Тауар өндірісін басқару және даму тарихы

Кіріспе

Бізнес операцияларында тауар өндірісі процесін басқару. Операциялық басқару тауарлар мен қызметтердің өндірісін жобалау және бақылаумен айналысады, соның арқасында кәсіпорындар ресурстарды тиімді пайдаланып, клиенттердің қажеттіліктерін қанағаттандырады. Бұл шикізат, еңбек, тұтынушылар және энергия сияқты кірістерді тұтынушыларға арналған тауарлар мен қызметтерге айналдыратын бүкіл өндіріс жүйесін басқаруды қамтиды. Операциялық басқару банк жүйелері, ауруханалар, компаниялар, жеткізушілермен және клиенттермен жұмыс істеу, сондай-ақ технологияны пайдалану сияқты салаларды қамтиды. Операциялар – ұйымдағы жеткізу тізбегі, маркетинг, қаржы және адам ресурстарымен қатарғы маңызды функциялардың бірі. Операциялық функция тауарлар мен қызметтердің стратегиялық және күнделікті өндірісін басқаруды талап етеді.

Тарих

Өндіріс және жұмыс істеу жүйелерінің тарихы б.з.д. 5000 жыл шамасында шумерлік діни қызметкерлер инвентаризацияны, қарыздарды, салықтарды және бизнес-мәмілелерді тіркеудің ежелгі жүйесін жасағанда басталады. Операциялық жүйелердің келесі маңызды тарихи қолданылуы б.з.д. 4000 жылы болды, египеттіктер пирамидалар салу сияқты ірі жобаларда жоспарлау, ұйымдастыру және бақылауды қолдана бастаған кезде. Б.з.д. 1100 жылы Қытайда еңбек күшін мамандандыру жүргізілді. Б.з.д. 370 жылы Ксенофон ежелгі Грецияда аяқ киім жасау үшін қажетті әртүрлі операцияларды әртүрлі адамдарға бөлудің артықшылықтарын сипаттады:

Орта ғасырларда патшалар мен патшайымдар үлкен аумақтарда билік етті. Садық ақсүйектер монархтың аумағының үлкен бөлігін басқарды. Адамдардың әлеуметтік жағдайы мен байлығына байланысты таптарға бөлінетін бұл иерархиялық ұйым феодалдық жүйе деп аталды. Феодалдық жүйеде вассалдар мен шаруалар билеушінің жері мен ресурстарын пайдаланып, өздері және жоғары таптар үшін өнім өндірді. Еңбек күшінің көп бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істесе де, қолөнершілер экономикалық өнімге үлес қосып, гильдиялар құрды. 1100-1500 жылдар аралығында жұмыс істеген гильдиялар жүйесі екі түрге бөлінді: тауарларды сатып алатын және сататын саудагерлер гильдиялары және тауарлар өндіретін қолөнершілер гильдиялары. Гильдиялар атқарылған жұмыстың сапасын реттесе де, нәтижесіндегі жүйе өте қатаң болды, мысалы, аяқ киім жасаушыларға терілерді илеуге тыйым салынды. Орта ғасырларда қызметтерді де қызметшілер атқарды. Олар ақсүйектерге тамақ дайындау, үйді тазалау және ойын-сауық түрінде қызмет көрсетті. Сарай клоундары қызмет көрсетушілер саналды. Ортағасырлық әскерді де қызмет деп санауға болады, өйткені олар ақсүйектерді қорғады. Өнеркәсіптік революцияны екі фактор жеңілдетті: бөлшектердің өзара алмастырылуы және еңбектің бөлінуі. Еңбектің бөлінуі өркениеттің басынан бері кездесетін ерекшелік, бірақ бөлінудің деңгейі кезеңге және орналасқан жерге байланысты айтарлықтай өзгерді. Орта ғасырлармен салыстырғанда, Ренессанс және Ашылу дәуірі еңбектің үлкен мамандануымен сипатталды, бұл Еуропаның өсіп келе жатқан қалалары мен сауда желілерінің ерекшелігі болды. Өндірістік тиімділікте маңызды серпіліс XVIII ғасырдың соңында болды, өйткені Илай Уитни 10 000 мылтық жасаған кезде бөлшектердің өзара алмастырылуы тұжырымын танымал етті. Өндірістің осы кезеңіне дейін әрбір өнім (мысалы, әрбір мылтық) арнайы тапсырыс ретінде қарастырылды, яғни берілген мылтықтың бөлшектері тек сол мылтыққа орнатылды және басқа мылтықтарда қолданыла алмады. Бөлшектердің өзара алмастырылуы оларды түпкі өнімге байланысты емес, жаппай өндіруге мүмкіндік берді. Осы уақыттан бастап мылтықтарды сату және өндіру қажеттілігін қанағаттандыру үшін жаңа нарық пайда болды. 1883 жылы Фредерик Уинслоу Тейлор күрделі жұмыстың әрбір операциясын орындау уақытын дәл өлшеу үшін секундомер әдісін енгізді. Ол өнімділікті ғылыми тұрғыдан зерттеуді және уақытты ысырап етуді жою және жұмыстың сапасын арттыру үшін әртүрлі операцияларды үйлестіруді анықтады. Ғылыми зерттеулердің келесі буыны жұмыс үлгісін алу және алдын ала белгіленген қозғалыс уақыты жүйелерін (PMTS) әзірлеумен болды. Жұмыс үлгісін алу әрбір операцияның уақытымен байланысты кездейсоқ айнымалыны өлшеу үшін қолданылады. PMTS ең кіші дене қозғалыстарының стандартты алдын ала белгіленген кестелерін пайдалануға мүмкіндік береді (мысалы, сол білегін 90° бұру) және оларды қарапайым операцияны орындау үшін қажетті уақытты болжау үшін біріктіреді. PMTS маңызды рөл атқарды, өйткені ол нақты жұмысты байқамай жұмыс өлшеуін болжауға мүмкіндік береді. PMTS-тің негізі 1912 жыл шамасында Франк Б. және Лилиан М. Гилбрет жүргізген зерттеулермен қаланды. Гилбреттер операторлар берілген операцияны орындаған кезде белгілі уақыт аралығында бейне түсіру мүмкіндігін пайдаланды. XX ғасырдың басында қызмет көрсету саласы дамыған, бірақ көп бөлігінде бөлшектенген. 1900 жылы АҚШ-тың қызмет көрсету саласы банктерден, кәсіби қызметтерден, мектептерден, дүкендерден, теміржолдардан және телеграфтан тұрды. Қызметтер негізінен жергілікті сипатта болды (теміржолдар мен телеграфтан басқа) және кәсіпкерлер мен отбасыларға тиесілі болды. 1900 жылы АҚШ-та қызмет көрсету саласында 31%, өндірісте 31% және ауыл шаруашылығында 38% жұмыс істеген. Өндіріс желісі идеясы тарих бойында Генри Фордқа дейін де қолданылған: Венециялық Арсенал (1104); Смиттың «Ұлттар байлығындағы» штифт өндірісі (1776) немесе Брунельдің Портсмут Блок фабрикасы (1802). Рэнсом Олдс конвейерлік жүйе арқылы автомобильдерді өндіруді бірінші болып бастады, бірақ Генри Форд автомобиль шассисі конвейер лентасымен жылжып, жұмысшылар оған компоненттерді қосып, автомобиль аяқталғанша жылжып тұратын алғашқы автомобиль құрастыру жүйесін жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде есептеу қуатының өсуі өндірістік тиімділікті арттыруға және математикалық және статистикалық құралдарды пайдалануға әкелді. Бұл өнеркәсіптік және жүйелік инженерия пәндері бойынша академиялық бағдарламалардың, сондай-ақ операциялық зерттеулер және басқару ғылымы салаларының (проблемаларды шешудің көп салалы салалары ретінде) дамуымен қолдалды. Жүйелік инженерия жалпы жүйелердің кірістер мен шығыстары арасындағы қатынастардың жалпы сипаттамаларына назар аударса, операциялық зерттеулер нақты және нақты проблемаларды шешуге бағытталды. Операциялық зерттеулер мен жүйелік инженерияның синергиясы қазіргі заманда үлкен және күрделі проблемаларды шешуге мүмкіндік берді. Соңғы кезде жылдам және кішкентай компьютерлердің, интеллектуалды жүйелердің және Әлемдік желінің дамуы операциялар, өндіріс, өнім және қызмет көрсету жүйелері үшін жаңа мүмкіндіктер ашты.

