлдеқайда артық. Оның басқару стилі халыққа тыныш және тұрақты өмір сыйлауға бағытталған, ол сыртқы жайларды маңызды санамайды. Менің Әскерлордым, сіз бұл мәселені жақсырақ қарастырып тексеріңіз" деді. Лю Бей Чжуге Лянның пікірін құрметтегендіктен, Цзян Ваньды жазаламады. Дегенмен, ол Цзян Ваньды қызметінен дереу шеттетіп жіберді.

Лауазымға қайта оралу

Одан босатылғаннан кейін Цзян Вань есікке ілінген өгіз басын, одан қан тамған түс көрді. Ол түсінен ұна алмады, сондықтан оның мағынасын түсіндіру үшін Чжао Чжи (直) – болжамшыға жүгінді. Чжао Чжи оған: "Қан көрген адам – өткір ойлы, сақ адам. Өгіздің мүйіздері мен мұрны "гонг" (公, сөзбе-сөз "герцог") таңбасына ұқсас пішін құрайды, сондықтан сіз, мырза, болашақта герцог деңгейіне жетесіз. Бұл өте жақсы белгі. Біраз уақыттан кейін Цзян Вань Шифан округінің префекті қызметіне қайта шақырылды. 219 жылы Лю Бэй Ханчжун жорығында жеңіске жеткеннен кейін өзін "Ханчжун патшасы" (漢中王) деп жариялап, Цзян Ваньды өзінің патшалық кеңсесіндегі лауазымды адам етіп тағайындады.

Чжукэ Лянның регенттік кезінде

223 жылы Лю Шан әкесі Лю Бей қайтыс болғаннан кейін Шу мемлекетінің императоры болды. Лю Шан сол кезде жас болғандықтан, Шудың императорлық канцлері Чжугэ Лян регенттік қызметін атқарды. Мемлекеттік істерді басқаруға көмектесу үшін жеке штаб құрғаннан кейін, Чжугэ Лян Цзян Ваньды кеңсесінің шығыс бөлімінде көмекші қызметкер ретінде тағайындады.

Маокай болудан бас тарту

Кейінірек Цзян Ван маочай (茂才) лауазымына ұсынылды, бірақ ол бұл құрметтен бас тартып, Лю Ён, Ин Хуа (陰化), Пан Ян (龐延) және Ляо Чун сияқты басқаларға ұсынды. Чжугэ Лян оны тоқтатып: "Сен отбасың мен үйіңді тастап, халыққа қызмет ету үшін алыс жол жүрдің. Біз сенің жағдайыңды түсінеміз. Сондай-ақ, сенің ізгі ниетіңді ұқпайтындар да болуы мүмкін. Сондықтан осы құрметті қабылдап, өзіңнің еңбегің мен үлесіңді көрсетуің керек. Бұл маочайларды іріктеу процесінің әділдігі мен қатаңдығын да көрсетеді." Цзян Ван Чжугэ Лянның қол астында әскер кеңесшісі (參軍) болып қызметке кірді.

Ішкі істерді басқару және логистикалық қолдау көрсету

227 жылы Чжугэ Лян Шу мемлекетінің барлық аймақтарынан әскер жинап, келесі жылы Шудың қарсыласы Вэй мемлекетіне қарсы ірі әскери науқанға дайындалды. Ол Ханчжун әкімшілік аймағына көшіп, Цзян Ван мен бас хатшысы Чжан Иді Шу астанасы Чэндудағы кеңсесін басқаруға тағайындады. 230 жылы Чжан И қайтыс болғаннан кейін, Цзян Ван оның орнына Чжугэ Лянның бас хатшысы болып тағайындалды және қосымша "Армияны тыныштандыру генералы" (撫軍將軍) қызметіне ие болды. 228 және 234 жылдар аралығында Чжугэ Лян Шу әскерін Вэйге қарсы бірнеше әскери науқандарға жетектеп бара жатқанда, Цзян Ван әскерге уақтылы түрде күштер мен жабдықтар жеткізіліп, логистикалық қолдау көрсетті.

