Кіріспе

Өндірістік қызмет – еңбек пен машиналарды пайдалана отырып, сату үшін тауарларды өндіру. Гонконгтағы функционалдық сайлау округі.

Өндіріс – жабдықтар, еңбек, машиналар, құралдар және химиялық немесе биологиялық өңдеу немесе формулация арқылы тауарларды жасау немесе өндіру. Бұл экономиканың екінші деңгейлі секторының мәні. Сенімсіз дереккөз: дата=2023 наурыз. Бұл термин қолөнерден жоғары технологияға дейінгі адам қызметінің ауқымын қамтуы мүмкін, бірақ көбінесе өнеркәсіптік жобалауға қолданылады, онда бастапқы сектордан алынған шикізат үлкен көлемде дайын өнімдерге айналады. Мұндай өнімдер басқа күрделі өнімдерді (мысалы, ұшақтар, тұрмыстық техника, жиһаз, спорттық жабдықтар немесе автомобильдер) өндіру үшін басқа өндірушілерге сатылуы немесе үшінші сектор арқылы соңғы пайдаланушылар мен тұтынушыларға (әдетте көтерме саудагерлер арқылы) таратылуы мүмкін, ал олар бөлшек саудагерлерге сатады, содан кейін олар жеке тұтынушыларға сатады. Өндірістік инженерия – өндіріс процесін, яғни шикізатты соңғы өнімге айналдыратын қадамдарды жобалайтын және оңтайландыратын инженерлік сала. Өндіріс процесі өнім дизайнынан және материалдардың сипаттамаларынан басталады. Бұл материалдар өндіріс барысында қажетті өнімге өңделеді. Қазіргі заманғы өндіріс өнімнің компоненттерін өндіру және біріктіруге қатысты барлық аралық кезеңдерді қамтиды. Кейбір салалар, мысалы, жартылай өткізгіштер және болат өндірушілер, оның орнына «фабрикация» терминін қолданады. Өндіріс секторы инженерлік және өнеркәсіптік жобалау салаларымен тығыз байланысты.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі "manufacture" сөзі, ең болжамдысы, орта француз тіліндегі "manufacture" ("дайындау процесі") сөзінен туындаған, ол өзі классикалық латын тіліндегі "manū" ("қол") және орта француз тіліндегі "facture" ("дайындау") сөздерінен шыққан. Басқаша айтқанда, бұл сөз ертерек ағылшын тіліндегі "manufacture" ("адам қолымен жасалған") және "fracture" сөздерінен тәуелсіз пайда болған болуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі ең алғашқы қолданылуы 16 ғасырдың ортасында қолмен өнім жасауға қатысты тіркелген.

Тарихқа дейінгі және ежелгі тарих

Адам ата-бабалары тас пен басқа құралдарды пайдаланып заттар жасаған, бұл шамамен 200 000 жыл бұрын, *Homo sapiens*-тің пайда болуына дейін болған. Тас құрал жасаудың ең ерте белгілі әдістері, «Олдовандық өндіріс» деп аталатын, кем дегенде 2,3 миллион жыл бұрын пайда болған. Құралдарды пайдаланудың ең ерте тікелей дәлелі 2,5 миллион жыл бұрын Ұлы Рифті аңғарындағы Эфиопияда табылды. Тас құрал жасау үшін, флинт сияқты, нақты қабыршақтану қасиеттері бар қатты тастан жасалған «өзегі» балғамен соғылған. Бұл қабыршақтанудан өткір жиектер пайда болды, оларды, негізінен, шүберек немесе сырғашықтар түрінде құрал ретінде қолдануға болады. Бұл құралдар ертедегі адамдарға аңшы-жинаушы өмір салтында сүйек пен ағаш сияқты жұмсақ материалдардан басқа құралдар жасауға көмектесті. Орта палеолитте, шамамен 300 000 жыл бұрын, дайындалған өзектік техника пайда болды, онда бір өзектен бірнеше жапырақшаларды жылдам жасауға болады. Неолит дәуірінде флинт, нефрит, жадеит және көк тас сияқты әртүрлі қатты тастардан жылтыратылған тас құралдар жасалды. Жылтыратылған балқылар, снарядтар, пышақтар және сырғашықтар сияқты басқа тас құралдармен қатар, ағаш, сүйек және мүйіз сияқты органикалық материалдардан жасалған құралдармен де қолданылды. Мыс балқыту, керамикалық пеш технологиясы жеткілікті жоғары температураға қол жеткізген кезде пайда болды деп есептеледі. Мыс кендерінде арсеннің концентрациясы тереңдікпен артады және осы кендерді балқыту арсендік қола береді, оны құралдар жасауға жарамды болу үшін жеткілікті деңгейде қатайтуға болады. Темір дәуірі, әдетте, қола емес, темір мен болаттан қару-жарақ және құралдар жасау арқылы сипатталады. Темірді балқыту, қалайы мен мысты балқытуға қарағанда қиынырақ, себебі балқытылған темірді ыстықтай өңдеу қажет және оны арнайы пештерде ғана балқытуға болады. Темірді балқытудың ашылу орны мен уақыты белгісіз, өйткені никельді кендерден алынған металды, ыстықтай өңделген метеориттік темірден ажырату қиын. Ежелгі өркениеттердің дамуы кезінде көптеген ежелгі технологиялар өндіріс саласындағы жетістіктердің нәтижесі болды. Алты классикалық қарапайым машинаның бірнешеуі Месопотамияда ойлап табылды. Месопотамиялықтар дөңгелектің авторы деп есептеледі. Дөңгелек және ось механизмі алғаш рет біздің заманымыздан бұрынғы 5-мыңжылдықта Месопотамияда (қазіргі Ирак) пайда болған тоқымашының дөңгелегімен пайда болды. Египеттік папирустан жасалған қағаз, сондай-ақ тоқым жасау өнімдері көптеп өндіріліп, Жерорта теңізі аймағына экспортталды. Ежелгі египеттіктер қолданған ерте құрылыс техникалары негізінен саз, құм, балшық және басқа минералдардан жасалған кірпіштерді пайдаланды.