In the Middle Ages, kings and queens ruled over large areas of land. Loyal noblemen maintained large sections of the monarch's territory. This hierarchical organization in which people were divided into classes based on social position and wealth became known as the feudal system. In the feudal system, vassals and serfs produced for themselves and people of higher classes by using the ruler's land and resources. Although a large part of labor was employed in agriculture, artisans contributed to economic output and formed guilds. The guild system, operating mainly between 1100 and 1500, consisted of two types: merchant guilds, who bought and sold goods, and craft guilds, which made goods. Although guilds were regulated as to the quality of work performed, the resulting system was rather rigid, shoemakers, for example, were prohibited from tanning hides. Services were also performed in the Middle Ages by servants. They provided service to the nobility in the form of cooking, cleaning and providing entertainment. Court jesters were considered service providers. The medieval army could also be considered a service since they defended the nobility. The industrial revolution was facilitated by two elements: interchangeability of parts and division of labor. Division of labor has been a feature from the beginning of civilization, the extent to which the division is carried out varied considerably depending on period and location. Compared to the Middle Ages, the Renaissance and the Age of Discovery were characterized by a greater specialization in labor, which was a characteristic of the growing cities and trade networks of Europe. An important leap in manufacturing efficiency came in the late eighteenth century as Eli Whitney popularized the concept of interchangeability of parts when he manufactured 10,000 muskets. Up to this point in the history of manufacturing, each product (e. g. each musket) was considered a special order, meaning that parts of a given musket were fitted only for that particular musket and could not be used in other muskets. Interchangeability of parts allowed the mass production of parts independent of the final products in which they would be used. An entire new market to fill the need for the sale and manufacturing of muskets began at this time. In 1883, Frederick Winslow Taylor introduced the stopwatch method for accurately measuring the time to perform each single task of a complicated job. He developed the scientific study of productivity and identifying how to coordinate different tasks to eliminate wasting of time and increase the quality of work. The next generation of scientific study occurred with the development of work sampling and predetermined motion time systems (PMTS). Work sampling is used to measure the random variable associated with the time of each task. PMTS allows the use of standard predetermined tables of the smallest body movements (e. g. turning the left wrist by 90°), and integrating them to predict the time needed to perform a simple task. PMTS has gained substantial importance due to the fact that it can predict work measurements without observing the actual work. The foundation of PMTS was laid out by the research and development of Frank B. and Lillian M. Gilbreth around 1912. The Gilbreths took advantage of taking motion pictures at known time intervals while operators were performing the given task. At the turn of the twentieth century, the services industries were already developed, but largely fragmented. In 1900 the U. S. service industry consisted of banks, professional services, schools, general stores, railroads and telegraph. Services were largely local in nature (except for railroads and telegraph) and owned by entrepreneurs and families. The U. S. in 1900 had 31% employment in services, 31% in manufacturing and 38% in agriculture. The idea of the production line has been used multiple times in history prior to Henry Ford: the Venetian Arsenal (1104); Smith's pin manufacturing, in the Wealth of Nations (1776) or Brunel's Portsmouth Block Mills (1802). Ransom Olds was the first to manufacture cars using the assembly line system, but Henry Ford developed the first auto assembly system where a car chassis was moved through the assembly line by a conveyor belt while workers added components to it until the car was completed. During World War II, the growth of computing power led to further development of efficient manufacturing methods and the use of advanced mathematical and statistical tools. This was supported by the development of academic programs in industrial and systems engineering disciplines, as well as fields of operations research and management science (as multi disciplinary fields of problem solving). While systems engineering concentrated on the broad characteristics of the relationships between inputs and outputs of generic systems, operations researchers concentrated on solving specific and focused problems. The synergy of operations research and systems engineering allowed for the realization of solving large scale and complex problems in the modern era. Recently, the development of faster and smaller computers, intelligent systems, and the World Wide Web has opened new opportunities for operations, manufacturing, production, and service systems.

Өнеркәсіптік революция

Бірінші өнеркәсіптік революцияға дейін жұмыс негізінен екі жүйе арқылы жүргізілді: үй шаруашылығы жүйесі және қолөнер гильдиялары. Үй шаруашылығы жүйесінде саудагерлер қолөнершілер жұмыс істейтін үйлерге материалдарды жеткізіп, қажетті жұмыстарды тапсыратын, ал қолөнер гильдиялары – қолөнершілердің бірлестіктері болып, жұмысты бір шеберханадан екіншісіне жіберіп отыратын. Мысалы, былғарыны терілеушілер терілеп, керрилерге тапсыратын, содан кейін аяқ киім жасаушылар мен ершік жасаушыларға жеткізілетін. Өнеркәсіптік революцияның басталуы көбінесе XVIII ғасырдағы ағылшын тоқыма өнеркәсібімен байланысты, оған 1733 жылы Джон Кейдің ұшатын станок, 1765 жылы Джеймс Харгривстің орау машинасы, 1769 жылы Ричард Арквайттың су тізгіші және 1765 жылы Джеймс Уотттың бу машинасының ойлап табылуы себеп болды. 1851 жылы Кристалл Палас көрмесінде Америка Құрама Штаттарында дамып келе жатқан жаңа тәсілді сипаттау үшін «американдық өндіріс жүйесі» термині қолданылды, ол екі негізгі ерекшелікке негізделген: өзара алмастырылатын бөлшектер және оларды өндіру үшін механикаландыруды кеңінен пайдалану.