Чжукэ Лянның мұрагері болып тағайындалды

Чжуге Лян бірде былай деді: "Гонгянның ниеті – мемлекетке ең жоғары адалдық және ізгі ниетпен қызмет ету. Ол мемлекетіміздің ұлы мақсатына жету үшін менен бірге жұмыс істейтін адам болады". Ол Лю Шанға жасырын түрде: "Егер мен қайтыс болсам, Цзян Вань менің орнымды баса алады" деді. 234 жылы Чжуге Лян Вузжан жазығындағы шайқаста қатты ауырғанда, Ли Фуға Цзян Ваньдің регенттік лауазымына ең лайықты кандидат екенін және Фэй И кейін Цзян Ваньның орнын баса алатынын айтты.

Шуның регенті ретінде Чжукэ Лянның орнын басуы

234 жылы Чжугэ Лян қайтыс болғаннан кейін Цзян Вань оның орнын басып, жазу шеберлерінің префекті (尚書令) лауазымын атқарды. Кейіннен ол әрекет етуші генерал-протектор (都護) болып тағайындалды, императорлық билік берілді және И провинциясының инспекторы (益州刺史) губернаторы болып тағайындалды. 235 жылы мамыр айында Цзян Вань жазу шеберлерінің префекті лауазымын өзінің орынбасары Фэй Иге тапсырды, Бас генерал (大將軍) болып жоғарылатылды және жазу шеберлерінің істері жөніндегі менеджер (錄尚書事) қызметіне тағайындалды. Ол сондай-ақ Аньян ауылының маркизі (安陽亭侯) атағын алды. Ол кезде Чжугэ Лянның өлімі әлі жақын болғандықтан, Шу халқы оның қазасына қатты қайғырып, мемлекеттерінің болашағына алаңдады. Цзян Вань регенттік билікке келгеннен кейін, ол Шуды Чжугэ Ляннан кейінгі кезеңге сәтті басқарудағы қабілетін көрсетті. Ол күйінішпен де, қуанышпен де бойын алған жоқ, тыныш сақталды және бұрынғысынша міндеттерін орындады. Уақыт өте келе, ол Шу үкіметі мен халқының жаңа басшы ретінде оған деген сенімін арттырды.

Вэйге шабуыл жасау туралы бұйрық

238 жылы Шу императоры Лю Шан Цзян Ванға императорлық жарлық шығарды: «Дұшпан әлі жеңілген жоқ. Сао Руй - мақтаншы, қатыгез. Ляодунның үш әкімшілік аймағындағы халық ұзақ жылдар бойы тирандыққа ұшырап, Вэй билігінен азат болу үшін бірігуге бекінді. Сао Руй Ляодунға әскер жіберіп, көтерілісті басуға тырысты. Бұрын, Цинь әулетінің құлауы Чэнь Шэнь мен У Гуан бастаған көтерілістен басталған еді. Ляодундағы көтеріліс – бізге берілген алтын мүмкіндік. Әскерді соғысқа дайындап, Ханчжунға жинап, жағдайға келтіріңіз. У әрекет еткен соң, шығыс және батыс бірлесіп Вэйге шабуыл жасап, жеңіске жету мүмкіндігін пайдалану керек». Лю Шан содан кейін Цзян Ванға мемлекеттік істерді басқаруға көмектесетін жеке кеңсе құруға рұқсат берді. Келесі жылдың сәуір немесе мамыр айларында ол Цзян Ванға қосымша Ұлы маршал (大司馬) лауазымын тағайындады.

Вейге шабуыл жасау үшін басқа жолды таңдау туралы ойлар

Цзян Вань Чжугэ Лянның Вэйге қарсы Солтүстік жорықтарының сәтсіздігіне бір себеп – ол Цинь таулары арқылы қиын жолды таңдады деп ойлады; таулы жер Шу әскерінің бағыт табуын және жабдықтарын майданға жеткізуін қиындатты. Содан кейін Цзян Вань құрлық жолынан су жолына ауысуды ұсынды. Оның жоспары бойынша, Шу әскерлері көбірек соғыс кемелерін салып, Хан өзені арқылы қазіргі Оңтүстік Шэньси және Солтүстік-Батыс Хубэйдегі Вэйдің бақылауындағы Вейсин (魏興) және Шаньён (上庸) округтеріне шабуыл жасау керек еді. Бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты Цзян Вань жоспарын іске асыра алмады. Оның жоспары Шу императорлық сарайында талқыланғанда, көптеген шенеуніктер оған қарсылық білдіріп, су жолының тым қауіпті және ұзақ мерзімде пайдалы емес екенін көрсетті. Басты себеп – егер Шу әскерлері Вейсин және Шаньён округтерін жаулап алмаса, олардың Хан өзені арқылы Шуға қайтуы, құрлық жолымен қайтуға қарағанда әлдеқайда қиын болар еді. Шу императоры Лю Шан Фэй И мен Цзян Вэйді Ханчжун округіне Цзян Ваньмен кездесуге жіберіп, оның жоспарын қабылдамауына себептерді түсіндіруді тапсырды.