Орта ғасырлар мен ерте заманауи

Орта ғасырлар жаңа өнертабыстарға, дәстүрлі өндіріс құралдарын басқару жолдарындағы жаңалықтарға және экономикалық өсімге куә болды. Қағаз жасау – қытайдың 2-ғасырлық технологиясы, 8-ғасырда қытай қағаз жасаушылардың тобы тұтқынға алынғанда Таяу Шығысқа жеткізілді. Қағаз жасау технологиясы Умайялардың Испанияны басып алуы арқылы Еуропаға тарады. 12-ғасырда Сицилияда қағаз фабрикасы салынды. Еуропада қағаз жасау үшін қажетті целлюлоза талшығы зығыр және мақталы киімдерден алынды. Линн Таунсенд Уайт кіші орама дөңгелегінің орамалардың қорының артуына, соның салдарынан арзан қағазға әкелгенін, ал бұл баспа ісінің дамуына ықпал еткен фактор болғанын айтты. 15-ғасырдың ортасында Францияда зеңбіректерді құюға байланысты доменді пештер кеңінен қолданыла бастады. Доменді пештер Қытайда б.з.д. 4-ғасырдан бері қолданылып келген.

Бірінші және екінші өнеркәсіптік революциялар

Өнеркәсіптік революция – 1760 жылдан 1830 жылға дейін Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында жаңа өндіріс процестеріне өту кезеңі. Бұл өтуге қолмен жасалатын өндіріс тәсілдерінен машиналарға, жаңа химиялық және темір өндіріс процестеріне, бу және су энергиясын кеңінен пайдалануға, машина құралдарын жасауға және механикаландырылған фабрика жүйесінің қалыптасуына көшу кірді. Өнеркәсіптік революция халық санының өсу қарқынының бесiнше болмаған деңгейге жетуіне әкелді. Тоқыма өнеркәсібі жұмыспен қамту, өндіріс көлемі және инвестицияланған капитал тұрғысынан Өнеркәсіптік революцияның басты саласы болды. Тоқыма өнеркәсібі сонымен қатар заманауи өндіріс әдістерін алғаш рет қолданған сала еді. 1780 жылдары механикаландырылған иіруден бастап, Ұлыбританияда қарқынды индустрияландыру басталды, ал 1800 жылдан кейін бу энергиясы мен темір өндірісінің өсуі күшейді. 19-ғасырдың басында механикаландырылған тоқыма өндірісі Ұлыбританиядан континенттік Еуропаға және Америка Құрама Штаттарына тарады, Бельгия мен Америка Құрама Штаттарында, содан кейін Францияда тоқыма, темір және көмір өндірісінің маңызды орталықтары пайда болды. Вакуумдық сорғыштар мен материалдарды зерттеудегі жетістіктерге сүйене отырып, 1870 жылдардың соңында шамдар жалпы қолданысқа енді. Бұл өнертабыс жұмыс орындарына зор әсер етті, себебі зауыттар енді екінші және үшінші ауысымдарда жұмыс істей алды. Аяқ киім өндірісі 19-ғасырдың ортасында механикаландырылды. Тігін машиналарын және орақ сияқты ауылшаруашылық машиналарын жаппай өндіру 19-ғасырдың ортасы мен соңында басталды. Велосипедтерді жаппай өндіру 1880 жылдары қолға алынды.