Екінші өнеркәсіптік революция және индустриядан кейінгі қоғам

Генри Форд 1903 жылы он екі инвестордан 28 000 доллар капитал жинап, «Форд Мотор Компани» құрғанда 39 жаста болды. «Model T» машинасы 1908 жылы таныстырылды, бірақ Форд конвейерлік өндіріс тұжырымдамасын енгізбейінше, әрбір орта таптық американдық азаматқа қолжетімді автомобиль жасау арманы іске аспады. Генри Форд конвейерлік өндіріс тұжырымдамасын алғаш рет «Хайленд Парк» зауытында (1913) қолданды және жүйені былай сипаттады:

Бұл жаппай өндіріске әкелген басты идеялардың бірі болды, сондай-ақ екінші өнеркәсіптік революцияның маңызды элементтерінің бірі – электр және мұнай өнеркәсібінің дамуымен бірге. 1973 жылы Дэниел Белл индустриялық экономикадан кейінгі экономиканы атап өтті. Ол болашақ экономикада өндірістен гөрі қызметтерден көбірек ЖІӨ және жұмыс орындары туындайтынын, бұл қоғамға зор әсер ететінін айтты. Барлық секторлар тығыз байланысты болғандықтан, бұл өндіріс, ауыл шаруашылығы және кен өндірісінің маңыздылығын азайтуды білдірмейді, тек экономикалық белсенділіктің түрінің өзгеруін көрсетеді.

Өндіріс жүйелері

Өндіріс жүйесі технологиялық элементтерді (машиналар мен құралдар) және ұйымдық мінез-құлықты (еңбек бөлінісі мен ақпарат ағыны) қамтиды. Жеке өндірістік жүйе әдетте бір кәсіпорынға қатысты әдебиетте талданады; сондықтан белгілі бір өндірістік жүйеге сатып алу арқылы алынған тауарларды өңдеуге қажетті операцияларды немесе клиент сатқан өнімдерге жүргізген операцияларды енгізу дұрыс емес, себебі кәсіпорындар өз өндірістік жүйелерін жобалауға тиіс, бұл талдаудың, модельдеудің және шешім қабылдаудың (өндірістік жүйені "конфигурациялау" деп те атайды) негізгі фокусы болады. Өндіріс жүйелерінде (технологиялық жіктеме) бірінші мүмкін айырмашылық – үздіксіз процесс өндірісі мен дискретті бөлшектер өндірісі (өндіріс) арасында. Процесс өндірісі дегеніміз – өнім физикалық-химиялық өзгерістерге ұшырайды және құрастыру операциялары болмайды, сондықтан бастапқы шикізатты соңғы өнімнен оңай алу мүмкін емес. Мысалдар: қағаз, цемент, нейлон және мұнай өнімдері. Бөлшек өндірісі (мысалы, автомобильдер мен пештер) құрастыру жүйелерін де, дайындау жүйелерін де қамтиды. Бірінші санатқа жұмыс цехтары, өндірістік жасушалар, икемді өндірістік жүйелер және конвейерлік желілер жатады. Құрастыру санатында бекітілген позициядағы жүйелер, құрастыру желілері және құрастыру цехтары (қолмен және автоматтандырылған операциялар) бар. Тағы бір мүмкін жіктеме – өнімді өндіруге кеткен уақытқа негізделген (өндірістің өту уақыты мен жеткізілім уақыты): инженерлік тапсырыс бойынша (ETO), сатып алу тапсырысы бойынша (PTO), өндіру тапсырысы бойынша (MTO), құрастыру тапсырысы бойынша (ATO) және қоймаға өндіру (MTS). Осы жіктемеге сәйкес әртүрлі жүйелерде әртүрлі клиенттік тапсырыстың ажырату нүктелері (CODP) болады, яғни жұмыс процесіндегі (WIP) циклдық қор деңгейлері CODP-ден кейінгі операцияларға қатысты іс жүзінде болмайды (кезекте тұрудан туындаған WIP ерекшеліктерінен басқа). (Тапсырысты орындау туралы қараңыз.) Өндіріс жүйелерінің тұжырымын қызмет көрсету секторына кеңейтуге болады, ескере отырып, қызметтер материалдық тауарлардан кейбір негізгі айырмашылықтарға ие: материалдық емес, клиент әрдайым трансформация процесінде қатысады, "дайын өнімдерге" арналған қорлар жоқ. Қызметтерді қызмет процесінің матрицасына сәйкес жіктеуге болады: еңбектің қарқындылығы (көлем) мен жекешелендіру дәрежесі (түрлілігі). Еңбектің қарқындылығы жоғары деңгейдегі қызметтерге (мысалы, коммерциялық банктерде шоттарды төлеу және мемлекеттік мектептер) және кәсіби қызметтерге (мысалы, жеке дәрігерлер мен заңгерлер) жатады, ал еңбектің қарқындылығы төмен деңгейдегі қызметтерге (мысалы, әуе компаниялары мен қонақүйлер) және қызмет көрсету дүкендеріне (мысалы, ауруханалар мен автомеханиктер) жатады. Жоғарыда сипатталған жүйелер идеалды типтер болып табылады: нақты жүйелер осы санаттардың гибридтері ретінде көріне алады. Мысалы, джинс өндірісі бастапқыда қақырылу, тігу, бояу және тоқуды, содан кейін матаны әртүрлі пішінде кесуді және жіп, молния және түймелермен біріктіру арқылы мата бөліктерін шалбар немесе күртешеге тігуді, соңында дүкендерге жібермес бұрын шалбарды/күртешені аяқтау және өңдеуді қамтиды. Бастапқы кезеңді процесс өндірісі, ортаңғысын – бөлшек өндірісі, ал соңғысын қайтадан процесс өндірісі деп қарастыруға болады: бір компания өндірістің барлық кезеңдерін бір шатырдың астында ұстауы ықтимал емес, сондықтан тік интеграция және аутсорсинг мәселесі туындайды. Көптеген өнімдер, жеткізу тізбегі тұрғысынан алғанда, процесс өндірісі мен бөлшек өндірісінің екеуін де қажет етеді.