Фу округіне көшіру

Оған жауап ретінде Цзян Вань Лю Шанға мынадай ескерткіш жазды: "Менің міндетім – зұлымдықты жою және халқының қайғысын басу. Алты жыл бұрын Ханчжуңға тағайындалғанымнан бері, өзімді талапкер деп санамаймын, ақылым жетпейді және денсаулығым нашар. Ұлы жоспарымды іске асыра алмадым және күні-түні уайымдап жүрмін. Бүгінгі күні Вэй елі тоғыз провинцияны бақылайды және оның негізі өте берік. Вэйді жою оңай болмайды. Егер шығыс және батыс бірігіп, үйлесімді шабуыл жасаса, онда біз кем дегенде Вэйдің бір бөлігін бөліп, оның қолдаушыларын бірте-бірте қысқарта аламыз, тіпті қысқа мерзім ішінде үлкен мақсатымызға жете алмасақ та. Алайда, Ву әскерлік амалдарын кешіктіріп, мақсаттарына жете алмады. Бұл шынымен де алаңдатады. Мен тыныштықта тамақ іше де, ұйықтай да алмаймын. Фэй И және басқалармен ақылдасқанда, Лян провинциясы жергілікті тайпалар мен жау үшін маңызды және стратегиялық орын деп санаймын. Сонымен қатар, Цян және Ху тайпалары Хань әулетінің кезін сағынып қалды. Бұрын біз Цян тайпаларымен одақтасу үшін шағын күш жіберген едік, соның арқасында Гуо Хуайды жеңдік. Барлық осы мәселелерді мұқият ойластырғаннан кейін, Лян провинциясы біздің басты басымдығымыз деп есептеймін. Біз Цзян Вэйді Лян провинциясының инспекторы етіп тағайындауымыз керек. Цзян Вэй біздің әскерімізді жетектеп, Вэй өзенінің батысында жаудың назарын аудара алады, ал мен оған көмек көрсету үшін басқа әскерді басқарамын. Фу округі айналасындағы аймақтармен жақсы байланысқа ие және оларға оңай қол жеткізуге болады. Егер солтүстік-шығыста соғыс басталатын болса, мен әскерімді жетектеп, ең қысқа уақыт ішінде шекарамызды қорғаймын". 243 жылдың қазан айының соңында немесе қараша айында Лю Шан Цзян Ваньдың Ханчжуң округінен Фу округіне (涪縣; қазіргі Мианьян, Сычуань) көшіру туралы өтінішін мақұлдады.

Өлім

243 жылдың қараша айының соңында немесе желтоқсанда денсаулығы нашарлағаннан кейін Цзян Вань Бас генерал (大將軍) және жазу шеберлерінің істері жөніндегі басқарушы (錄尚書事) лауазымдарынан Фэй Иге бас тартты, осылайша Фэй И Шу үкіметінің де-факто басшысы болды. Келесі жылы Донг Юн Фэй Иден кейін жазу шеберлерінің префекті (尚書令) қызметін иеленді.

Цзян Ваньның денсаулығы нашарлай берді және ол 246 жылдың 26 қарашасы мен 25 желтоқсаны аралығында қайтыс болды. Лю Шан оны қайтыс болғаннан кейін "Гун Маркизі" (恭侯; әдеби мағынасында "қадірлі маркиз") деген құрметті атақпен марапаттады.