Қазіргі заманғы өндіріс

Зауыттарды электрлендіру 1890 жылдары практикалық тұрақты ток және ауыспалы ток моторларының енгізілуінен кейін біртіндеп басталды, ал ең қарқынды өсу 1900 мен 1930 жылдар аралығында байқалды. Бұған орталық станциялармен жабдықталған электр желілерінің құрылуы және 1914 жылдан 1917 жылға дейін электр энергиясы бағасының төмендеуі көмектесті. Электр моторлары өндірісте үлкен икемділікті қамтамасыз етті және желілік валдар мен белбеулерге қарағанда аз күтімді қажет етті. Көптеген зауыттарда электр моторларына көшудің артуына байланысты өнімділік 30%-ға өсті. Электрлендіру заманауи жаппай өндірістің дамуына мүмкіндік берді, ал жаппай өндірістің алғашқы кезеңдерінде ең маңызды әсер күнделікті қолданылатын заттардың өндірісінде байқалды. Мысалы, Ball Brothers Glass Manufacturing Company компаниясы 1900 жылдары Мунси, Индиана штатында (АҚШ) өз мезон банка зауытын электрлендірді. Жаңа автоматтандырылған процесте 210 шебер шыны үрлеуші мен олардың көмекшілерін алмастыру үшін шыны үрлеу машиналарын пайдаланды. Кішкентай электр жүк көлігі бір уақытта 150 дужина бөтелкені тасымалдай алды, ал бұрын қолмен тасымалданатын жүк көліктері бір уақытта тек 6 дужина бөтелкені тасымалдауға қабілетті болды. Электр араластырғыштар құм және басқа да ингредиенттерді пешке беру үшін күрекпен жұмыс істейтін жұмысшыларды алмастырды. Зауыт ішіндегі ауыр жүктерді тасымалдау үшін 36 күнделікті жұмысшының орнына электрлік кран орнатылды. Жаппай өндіріс 1910 жылдардың соңы мен 1920 жылдары Генри Фордтың Ford Motor Company компаниясы арқылы танымал болды, ол сол кезде кең таралған тізбектік немесе реттік өндіріс әдісіне электр моторларын енгізді. Ford сонымен қатар арнайы машина құралдарын және жабдықтарды сатып алды немесе өзі жобалап жасады, мысалы, бірнеше шпинделі бар бұрғылау станоктары, олар қозғалтқыш блогының бір жағындағы барлық тесіктерді бір операцияда бұрғылай алатын, ал көп басты фрезерлік станок бір уақытта бір құрылғыда бекітілген 15 қозғалтқыш блогын өңдей алатын. Бұл машина құралдары өндіріс ағыны бойынша жүйелі түрде орналастырылды, ал кейбіреулерінде ауыр заттарды өңдеу позициясына жылжытуға арналған арнайы вагондар болды. Ford Model T машинасының өндірісінде 32 000 машина құралы қолданылды. Just-in-Time өндіріс деп те аталатын Lean Manufacturing әдісі 1930 жылдары Жапонияда дамыды. Бұл өндіріс әдісі негізінен өндіріс жүйесіндегі және жеткізушілер мен клиенттерге жауап беру уақытындағы уақытты қысқартуға бағытталған. 1950 жылдары Британдық Мотор Корпорациясы (Австралия) бұл әдісті Австралияға, Сиднейдегі Виктория Парк зауытында енгізді, содан кейін бұл идея Тойотаға көшті. 1977 жылы Жапониядан батыс елдеріне екі ағылшын тіліндегі мақала арқылы хабар тарады: біреуі бұл әдістемені Тойотада оның дамуына үлкен үлес қосқан Тайичи Ононың есімімен "Оно жүйесі" деп атады. Екінші мақала, Тойота авторларының халықаралық журналында жарияланған, қосымша мәліметтер берді. Соңында, бұл және басқа да жарнамалар 1980 жылдан бастап АҚШ және басқа елдердегі өнеркәсіп бойынша жылдам таралуға әкеліп соқты.

Өндірістік стратегия

Өндірістік стратегияның «дәстүрлі» көзқарасына сәйкес, өндірістің тиімділігін бағалауға болатын бес негізгі өлшем бар: баға, сапа, сенімділік, икемділік және жаңару. Өндірістік тиімділік тұрғысынан, «өндірістік стратегияның әкесі» деп аталған Уикхам Скиннер «назар шоғырландыру» тұжырымын қабылдады, бұл бизнестің бес өлшемнің барлығы бойынша ең жоғары деңгейде жұмыс істей алмайтынын және демек, бір немесе екі бәсекелестік басымдықтарды таңдауы қажет екенін көрсетеді. Бұл көзқарас өндіріс стратегиясындағы «қайта бағалаулар» теориясына алып келді. Сонымен қатар, 1987 жылы Элизабет Хаас тұтынушылар үшін өндірістің құнын «арзандау баға, жақсырақ қызмет көрсету немесе жоғары сапа» арқылы жеткізу туралы жазды. «Қайта бағалаулар» теориясы кейіннен талқыланды және күмәндану тудырды.