A production system comprises both the technological elements (machines and tools) and organizational behavior (division of labor and information flow). An individual production system is usually analyzed in the literature referring to a single business; therefore it is usually improper to include in a given production system the operations necessary to process goods that are obtained by purchasing or the operations carried by the customer on the sold products, the reason being simply that since businesses need to design their own production systems this then becomes the focus of analysis, modeling and decision making (also called "configuring" a production system). A first possible distinction in production systems (technological classification) is between continuous process production and discrete part production (manufacturing). Process production means that the product undergoes physical chemical transformations and lacks assembly operations, and therefore the original raw materials cannot easily be obtained from the final product. Examples include: paper, cement, nylon and petroleum products. Part production (e. g. cars and ovens) comprises both fabrication systems and assembly systems. In the first category are job shops, manufacturing cells, flexible manufacturing systems and transfer lines. In the assembly category there fixed position systems, assembly lines and assembly shops (both manual and automated operations). Another possible classification is one based on lead time (manufacturing lead time vs delivery lead time): engineer to order (ETO), purchase to order (PTO), make to order (MTO), assemble to order (ATO) and make to stock (MTS). According to this classification different kinds of systems will have different customer order decoupling points (CODP), meaning that work in progress (WIP) cycle stock levels are practically nonexistent regarding operations located after the CODP (except for WIP due to queues). (See Order fulfillment.) The concept of production systems can be expanded to the service sector world keeping in mind that services have some fundamental differences in respect to material goods: intangibility, client always present during transformation processes, no stocks for "finished goods". Services can be classified according to a service process matrix: degree of labor intensity (volume) vs degree of customization (variety). With a high degree of labor intensity there are mass services (e. g., commercial banking bill payments and state schools) and professional services (e. g., personal physicians and lawyers), while with a low degree of labor intensity there are service factories (e. g., airlines and hotels) and service shops (e. g., hospitals and auto mechanics). The systems described above are ideal types: real systems may present themselves as hybrids of those categories. Consider, for example, that the production of jeans involves initially carding, spinning, dyeing and weaving, then cutting the fabric in different shapes and assembling the parts in pants or jackets by combining the fabric with thread, zippers and buttons, finally finishing and distressing the pants/jackets before being shipped to stores. The beginning can be seen as process production, the middle as part production and the end again as process production: it is unlikely that a single company will keep all the stages of production under a single roof, therefore the problem of vertical integration and outsourcing arises. Most products require, from a supply chain perspective, both process production and part production.

Қауіпсіздік, қауіп және техникалық қызмет көрсету

Басқа маңызды басқару мәселелері техникалық қызмет көрсету саясатын (сондай-ақ, сенімділік инженериясы және техникалық қызмет көрсету философиясын қараңыз), қауіпсіздік басқару жүйелерін (сондай-ақ, қауіпсіздік инженериясы және тәуекелдерді басқаруды қараңыз), ғимараттарды басқару және жеткізу тізбегін интеграциялауды қамтиды.