Бағалау

Үшінші ғасыр тарихшысы Чэнь Шоу, «Сангуцзиде» Цзян Ваньның өмірбаянын жазғанда, Цзян Ваньды Шуда тәртіп пен тұрақтылықты сақтаудағы табысы үшін мақтады және оның беделді билік иесі болғанын атап өтті. Ол Цзян Вань мен оның ізбасары Фэй Идің Чжугэ Лянның жолын қуып, осылайша Шудың шекараларын қорғап, Шу ішінде бейбітшілік пен келісімді сақтағанын көрсетті. Бірақ, ол оларды Шу сияқты шағын мемлекетті басқаруда және оны қауіпсіз сақтауда өздерінің бар күштерін жұмсауға тырыспағаны үшін де сынады. Бесінші ғасыр тарихшысы Пэй Сонгцзи, «Сангуцзиге» түсініктеме жазғанда, Чэнь Шоудың пікірімен келіспеді. Ол Цзян Вань мен Фэй Идің регенттік кезінде Шудың болашағына қауіп келтіретін тәуекелді қадамдардан аулақ болғанын, сондай-ақ Вэйдің шапқыншылығына қарсы тұрып, Шу шекарасындағы бейбітшілікті сақтағанын айтты. Ол сондай-ақ, Чэнь Шоудың қорытынды сөздері оқырмандарды жаңылыстыруы мүмкін екенін, себебі Чэнь Шоу Цзян Вань мен Фэй Идің Шуды басқару мен оны қауіпсіз етуде бар күштерін жұмсамағаны туралы мәлімдемесін нақты дәлелдермен растамады. «Хуаянгтың жылнамасында» (Хуаянг Гуо Чжи) Сычуань аймағының тарихы туралы кеңінен жазған Чан Цю, Цзян Вань мен Фэй Иді Чжугэ Лянның қағидаларын сақтағаны үшін мақтады. Бұған қоса, олар Шу Хан жерін, қоршап тұрған екі ірі мемлекетке қарамастан, қауіпсіз сақтап, әлсізді күшті еткенін баяндады. Ол сондай-ақ Шу халқының Чжугэ Лян, Цзян Вань, Фэй И және Донг Юнды өз мемлекетінің төрт батыр кеңесшісі деп атағанын жазды.

Ян Си мен Ян Миннің оқиғалары

Янг Си басқалармен сөйлескенде тікелейлігімен және аз сөзділігімен танымал болды. Кейде ол Цзян Вань сөйлеп тұрғанда оған мүлдем назар бөлмейтін. Бір күні бір адам Цзян Ваньға: "Сіз Янг Симен сөйлескенде, ол сізді толығымен қанағаттандырмайды. Ол сізге соншалықты бейшара және құрметсіздікпен қарайды. Бұл тым артық емес пе?" деді. Цзян Вань: "Адамдардың сыртқы түрі әртүрлі болғандай, мінез-құлқы да солай. Ежелгі даналар алдын ала ескертіп келген: "Алдыңда жақсылық көрсетіп, артынан жамандық айтушыларға сақтану керек". Янг Си маған мақтау айтуға ниеттенбеді. Егер ол маған қарсы болса, менің кемшіліктерімді ашып берер еді. Сондықтан ол мені елемеді. Осылайша ол маған шыншылдық танытып отыр." Янг Мин (敏) бірде Цзян Ваньды "саспақ" және "өз алдыңғысына қарағанда нашар" деп сынады. Бір шенеунік Янг Минге қатысты тергеу жүргізуді және тәртіптік шаралар қолдануды ұсынғанда, Цзян Вань: "Шындығында, мен өзімнің алдыңғы іскеріме қарағанда нашармын. Неге тергеу қажет?" деді. Ол Янг Минге қарсы іс қозғау үшін шенеуніктің қайталап келген өтініштерін қабылдамады. Шенеунік Янг Миннен өзінің айтқандарын дәлелдейтін куәліктерді ұсынуға рұхсат сұрағанда, Цзян Вань: "Егер мен өзімнің алдыңғы іскеріме қарағанда нашар болсам, онда мен мәселелерді шешуде дұрыс емеспін. Егер мен мәселелерді шешуде дұрыс болмасам, онда мен шынымен саспақпын. Неге одан сұрауың керек?" деді. Кейін Янг Мин қылмыс жасап, түрмеге қамалғанда, оның әріптестері оның жағдайы нашарлап кетеді деп қорқып жүрді. Алайда Цзян Вань Янг Минге реніш сақтамады, тіпті оған кешірім алуға көмектесті. Осы екі оқиға Цзян Ваньдың ақылды және жақсы ниетті адам екенін көрсетті.