Өндіріс жазушысы Терри Хилл өндірістің маркетинг және қаржы сияқты функцияларға қарағанда кем «стратегиялық» бизнес қызметі ретінде қарастырылатынын, ал өндіріс менеджерлері бизнес стратегиясын талқылауға «кешірек» қатысқанын, нәтижесінде олар тек жауапты үлес қосатынын айтты.

Өңдеу экономикасы

Жаңа технологиялар дамыған өндірісте жаңа өсу мүмкіндіктерін ұсынды, мысалы, АҚШ-тың Өндіріс белдеуінде. Өндіріс ұлттық инфрақұрылым мен ұлттық қорғанысқа маңызды материалдық қолдау көрсетеді. Алайда, өндіріс процестерінің көпшілігі айқын әлеуметтік және экологиялық салдарларға алып келуі мүмкін. Мысалы, зиянды қалдықтарды жоюға кеткен шығындар, оларды жасаған өнімнің пайдасын асып түсуі мүмкін. Зиянды материалдар жұмысшылардың денсаулығына қауіп тудыруы мүмкін. Бұл шығындар қазір кеңінен танымал және оларды тиімділікті арттыру, қалдықтарды азайту, өнеркәсіптік симбиозды қолдану және зиянды химиялық заттарды жою арқылы шешуге күш салынуда. Өндірістің теріс жақтары заң арқылы реттелуі мүмкін. Дамыған елдер өндіріс қызметін еңбек және қоршаған ортаны қорғау заңдарымен реттейді. Әлем бойынша өндірушілер өндіріс қызметінің қоршаған ортаға тигізетін зиянын өтеу үшін ережелерге және ластану салығына бағынуы мүмкін. Еңбек одақтары мен шеберханалар жұмысшылардың құқықтары мен жалақысы бойынша келіссөздерде тарихи рөл атқарды. Дамыған елдерде қолданылатын қоршаған ортаны қорғау заңдары мен еңбек құқықтары үшінші әлем елдерінде қолданылмауы мүмкін. Өнімге қатысты талап-дағдылар және өнім үшін жауапкершілік өндіріс шығындарын арттырады. Бұл, соңғы онжылдықтарда байқалып отырған, өндіріске негізделген кәсіпорындардың операцияларын "дамыған әлем" экономикасындағы өндіріс құны "дамып келе жатқан әлем" экономикасына қарағанда едәуір төмен болатын елдерге көшіру процесіндегі маңызды факторлар.

Қаржылық

Қаржылық тұрғыдан алғанда, өңдеу өнеркәсібінің басты мақсаты – өндірілген бірлікке шаққандағы шығындарды төмендету, бұл өз кезегінде соңғы тұтынушыларға өнім бағасын төмендетуге мүмкіндік береді. Сенімсіз дереккөз: дата=2024 жылдың қаңтары. Нарыққа қатысты осы салыстырмалы шығын төмендеуі арқылы өндіріс фирмалары өздерінің пайда маржасын қамтамасыз етеді.

Қауіпсіздік

Өндіріс еңбек ортасындағы денсаулық пен қауіпсіздікке қатысты ерекше қиындықтарға толы, және Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты (NIOSH) оны Ұлттық еңбек зерттеулер күнтәртібінде (NORA) еңбек ортасындағы денсаулық пен қауіпсіздік мәселелерін анықтау және оларға қатысты араласу стратегияларын әзірлеу үшін басымдық сала ретінде мойындады.

Негізгі өндірістік елдер

Біріккен Ұлттар Ұйымының Өнеркәсіптік даму ұйымының (UNIDO) мәліметтері бойынша, 2019 жылғы өндіріс көлемі бойынша Қытай әлемдегі ең ірі өндіруші ел болып табылады, ол жаһандық өндірістің жалпы көлемінің 28,7%-ын құрайды. Одан кейін АҚШ, Жапония, Германия және Үндістан орналасады. UNIDO бәсекеге қабілетті өнеркәсіптік өнімділік (CIP) индексін де жариялайды, ол түрлі елдердің өндірістік бәсекеге қабілетін өлшейді. CIP индексі елдің жалпы өндіріс көлемін, жоғары технологиялық әлеуетін және әлемдік экономикаға тигізетін әсерін сияқты факторларды біріктіреді. 2020 жылғы CIP индексінде Германия көшбасшы болды, одан кейін Қытай, Оңтүстік Корея, АҚШ және Жапония келді.