Лю Мин

Лю Мин (劉敏) Куанлинг округінен (泉陵縣), Линлинг командованиесінен (零陵郡), қазіргі күнгі Хунань провинциясының Линлинг ауданы. Ол Армияның сол жақ қорғаушысы (左護軍) және Армияны қорғайтын генерал (護軍將軍) шеніне жетті. Жоғары лауазымдағы Ван Пингпен бірге Ханжуңды Вэйдің шабуылынан қорғады. 244 жылы Цао Шуань Вэй әскерін Шуға шабуылға жіберді. Әскердегі кейбір кеңесшілер ашық далада жаумен шайқасудың қажеті жоқ деп ойлады, олардың міндеті тек қалаларды қорғау ғана. Уақыт өте келе жау әскері өздігінен шегінеді деп есептеді. Лю Мин бұл пікірге қарсы болды, себебі көптеген шаруа отбасылары әлі де егістіктерін жыртып жатқан еді, ал егін жинағы астық қоймаларына жеткізілмеген. Егер жау олардың жеріне кірсе, барлық азық-түліктері жоғалып кетеді. Сондықтан ол Ван Пингпен бірге өзінің әскерін Синьши тауына (興勢山) басып алды. Лю Мин бекіністер арасында жүзден астам лиге дейін көптеген тулар мен байрақтарды орналастырып, үлкен әскердің көрінісін жасады. Фэй И бастаған Шу әскерінің қосымша күштері келген соң, Вэй әскері кері шегінуге мәжбүр болды. Оның ерліктері үшін Юнтинг маркизі (雲亭侯) атағы берілді.

Отбасы

Цзян Ванның үлкен ұлы Цзян Бин (蔣斌) әкесінің лауазымын мұраға алды және Аньян ауылының маркизі (安陽亭侯) атанды. Әкесі сияқты, ол Шуда генерал болып қызмет етті және Тыныштықты сақтаушы әскери күштердің генералы (綏武將軍) және Ханчен округінде (漢城縣; қазіргі Миань округі, Шэньси) армияның қорғаушысы (護軍) лауазымында болды. 263 жылы Вэйдің Шуға шабуыл жасаған кезінде, Вэй генералы Чжун Хуй және оның әскері Ханчен округіне жақындағанда, ол Цзян Бинге хат жазды: «Шуда көптеген талантты және ізгі адамдар бар. Сендер мен Чжуге Сиюань сияқтымыз, және сендерге ұқсас адамдар да көп. Ата-бабаларымыз ежелгі даналарға құрмет көрсетуді дәстүр еткен. Бүгін Шуға келгенімде, әкеңнің қабірін барып, оны тазартып, құрмет көрсеткім келеді. Оның қайда екенін айтарсың деп үміттенемін». Цзян Бин жауап берді: «Сіз мені түсінетініңізге көз жеткіздім және сізбен дос болуға ниеттімін. Осындай сыпайы сұраныс жасағандықтан, одан бас тартуға болмайды. Менің қайтыс болған әкем Фу округінде ауырып қайтыс болды. Фэншуй шеберлері Фу округінің жақсы жер екенін айтқан соң, біз оны сол жерге жерледік. Сіз әкеме құрмет көрсету үшін Шуға келдіңіз. Ян Хуэй Конфуцийге әкесідей қарағандай, мен де сіздің хатыңызды алғаннан кейін қатты қайғырып, әкемді одан да сағынып қалдым». Чжун Хуй Цзян Биннің жауабынан оның адал мінезіне тәнті болды. Содан кейін ол Фу округіне барып, Цзян Ваньның қабірін тауып, оған құрмет көрсетті. 263 жылдың соңында Шу құлағаннан кейін Цзян Бин Фу округіне Чжун Хуймен кездесіп, оның досы болды. Бірақ 264 жылы наурыз айында Чжун Хуй Чэндуда Вэй регенті Сима Чжаоға қарсы көтеріліс бастағанда, ол көтерілісші әскерлердің қолынан қаза тапты. Цзян Ванның кіші ұлы Цзян Сянь (蔣顯) Шудың тәждік ханзадасы Лю Сюаньның жеке кеңесшісі болды. Чжун Хуй Цзян Сяньнің қабілетін бағалап, онымен де дос болды. Цзян Сянь 264 жылы наурыз айында Чжун Хуйдің көтерілісінен туған хаоста ағасымен бірге қаза тапты.